E-magazine

Tháng 4/2024, khi phần lớn doanh nghiệp lúa gạo còn e ngại, Công ty TNHH Lúa gạo Việt Nam (Vinarice) - thành viên của Tập đoàn Vinaseed thuộc PAN Group đã lặng lẽ đưa 997 ha đầu tiên vào dự án TRVC. Không phô trương, không hội nghị lớn mà chỉ là những thửa ruộng ở An Giang, cán bộ kỹ thuật và một máy tính bảng ghi nhật ký đồng ruộng, một hệ thống MRV lần đầu tiên được áp dụng tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Chuyển đổi chuỗi giá trị lúa gạo ứng phó biến đổi khí hậu (TRVC) là dự án do Chính phủ Úc tài trợ thông qua tổ chức phát triển Hà Lan SNV phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Cơ chế vận hành của dự án khác hẳn các chương trình hỗ trợ truyền thống: không cho không, không bao cấp đầu vào. Thay vào đó, doanh nghiệp phải chứng minh kết quả, lợi nhuận nông dân tăng ít nhất 30%, phát thải khí nhà kính giảm thực chất và có kiểm định độc lập trước khi nhận thưởng bằng tiền mặt.

Chia sẻ về hành trình thực hiện dự án, ông Nguyễn Văn Bé Hai – Quyền Tổng Giám đốc Công ty TNHH Lúa gạo Việt Nam (Vinarice) cho hay: “Cơ chế giải thưởng của TRVC chỉ là động lực tích cực trong giai đoạn đầu. Với Vinarice, đó không phải là mục tiêu duy nhất, mà TRVC là cơ hội để Công ty hoàn thiện mô hình liên kết, chuẩn hóa quy trình canh tác chất lượng cao, phát thải thấp và xây dựng nền tảng cho carbon và tài chính xanh trong tương lai”

Vụ đầu tiên kết thúc với kết quả vượt kỳ vọng, mỗi ha canh tác theo mô hình giảm được 3,89 tấn CO₂e gấp nhiều lần tiêu chuẩn phổ biến. Tổ chức Regrow (Hoa Kỳ) đơn vị kiểm định độc lập với chấm điểm độ tin cậy 0,92/1,0.

Đặc biệt, số tiền tưởng Vinarice nhận được 28.633 AUD (tương đương khoảng 456 triệu đồng) đã thực hiện cơ chế phân chia: 60% tái đầu tư, 30% cho nông hộ, 10% cho HTX .

Với những kết quả đã đạt, Vinarice đặt mục tiêu phối hợp với ban quản lý dự án các tỉnh, HTX tiếp tục mở rộng diện tích vụ 5 và 6, nâng tổng diện tích 6 vụ đạt 150.000 ha với 35.000 lượt nông hộ.

Theo đó từ 997 ha trong vụ 1, Vinarice tăng gấp hơn 20 lần trong vụ 2 (20.518 ha) và tiếp tục mở rộng lên 27.003 ha trong vụ 3. Tính lũy kế 3 vụ, tổng diện tích đạt 48.518 ha, tương đương 57% diện tích toàn dự án TRVC, 11.102 lượt nông hộ tham gia.

Con số này không chỉ phản ánh tốc độ mở rộng thị phần của Vinarice, mà còn cho thấy một điều đáng chú ý hơn đó là bà con nông dân đã chủ động quay lại tham gia vụ tiếp theo. Không ai bị ép; không có chính sách bắt buộc và khi lợi nhuận tăng thực chất, tiền về tay, người trồng lúa sẽ tự nguyện đổi cách làm.

Mô hình canh tác của dự án TRVC là tổ hợp của nhiều kỹ thuật đã được kiểm chứng nhưng chưa được phổ biến đủ rộng, đó là “1 phải - 5 giảm” (phải sử dụng giống xác nhận, kết hợp giảm giống, giảm nước, giảm phân đạm, giảm thuốc bảo vệ thực vật, giảm thất thoát sau thu hoạch), kết hợp tưới ngập khô xen kẽ (AWD) và quản lý rơm rạ thay vì đốt.

