Báo chí luôn tiên phong, dấn thân, phản biện xã hội, góp phần vào thành tựu đột phá của "tam nông"

Sau 40 năm đổi mới, nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đột phá rất đáng tự hào và báo chí đã góp phần không nhỏ trong kết quả ấy. Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21/6/1925 – 21/6/2026), Dân Việt đã có cuộc trò chuyện với Nhà báo, TS Trần Bá Dung - nguyên Trưởng ban Nghiệp Vụ (Hội Nhà báo Việt Nam).

Sau 40 năm đổi mới, nông nghiệp, nông dân, nông thôn đã đạt được nhiều kết quả đột phá. Từ một nước có nền nông nghiệp lạc hậu, giờ đây, Việt Nam đã trở thành cường quốc xuất khẩu nông sản, góp phần nâng cao thu nhập của người dân ở khu vực nông thôn. Theo ông, nhìn lại quá trình 40 năm đổi mới, báo chí có vai trò quan trọng thế nào trong thành quả này?

- Có thể khẳng định luôn được rằng, trong những thành tựu của nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam sau 40 năm đổi mới, báo chí đã thể hiện vai trò hết sức quan trọng trên những mặt sau đây:

Thứ nhất, báo chí đã tiên phong trong lĩnh vực công tác tư tưởng của Đảng, tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Báo chí đã thực hiện đúng chức năng “tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể và tổ chức tập thể” các phong trào cách mạng của quần chúng do Đảng lãnh đạo trong lĩnh vực tam nông. Đó là thể hiện vai trò của báo chí trong truyền thông chính sách tam nông.

Các nghị quyết về nông nghiệp, nông dân, nông thôn là hệ thống chính sách mang tính chiến lược của Đảng và Nhà nước, định hướng toàn diện cho sự phát triển bền vững, nâng cao đời sống nhân dân và hiện đại hóa nông thôn trong 40 năm qua. Các Nghị quyết tầm chiến lược đều được báo chí tuyên truyền sâu rộng tới các cấp Hội nông dân, tới người nông dân: Nghị quyết số 26-NQ/TW (năm 2008) mang tính bước ngoặt về vấn đề "tam nông", đánh dấu sự chuyển biến toàn diện và sâu sắc trong việc tập trung nguồn lực đầu tư cho khu vực nông nghiệp, nông thôn và cải thiện đời sống nông dân; Nghị quyết số 19-NQ/TW (năm 2022), chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và nông dân văn minh;

Các nghị quyết hành động của Chính phủ như: Nghị quyết số 26/NQ-CP (năm 2022) về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 19-NQ/TW, đề ra các nhiệm vụ cụ thể về phát triển kinh tế nông thôn, quy hoạch và xây dựng nông thôn mới; Nghị quyết số 85/NQ-CP (năm 2026) về Chương trình hành động của Chính phủ nhằm thực hiện Kết luận của Trung ương và Nghị quyết 19-NQ/TW về phát triển nông nghiệp, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn 2045; Chương trình Mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới, được triển khai xuyên suốt qua các giai đoạn, Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030 quy định các mục tiêu chuẩn hóa cơ sở hạ tầng, y tế, giáo dục, môi trường và nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn, được báo chí tuyên truyền rộng rãi.

Thứ hai, báo chí đi đầu trong phản ánh thực trạng công cuộc đổi mới sản xuất nông nghiệp từng giai đoạn và biểu dương, lan tỏa những nhân tố tích cực, những mô hình điển hình tiên tiến… phát hiện các nhân tố điển hình, các mô hình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có hiệu quả, giúp người nông dân học hỏi các kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng mới.

