Gia tộc nổi danh đất Hải Phòng, ông ngoại là thầy giáo của nhà văn Nam Cao, cháu ngoại là Nghệ sĩ Nhân dân nức tiếng Hà thành

Nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh - thầy giáo của Nam Cao, Nguyên Hồng

Gia tộc Lê Đại ở Hải Phòng là gia tộc có rất nhiều văn nghệ sĩ tên tuổi. Đây cũng là gia tộc tiêu biểu nhất về truyền thống văn chương - nghệ thuật được nối dài từ đời ông cha đến đời con cháu. Trong đó, phải kể đến trước tiên là nhà giáo, nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh – người khai mở truyền thống văn chương – nghệ thuật của gia tộc. Ông được xem như cây "đại thụ” của gia tộc Lê Đại, tạo dựng nên một gia tộc vừa đông, vừa nổi tiếng sau này.

Nhà giáo, nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh sinh năm 1908, mất năm 1996. Ông chính là bố ruột của họa sĩ Lê Đại Chúc, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Mai, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Chức và ông ngoại của Nghệ sĩ Ưu tú Lê Vân, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Khanh, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Vi…

Nhà thơ Lê Đại Thanh sinh ra trong một gia đình trí thức có điều kiện. Từ nhỏ ông đã được gia đình cho học tại trường Bonnal, Hải Phòng (nay là trường PTTH Ngô Quyền). Sau khi học xong tiểu học, năm 1922, ông được gia đình cho theo học tại trường Bưởi, Hà Nội.

Tốt nghiệp ngành sư phạm năm 1927, ông được bổ nhiệm về dạy học tại Nam Định (1927 - 1932). Tại đây có hai học trò của ông sau này đã trở thành những nhà văn nổi tiếng là Nam Cao và Nguyên Hồng. 

Ông cũng từng dạy tại Nước Hai (Cao Bằng). Học sinh của ông ở Cao Bằng sau này nhiều người trở thành tướng lĩnh quân đội như Bằng Giang, Nam Long…

Nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh bước vào lĩnh vực sân khấu kịch từ năm 1937. Ông thuộc thế hệ những nghệ sĩ đầu tiên của nghệ thuật sân khấu Việt Nam hiện đại, cùng thời với Thế Lữ và Vi Huyền Đắc. Ông từng thể hiện rất thành công nhân vật nhà tư sản Trần Thiết Chung trong vở kịch của Vi Huyền Đắc, diễn cùng các nghệ sĩ lớn như Thế Lữ, Lan Sơn, Nguyễn Tuân.

Kịch và thơ ca là hai mảng chính trong cả cuộc đời hoạt động nghệ thuật của Lê Đại Thanh. Khi còn là giáo viên, ông vừa viết báo, làm thơ, viết kịch và diễn kịch. Thành công đầu tiên của ông trong sự nghiệp văn nghệ là giải thưởng của Tự Lực văn đoàn cho vở hài kịch Hai người trọ học (1936).

Lê Đại Thanh hoạt động trên sân khấu kịch trong nhiều vai trò như diễn viên, đạo diễn, nhà viết kịch. Ông tham gia thành lập nhiều đoàn kịch như đoàn kịch mang tên Lê Đại Thanh – Lan Sơn, Gió biển. Trước Cách mạng tháng Tám, ông tham gia đóng kịch trong ban kịch của Thế Lữ.

Năm 1946, Lê Đại Thanh được cử làm Hội trưởng Hội Văn học Hải Phòng. Năm 1948, ông tham gia Đại hội thành lập Hội văn học nghệ thuật Việt Nam và được cử vào Ban Thư ký đại hội. Trong thời gian này, Lê Đại Thanh sáng tác hai vở kịch nói Những cái chết anh hùng và Người mẹ tiễn con ra trận.

Thơ Lê Đại Thanh sáng tác không quá nhiều nhưng gần như mỗi một bài thơ của ông đều để lại ấn tượng trong lòng người đọc bởi những triết lý sâu xa mà tác giả muốn gửi tới độc giả.

Những bài thơ như: Di chúc, Thi sĩ và thơ, Sư tử và mặt trời, Tâm sự cùng nhân loại, Thời gian, Tôi yêu chuyện cổ tích nước tôi, Đám cưới chuột, Ngây thơ có thể coi như điển hình cho phong cách thơ của Lê Đại Thanh. Hầu hết những tác phẩm thơ ca của Lê Đại Thanh được in trong tập thơ Những ngôi sao biển (1987).

Vợ cùng con trai - con gái đều là những nghệ sĩ tên tuổi

Vợ của nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh là nghệ sĩ Đinh Ngọc Anh - con gái nhà tư sản Vạn An Trường của đất Hải Phòng xưa. Bà có thời hoạt động trong đoàn kịch Gió Biển của chồng, từng đóng vai bà mẹ trong vở Bức ảnh của Nguyễn Văn Niêm. Năm 1956, bà là người đầu tiên thể hiện hình tượng người con gái đất đỏ Võ Thị Sáu trên sân khấu kịch do chồng viết kịch bản.