Về mặt kỹ thuật, đây không phải điều gì quá mới. Điều khác biệt của chương trình là có cán bộ kỹ thuật của doanh nghiệp xuống đồng cùng nông dân, có hệ thống số hóa theo dõi từng thửa ruộng và có cơ chế bao tiêu đầu ra đảm bảo.

Đặc biệt, trong sản xuất nông nghiệp thì câu hỏi cốt lõi mà bất kỳ nông dân nào cũng đặt ra trước khi tham gia một mô hình mới: "Tôi có được nhiều tiền hơn không?" Với TRVC và Vinarice câu trả lời qua 3 vụ rất rõ ràng.

Mức lợi nhuận trung bình 54,02%, sau ba vụ cao gần gấp đôi mục tiêu 30% của dự án, kết quả này không phải do giá lúa thế giới tăng đột biến. Ngược lại, vụ 3 diễn ra trong bối cảnh giá gạo thế giới giảm mạnh. Mà lý do lợi nhuận vẫn giữ ở mức cao là vì chi phí đầu vào được cắt giảm thực chất: lượng giống giảm trên 30%, lượng phân đạm giảm 20%, số lần bơm nước giảm từ 8 xuống còn 4-5 lần, thuốc bảo vệ thực vật giảm đáng kể nhờ cây lúa khỏe hơn.

Bà Hồ Thị Thúy Hằng, một nông hộ ấp 2, xã Mỹ Quí, tỉnh Đồng Tháp, người đã 4 vụ hợp tác cùng Vinarice chia sẻ: "Trước chưa tham gia dự án, chi phí nhà tôi hết khoảng 3 triệu/công. Còn khi tham gia chỉ khoảng 2,5 triệu/công (1000m2), đầu ra sản phẩm còn được Vinarice thu mua với giá cao hơn thị trường. Tổng kết chi phí khoảng 25 triệu/mẫu nhưng bán lúa được 40–50 triệu đồng/mẫu. Vì vậy tổng lợi nhuận mà chúng tôi thu về khi tham gia dự án cao hơn rất nhiều so với ngoài dự án. Mới đầu làm thì cũng hơi khó, nhưng dần dần rồi cũng quen. Có lợi nhuận cao là mình làm thôi".

Còn với bà Nguyễn Thị Mới ở ấp 2, xã Mỹ Đông, tỉnh Đồng Tháp thì niềm vui không chỉ là giảm chi phí, lợi nhuận tăng mà còn là sự động viên, hỗ trợ từ dự án. Theo bà Mới trước đây bà cũng đi học hỏi nhiều chỗ nhưng không đạt như mình mong muốn. Từ khi tham gia dự án này thì rất thành công, lượng nước, giống, thuốc, phân bón, tất cả đều giảm rất nhiều. Gia đình rất phấn khởi. "Đặc biệt khi mình là phụ nữ tham gia dự án còn được hỗ trợ thêm giá mua 10 đồng/kg nên rất vui. Hiện gia đình đã tham gia 2 vụ với diện tích canh tác là 5 mẫu", bà Mới cho hay.

Theo ông Nguyễn Thành Nghiệp - Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Dịch vụ NN Mỹ Đông III, Đồng Tháp, đơn vị tham gia dự án với diện tích 267 ha, sau 2 vụ tham gia thấy năng suất tăng khả quan từ 6,5 tấn/ha lên 6,7 tấn/ha, chi phí giảm khoảng 20% so với sản xuất truyền thống. Bà con không lo đầu ra bị thương lái ép giá, giá bán còn cao hơn thị trường một chút. Khó khăn nhất là vận động bà con từ tập quán cũ sang quy trình mới, nhưng sau khi thấy kết quả thực tế thì bà con rất hài lòng.

Không phải ước lượng, không phải cam kết trên giấy mà lượng giảm phát thải khí nhà kính trong dự án TRVC được đo bởi hệ thống MRV (đo đạc – báo cáo – kiểm định) và sử dụng dữ liệu ảnh vệ tinh của Regrow - một trong những đơn vị kiểm định uy tín nhất thế giới trong lĩnh vực nông nghiệp carbon. Toàn bộ 100% thửa ruộng của Vinarice được số hóa và theo dõi liên tục.