Đặc biệt, trong khoảng 10 năm trở lại đây, báo chí đã phản ánh, phân tích, khích lệ, cổ vũ và truyền cảm hứng, lan tỏa nhiều điển hình về tư duy mới trong sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch cốt lõi từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", không còn là tối đa hóa sản lượng mà tập trung vào tích hợp đa giá trị, tối ưu chuỗi cung ứng và nâng cao giá trị gia tăng trên mỗi đơn vị diện tích sản xuất nông nghiệp…

Thứ ba, báo chí góp phần đắc lực và hiệu quả trong phản biện xã hội những vấn đề của nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Tôi cho rằng, đây là đóng góp nổi bật nhất của báo chí 40 năm qua. Thời kì đầu đổi mới, báo chí như bừng tỉnh trong trạng thái phấn chấn bước vào giai đoạn nói thẳng, nói thật, nói và làm, được chính Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh nêu gương với loạt bài nổi tiếng “Những việc cần làm ngay” trên báo Nhân Dân (ký tên NVL).

Trong lĩnh vực nông nghiệp, nông dân, nông thôn, báo Nhân Dân đi đầu trong việc phê phán trực diện những hiện tượng, biểu hiện của sự bảo thủ, trì trệ trong quản lý kinh tế (nhất là trong nông nghiệp); trong xây dựng chính sách, cải tổ và hoàn thiện cơ chế quản lý kinh tế trong nông nghiệp, công nghiệp, phân phối lưu thông… Báo Đại đoàn kết, báo Tuần tin tức, báo Tiền Phong, báo Lao Động, báo Nông thôn ngày nay (từ 1990), báo Thanh niên, báo Tuổi Trẻ, báo Văn nghệ, Đài Tiếng nói Việt Nam... đều có những loạt bài gây tiếng vang lớn trong phát hiện, đấu tranh và phản ánh những tiêu cực, những mặt bất cập trong sản xuất nông nghiệp. Đó là những căn cứ, những cơ sở dữ liệu thực tế sinh động, thuyết phục, giúp Đảng và Nhà nước xây dựng chủ trương, chính sách.

Trong xây dựng, hoạch định chính sách cho lĩnh vực tam nông, báo chí thể hiện vai trò bằng việc tham gia lấy ý kiến của người dân, của chính các cơ quan báo chí, đóng góp vào những dự thảo hoạch định chính sách, dự thảo chính sách cụ thể, cho đến khi chính sách được các cơ quan công quyền ban hành.

Những vấn đề dư luận quan tâm được thể hiện trên báo chí, đã tạo ra áp lực đến quá trình xây dựng chính sách của Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ngành. Thông tin trên báo chí có ảnh hưởng tới việc xây dựng chính sách. Nhiều đại biểu Quốc hội đã nêu ý kiến trong xây dựng chính sách, căn cứ vào một vấn đề được phản ánh qua báo chí. Báo chí có tác động lớn đến ý kiến công chúng và những ý kiến của công chúng lại là một trong những yếu tố quan trọng, ảnh hưởng đến các nhà hoạch định chính sách.

Trong thực thi chính sách và đánh giá chính sách lĩnh vực tam nông 40 năm qua, báo chí có vai trò tuyên truyền, giới thiệu, phổ biến chính sách của Nhà nước tới người dân, giám sát việc thực hiện, phát hiện những vấn đề bất cập của chính sách, phát hiện việc lợi dụng chính sách, đánh giá hiệu quả chính sách thông qua dư luận công chúng xã hội và thông qua chính sự thăm dò, khảo sát, đánh giá của cơ quan báo chí.

Báo Nông thôn Ngày nay/ điện tử Dân Việt là một trong những tờ tiên phong phản biện xã hội sắc sảo, mạnh mẽ và có tác động xã hội sâu sắc, hiệu quả xã hội rõ rệt. Năm 2007, loạt phóng sự điều tra “Một hạt thóc – 40 khoản đóng góp” của báo đoạt giải A Giải Báo chí Quốc gia, đã thúc đẩy việc bãi bỏ hàng loạt khoản thuế, phí trong nông nghiệp, cởi trói cho hàng triệu hộ nông dân… Đây là dẫn chứng sinh động về tinh thần và hiệu quả phản biện xã hội của báo chí trong lĩnh vực nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Trong những năm gần đây, báo Nông thôn Ngày nay/ điện tử Dân Việt đã có nhiều loạt bài điều tra gây tiếng vang, đoạt Giải Báo chí Quốc gia và các giải báo chí khác, đề cập nhiều vụ việc, vấn đề về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên rừng và biển, môi trường ở nông thôn, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người nông dân.