Hai người có tất cả 10 người con, 4 người đã mất từ nhỏ. Hầu hết những người con còn lại trong gia đình Lê Đại Thanh sau này đều thành danh trong sự nghiệp nghệ thuật như con đường của cha mẹ. Hai người con của ông là Nghệ sĩ Ưu tú Lê Mai và Nghệ sĩ Nhân dân Lê Chức đều đi theo con đường sân khấu, một người con khác là Lê Đại Chúc theo đuổi sự nghiệp hội họa.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái, Lê Ðại Chúc, Lê Mai và Lê Chức là “ba tia pháo hoa” bùng nổ ở thế hệ nghệ sĩ con, sau điểm nổ của người cha. Có điều đặc biệt, người cha di truyền cho họ chất nghệ sĩ phong nhiêu và "di truyền" luôn cả bi kịch đời nghệ sĩ của mình.

Một thời dài, nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh bị kết án liên đới vụ Nhân văn - Giai phẩm (1957) cùng một số văn nghệ sĩ đương thời. Ông bị buộc thôi việc tại một cơ quan báo chí, tác phẩm không được xuất bản trong thời gian dài. Con gái Lê Mai bị đình chỉ diễn ở Ðoàn Kịch nói trung ương (nay là Nhà hát hát Kịch Việt Nam).

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Chức từng phải đẩy xe bò, làm công nhân sửa đường hơn một năm, rồi thi đậu vào Ðoàn Kịch Hải Phòng. Họa sĩ Lê Ðại Chúc cũng phải bốc vác hai năm ròng rã ở cảng Hải Phòng.

Thương các con trước biến cố lớn của cuộc đời, nhà thơ Lê Đại Thanh từng khuyên con bỏ bớt chữ “Ðại” trong tên ông đặt, chỉ còn là Lê Chúc, Lê Chức “cho con nhẹ hơn trong cuộc đời”. 10 năm sau ngày cha mất, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Chức xuất bản tập thơ Lê Hoa ghi tên ba cha con, trở về chữ "Ðại" trong tên mình: Lê Ðại Thanh - Lê Ðại Chúc - Lê Ðại Chức.

Cháu ngoại là Nghệ sĩ Nhân dân - "mỹ nhân" nức tiếng Hà Thành

Nghệ sĩ Ưu tú Lê Mai có ba người con gái sau này cũng đều trở thành những nghệ sĩ nổi tiếng của sân khấu Hà thành là Nghệ sĩ Ưu tú Lê Vân, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Khanh và Nghệ sĩ Ưu tú Lê Vi.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Khanh – cháu ngoại của nhà thơ, nhà viết kịch Lê Đại Thanh là một diễn viên gạo cội của sân khấu và điện ảnh nước nhà. Bà là trường hợp hiếm hoi được phong danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú, Nghệ sĩ Nhân dân trước tuổi.

Bước chân vào lĩnh vực nghệ thuật từ năm 1970 cho đến nay, Nghệ sĩ Nhân dân Lê Khanh đã tham gia diễn xuất trong rất nhiều tác phẩm sân khấu, điện ảnh, truyền hình… Nữ nghệ sĩ là một trong những diễn viên lâu năm nhận được nhiều sự yêu mến của khán giả một cách bền bỉ.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Khanh nói rằng, bà được đóng kịch từ khi còn nằm trong bụng mẹ - Nghệ sĩ Ưu tú Lê Mai. Những vai diễn và những trải nghiệm sân khấu của mẹ đã giúp bà hình thành nên thế giới quan nghệ thuật từ rất sớm. Đến năm 7 tuổi, bà đã được đóng vai đầu tiên. Năm 15 tuổi, Lê Khanh nhận được vai chính đầu tiên – cô thanh niên xung phong Tuất trong bộ phim Từ một cánh rừng của nữ đạo diễn Đức Hoàn.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Khanh từng kể về ông ngoại Lê Đại Thanh rằng, năm 80 tuổi ông vẫn một mình đạp xe bôn ba khắp nơi, vượt cả trăm kilomet đường trường thăm bạn bè, con cháu.

Một lần ông đạp xe từ Hải Phòng lên Hà Nội, dừng xe trước cửa ngôi nhà số 20 phố Phan Đình Phùng, Lê Khanh chạy ra mừng quýnh khi nhìn thấy ông ngoại. Ông âu yếm đứa cháu nhỏ, rồi dựng xe bên cây cột đèn, rút trong túi một chiếc khăn mùi xoa, buộc vào chiếc xe đạp.

Lê Khanh ngạc nhiên hỏi ông: “Ông ơi, sao ông lại buộc chiếc khăn mùi xoa vào xe để làm gì đấy ạ?”. Ông ngoại trả lời cháu: “À, ông khóa xe”. Nữ nghệ sĩ nói, chỉ có tâm hồn nghệ sĩ đích thực, lãng mạn, chân thành, mộng mơ, bay bổng, thoát tục mới thi vị cuộc sống đến như thế.

×