Tỷ lệ giảm phát thải bình quân 3,79 tấn CO₂e/ha mỗi vụ, gấp đôi con số trung bình của toàn ngành lúa gạo ĐBSCL. Tính trên quy mô 27.000 ha trong vụ 3, lượng CO₂ mà Vinarice và các nông hộ cùng nhau cắt giảm trong một vụ lúa tương đương việc trồng mới gần 9 triệu cây xanh.

Điều quan trọng hơn là một phần diện tích đã được Vinarice đăng ký cấp quyền sử dụng nhãn hiệu "Gạo Việt xanh – phát thải thấp" do Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) chứng nhận. Đây là nền tảng pháp lý để Vinarice tiến tới thị trường tín chỉ carbon, dự kiến Việt Nam vận hành chính thức vào năm 2028.

Trong 10 doanh nghiệp tham gia TRVC vụ 3, Vinarice nhận 339.784 AUD (Hơn 6 tỷ đồng), chiếm gần 62% tổng quỹ giải thưởng toàn vụ. Con số này phản ánh trực tiếp quy mô diện tích mà Vinarice đã vận động được 27.003 ha trong số 44.275 ha toàn dự án.

Cơ chế phân chia giải thưởng được PAN/Vinarice thực hiện theo nguyên tắc minh bạch và chia sẻ thực chất. Vụ 2 đã chi trả trực tiếp cho bà con: 424,9 triệu đồng cho 2.706 hộ tại Đồng Tháp và 982,5 triệu đồng cho 2.767 hộ tại An Giang.

Bà Christie Getman - Trưởng đại diện Tổ chức SNV tại Việt Nam cho biết, qua 3 vụ triển khai, dự án TRVC đã cho thấy sự thay đổi là hoàn toàn khả thi khi doanh nghiệp, HTX, nông dân, cơ quan quản lý nhà nước và đối tác phát triển cùng chung tay. Các doanh nghiệp tham gia đã thúc đẩy sử dụng giống, phân bón và tưới tiêu hiệu quả hơn, đồng thời góp phần giảm phát thải trong khi nâng cao năng suất và lợi nhuận.

"Đây là điều rất tốt, tạo động lực cho sự liên kết giữa doanh nghiệp và HTX, nông dân. Chính sự liên kết này là điểm mấu chốt cho thành công của dự án TRVC nói riêng cũng như hướng phát triển cho đề án 1 triệu ha của Chính phủ. Nếu chúng ta kiên trì theo hướng này, Việt Nam không chỉ là quốc gia xuất khẩu gạo đứng đầu thế giới mà còn có thêm thương hiệu: “Top đầu những quốc gia xuất khẩu gạo xanh, phát thải thấp", GS.TS. Bùi Bá Bổng - Nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Hiệp hội Ngành lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) nhận xét.

Còn theo TS. Trần Thu Hà - Giám đốc Dự án TRVC, Tổ chức SNV tại Việt Nam, các doanh nghiệp khi tham gia TRVC được cọ sát với hệ thống MRV tiêu chuẩn cao nhất, có báo cáo kiểm định độc lập quốc tế để phát triển thương hiệu và vị thế. Đặc biệt, dự án còn hỗ trợ chuyển lượng giảm phát thải thành tín chỉ carbon để doanh nghiệp sẵn sàng tham gia thị trường trao đổi tín chỉ carbon. Đây là những giá trị thật sự không đo đếm được bằng tiền, đặc biệt với doanh nghiệp có tầm nhìn chiến lược và vươn ra thị trường quốc tế.

Không phải ngẫu nhiên mà Vinarice dẫn đầu với cách biệt lớn mà ưu thế cốt lõi nằm ở chỗ Vinarice không đơn độc trong chuỗi giá trị. Phía sau mỗi thửa ruộng hợp tác là cả một hệ sinh thái của PAN:

Vinaseed (Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam) cung cấp giống lúa chất lượng cao, đây là yếu tố kỹ thuật nền tảng không thể thiếu. Không có giống tốt, không thể nói đến giảm lượng gieo mà vẫn giữ năng suất.

VFC (Công ty Khử trùng Việt Nam) đồng hành tư vấn giải pháp bảo vệ thực vật bền vững, giảm thuốc hóa học, một phần quan trọng của khoản "giảm" trong công thức "1 phải 5 giảm". 