Thứ tư, báo chí góp phần đắc lực trong Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới. Vừa tuyên truyền chủ trương, nghị quyết của Đảng, chính sách của Nhà nước về Xây dựng nông thôn mới, báo chí vừa phản ánh và nêu gương các mô hình tiêu biểu về xây dựng nông thôn mới trong toàn quốc. Đặc biệt, các mô hình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm… đạt tiêu chuẩn OCOP được nhân rộng trong toàn quốc, có vai trò tiên phong của báo chí.

Trong hành trình 40 năm đổi mới của nông nghiệp, nông dân, nông thôn, để khẳng định vai trò của mình, báo chí cũng đã phải đối mặt với những khó khăn, thách thức như thế nào thưa ông?

- Những khó khăn, thách thức đối với báo chí trong hành trình 40 năm đổi mới của nông nghiệp, nông dân, nông thôn, có thể thấy ở rất nhiều góc độ. Tựu trung, có ba khó khăn và thách thức lớn:

Một là, báo chí bước vào thời kì đồng hành cùng đất nước đổi mới, từ một nền báo chí giàu truyền thông cách mạng nhưng nghèo nàn về cơ sở vật chất, phương tiện, thiết bị, điều kiện làm báo, công nghệ làm báo. Sau chiến tranh và hậu quả của thời kì dài quản lý kinh tế theo mô hình tập trung, quan liêu, bao cấp, kinh tế gần như kiệt quệ, báo chí cũng trong hoàn cảnh đó. Thiếu giấy in báo, thiếu phương tiện, máy móc, thiết bị chuyên dụng cho sản xuất báo chí, phát thanh, truyền hình; thiếu hạ tầng kĩ thuật và công nghệ làm báo hiện đại,… Chất lượng kĩ thuật, mĩ thuật của báo chí thấp hơn rất nhiều so với báo chí khu vực và thế giới.

Hai là, đội ngũ làm báo chuyên nghiệp mỏng về số lượng, tụt hậu về kiến thức và kĩ năng làm báo hiện đại (sau 1986). Người làm báo chưa được đào tạo, cập nhật kiến thức và kĩ năng, công nghệ làm báo hiện đại, do vừa thoát ra khỏi cuộc chiến tranh hơn 30 năm, chưa kịp hội nhập báo chí thế giới,… Đời sống người làm báo chật vật. Chỉ đến giữa những năm 90 của thế kỷ trước, báo chí mới có điều kiện hội nhập học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia có nền báo chí phát triển như Thụy Điển, Pháp, Nga, Anh, Australia...

Ba là, cơ chế quản lý báo chí những năm đầu đổi mới chưa theo kịp thực tiễn và xu hướng phát triển của báo chí thế giới. Khi internet vào Việt Nam (1997), đời sống báo chí đặt ra nhiều vấn đề chưa có tiền lệ. Công tác quản lý báo chí đứng trước hàng loạt thách thức, bất cập từ Trung ương đến địa phương. Việc báo chí phát triển nhanh về số lượng trong những năm cuối thế kỉ 20 sang đầu thế kỉ 21, đã phát sinh nhiều tiêu cực, mặt trái, nhiều sai phạm trong hoạt động báo chí.

Trong thời đại thông tin bùng nổ như hiện nay, báo chí chịu sự cạnh tranh thông tin khốc liệt từ mạng xã hội. Vậy theo ông, báo chí cần bắt nhịp cũng như tận dụng cơ hội thế nào để tiếp tục khẳng định được vai trò của mình, nhất trong lĩnh vực nông nghiệp, nông dân, nông thôn?