BioSpring cung cấp sản phẩm vi sinh cải tạo đất và kích thích sinh trưởng, góp phần giảm phân vô cơ trong khi duy trì hoặc cải thiện năng suất.

Nói cách khác, PAN đang triển khai một bộ giải pháp canh tác tích hợp, không phải bán từng sản phẩm riêng lẻ. Nông dân không cần tự tổng hợp kiến thức từ nhiều nguồn mà họ có một điểm tiếp cận duy nhất là cán bộ kỹ thuật của Vinarice, được đào tạo để triển khai đồng bộ cả giống, quy trình, bảo vệ thực vật và quản lý thu hoạch.

Về thương mại, Vinarice đảm bảo bao tiêu đầu ra cho nông dân với giá tối thiểu bằng giá thị trường, nhiều trường hợp cao hơn 50–1.900 đồng/kg tùy chất lượng lúa. Đây là cam kết mà nhiều doanh nghiệp khó duy trì khi giá gạo thế giới biến động.

Tại lễ tổng kết vụ 3 dự án TRVC ngày 19/5/2026 tại Cần Thơ, bà Nguyễn Thị Trà My - TGĐ Tập đoàn PAN, Chủ tịch HĐQT Vinaseed, đã phác thảo rõ tham vọng và định hướng của PAN không chỉ trong ngắn hạn, mà là một hành trình dài hơi cho cả ngành nông nghiệp Việt Nam.

Theo bà Trà My, người nông dân bây giờ không phải chỉ sản xuất ra hạt gạo nữa, mà người nông dân bây giờ là góp phần để xây dựng một Việt Nam xanh, một thế giới xanh hơn. Đây là một điều rất tự hào của mỗi một người, một mắt xích trong chuỗi giá trị này.

"Câu chuyện về 1 triệu ha là câu chuyện rõ ràng rất quan trọng. Chúng tôi có kế hoạch là đến năm 2027 diện tích của chúng tôi sẽ đạt 100.000 ha và tiếp tục mở rộng các địa bàn để tăng thêm thu nhập cho người nông dân", bà Nguyễn Thị Trà My cho biết thêm.

Sau 3 vụ, Tập đoàn PAN, thông qua đơn vị thành viên Vinarice ghi nhận diện tích canh tác lúa giảm phát thải 48.500 ha, chiếm 57% trong tổng dự án TRVC.

Đây không phải lần đầu tâp đoàn PAN đặt cược lớn vào một mô hình chưa có tiền lệ ở Việt Nam. Nhưng lần này, PAN không chỉ đặt cược bằng tiền, mà bằng cả hệ sinh thái, bằng đội ngũ kỹ thuật, bằng thương hiệu và bằng cam kết dài hạn với hàng chục nghìn hộ nông dân. Bà Trà My đã cụ thể hóa chiến lược này thành bốn trụ cột cốt lõi mà PAN đang triển khai.

"Câu chuyện này không thể dừng lại được, mà bắt buộc phải bước tiếp. Khi bà con nông dân có lợi nhuận, có lợi nhuận cao thì lúc đó ngành nông nghiệp mới phát triển bền vững được. Chúng tôi đã dần dần từng bước hoàn thiện được chuỗi giá trị lúa gạo chất lượng cao, đây là điều chúng tôi tự hào nhất", bà Nguyễn Thị Trà My - Tổng Giám đốc Tập đoàn PAN nói.

Tháng 6/2025, một doanh nghiệp tham gia TRVC đã xuất khẩu lô gạo đầu tiên mang nhãn "Gạo Việt xanh – phát thải thấp" sang Nhật Bản. Đây là cột mốc quan trọng với ngành lúa gạo Việt Nam. Lần đầu tiên có loại gạo Việt xuất khẩu không chỉ bán bằng chất lượng mà còn bán bằng câu chuyện môi trường có chứng nhận quốc tế.

Với PAN, hành trình thương mại cao cấp cũng đang diễn ra song song. Bà Nguyễn Thị Trà My tiết lộ: "Trước đây mọi người có thể bán được 500–600 USD/tấn gạo, thì chúng tôi đã bán được 1.300 USD/tấn. Hai tháng trước chúng tôi còn xuất khẩu 1 container gạo tím đặc sản trị giá 2.300 USD/tấn gạo".