- Theo tôi, mạng xã hội phát triển, vừa là “đối thủ”cạnh tranh khốc liệt với báo chí, nhưng đồng thời cũng là “trợ thủ” đắc lực cho chính các nhà báo, cơ quan báo chí. Chúng ta cần bắt kịp, bắt đúng mạch dòng chảy của mạng xã hội và tận dụng cơ hội chưa từng có này để khẳng định vai trò của báo chí.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, nông dân, nông thôn, báo chí có thể tận dụng môi trường mạng xã hội để “nối dài cánh tay”, nối dài vùng “phủ sóng” thông tin tới bà con nông dân khắp mọi miền đất nước – điều mà trước đây khó làm được vì rào cản vật lý về phát hành, phát sóng, tiếp cận người nông dân – bạn đọc, bạn nghe, xem của báo, đài. Mạng xã hội, “báo chí công dân” cũng là lực lượng vệ tinh hùng hậu cung cấp thông tin, sản phẩm truyền thông dạng nguyên liệu thô hết sức phong phú cho các cơ quan báo chí.

Đây cũng là nguồn đề tài gợi mở vô tận cho nhà báo. Chưa kể, sự nhanh nhạy có mặt khắp mọi nơi, đưa tin ngay và sống động của mạng xã hội, cũng là động lực cạnh tranh tốt để nhà báo năng động hơn trong tìm kiếm, khai thác thông tin, khắc phục sự thụ động, chậm trễ, độc quyền đưa tin của báo chí bao cấp còn rơi rớt lại.

Tận dụng cơ hội về bùng nổ công nghệ truyền thông không dây, thiết bị nghe-nhìn, ghi hình cầm tay ngày càng hiện đại và giá thành phù hợp; tận dụng lợi thế truyền thông đa nền tảng, để đa dạng hóa sản phẩm truyền thông trên cơ sở phát triển hệ sinh thái truyền thông số của các cơ quan báo chí.

Trên mạng xã hội, hằng ngày đều có hàng vạn video và hàng ngàn kênh bán hàng cá nhân của bà con nông dân, doanh thu lớn. Đó là những đối tác, những cộng tác viên truyền thông hiệu quả về nông nghiệp, nông dân, nông thôn nếu báo chi biết khai thác, hợp tác.

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16/6/2022 đặt ra mục tiêu đến năm 2030, tầm nhìn 2045 là xây dựng nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh. Bên cạnh đó, Việt Nam đặt mục tiêu xuất khẩu nông lâm thủy sản đạt 100 tỷ USD vào năm 2030. Vậy theo ông, báo chí có vai trò thế nào và cần phải thay đổi phương pháp truyền thông ra sao để góp phần thực hiện thành công các mục tiêu này tiêu này?

- Theo tôi, để đáp ứng các yêu cầu góp phần vào việc thực hiện các mục tiêu trên, báo chí cần thể hiện vai trò truyền thông chính sách, vai trò là người tham gia hướng dẫn, người kết nối sản xuất – lưu thông – tiêu thụ sản phẩm trong chuỗi cung ứng, vai trò giám sát xã hội trong việc xây dựng nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh.

Cùng với truyền thông phổ biến chính sách, báo chí tham gia hướng dẫn kĩ thuật, công nghệ, tham gia kết nối trong chuỗi cung ứng, tham gia giới thiệu sản phẩm, kết nối thị trường mới cho nông dân, bằng/thông qua các nền tảng số trong hệ sinh thái số của chính các cơ quan báo chí.

Về phương pháp truyền thông, để dễ tiếp cận và tiếp cận có hiệu quả với môi trường nông thôn, công chúng là người nông dân, trong bối cảnh truyền thông xã hội và yếu tố đa nền tảng hiện nay, cần đổi mới theo hướng tận dụng tối đa công nghệ truyền thông số ứng dụng AI và kĩ năng làm báo, làm truyền thông đa năng.

Chú trọng đầu tư, vận dụng phương pháp, kĩ năng sản xuất nội dung đa phương tiện (viết, quay, chụp, dựng), kĩ năng phân tích dữ liệu người dùng để nắm bắt hành vi công chúng và kỹ năng thích ứng linh hoạt với các thuật toán mạng xã hội, sử dụng thành thạo các công cụ AI để tối ưu hóa hiệu suất sản phẩm truyền thông. Nông dân ngày nay có đủ điều kiện để tiếp nhận sản phẩm báo chí, truyền thông hiện đại theo hướng đó.

Xin cảm ơn ông!

×