Con số 2.300 USD/tấn, cao gấp 3–4 lần giá gạo xuất khẩu phổ thông của Việt Nam không phải do may mắn. Đó là kết quả của chuỗi giá trị khép kín: từ giống kiểm soát được, quy trình canh tác có truy xuất nguồn gốc, chứng nhận giảm phát thải quốc tế đến thương hiệu xây dựng bài bản trên thị trường khó tính của PAN.

PAN đặt mục tiêu tổng diện tích canh tác giảm phát thải đạt 100.000 ha. Con đường từ 48.500 ha hiện tại đến 100.000 ha là khả thi nhưng không dễ. Còn 3 vụ, còn hàng chục nghìn hecta, hàng nghìn hộ nông dân cần được vận động và đào tạo.

Xa hơn năm 2027, PAN đang tính đến thị trường tín chỉ carbon khi Việt Nam vận hành sàn giao dịch carbon vào năm 2028, mỗi tấn CO₂ giảm được có thể đổi thành tiền mặt theo cơ chế thị trường quốc tế. Với lượng giảm phát thải đã được chứng nhận theo tiêu chuẩn UNFCCC, Vinarice sẽ là một trong số ít doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam sẵn sàng nhất cho thị trường này.

Tập đoàn PAN mong muốn sẽ tiếp tục cùng đồng hành với cả Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhà khoa học, chính quyền địa phương để tiếp tục cùng đồng hành làm sao tiếp tục mở rộng hơn nữa diện tích lúa giảm phát thải. Không phải chỉ có 2 tỉnh hiện tại mà sẽ phải nhân rộng ra rất lớn trong tương lai.

“Đòi hỏi của thị trường rất là cao, đặc biệt là thị trường châu Âu khi chúng tôi có chuỗi giá trị khép kín, có truy xuất nguồn gốc đảm bảo thì chúng tôi không có gì lo nữa để bán được giá cao và rất cao". Bà Nguyễn Thị Trà My - Tổng Giám đốc PAN, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Vinaseed.

Tham vọng của PAN không chỉ dừng ở số héc-ta, diện tích canh tác. Theo bà Trà My, việc PAN tham gia dự án TRVC ngay từ đầu khi nhiều doanh nghiệp còn đứng ngoài quan sát chính là bước chuẩn bị cho một kịch bản lớn hơn: đưa gạo Việt Nam từ vị trí "xuất khẩu nhiều nhất" lên vị trí "xuất khẩu giá trị cao nhất" trong một thị trường toàn cầu mà người mua không chỉ trả tiền cho hạt gạo ngon, mà còn trả tiền cho cả câu chuyện về môi trường đứng sau hạt gạo đó.

Một sự thay đổi rõ nét trong cách mà PAN Group - Vinarice tiếp cận câu chuyện phát thải thấp, đây không phải một dự án trách nhiệm xã hội để làm đẹp báo cáo thường niên mà đây là một bài toán kinh doanh dài hạn được tính toán nghiêm túc.

Khi thị trường EU đang đẩy mạnh Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), khi Nhật Bản và Hàn Quốc ngày càng yêu cầu chuỗi cung ứng phải chứng minh dấu chân carbon, khi người tiêu dùng trung lưu châu Á sẵn sàng trả thêm cho sản phẩm "xanh" thì doanh nghiệp nào chuẩn bị sớm sẽ có lợi thế cạnh tranh không thể sao chép nhanh được.

Mô hình PAN đang xây dựng: Kiểm soát chuỗi giá trị từ giống đến thương hiệu, có chứng nhận phát thải quốc tế, có hệ thống MRV số hóa, có liên kết bền vững với nông dân và HTX chính xác là những gì mà thị trường gạo cao cấp toàn cầu đang đòi hỏi trong 5–10 năm tới.

Người nông dân ở Mỹ Quí, Mỹ Đông, ở những cánh đồng An Giang và Đồng Tháp hôm nay không chỉ đang trồng lúa. Họ đang tham gia vào một cuộc chuyển đổi lớn hơn nhiều, cuộc chuyển đổi mà Việt Nam phải thắng nếu muốn giữ vị thế là quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới trong một kỷ nguyên mà chất lượng và trách nhiệm môi trường không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc.

×