Điện ảnh Iran: Những cú sốc lặng lẽ làm chấn động thế giới

Không cần đến bạo lực hay những đại cảnh hoành tráng, điện ảnh Iran vẫn đủ sức khiến khán giả quốc tế sững sờ. Những câu chuyện tưởng chừng nhỏ bé – mất một con bò, thất lạc một cuốn vở hay một vụ ly hôn – lại trở thành những va chạm dữ dội với lương tâm con người. Chính sự tối giản đến lạnh lùng ấy đã làm nên những tác phẩm gây sốc theo cách sâu sắc và ám ảnh nhất.

Ra đời năm 1969, The Cow của đạo diễn Dariush Mehrjui mở đầu bằng cái chết của một con bò – tài sản quý giá nhất của một người nông dân nghèo. Bi kịch ấy đẩy người đàn ông vào trạng thái suy sụp, đến mức tin rằng mình chính là con bò đã chết, ăn ngủ trong chuồng, run rẩy giữa cơn hoang tưởng.

Bộ phim không chỉ khắc họa một cơn điên, mà còn là lời tố cáo sâu cay về đói nghèo và sự mong manh của bản sắc con người khi bị tước đoạt điểm tựa sống còn. Ra đời trước Cách mạng Hồi giáo, tác phẩm từng gây tranh cãi vì bức tranh nông thôn u ám, song giới phê bình quốc tế lại xem đây là phát súng mở màn táo bạo cho Làn sóng Mới Iran.

Gần hai thập niên sau, Where Is the Friend's House? của Abbas Kiarostami gây chấn động theo một cách hoàn toàn khác. Câu chuyện xoay quanh một cậu bé vô tình cầm nhầm vở của bạn và lo sợ bạn bị đuổi học, nên quyết tâm tìm đến tận nhà để trả lại. Hành trình tưởng giản đơn ấy phơi bày sự thờ ơ của người lớn cùng những nguyên tắc cứng nhắc đến lạnh lùng.

Không cao trào, không nhạc nền kịch tính, bộ phim gần như chỉ là những bước chân lặng lẽ. Sự tối giản đến cực đoan khiến nhiều khán giả phương Tây kinh ngạc. Tờ The Guardian từng gọi đây là “bài thơ về lương tâm”, dù không ít ý kiến cho rằng tác phẩm thử thách sự kiên nhẫn của người xem. Cú sốc nằm ở chỗ: xã hội đôi khi tàn nhẫn bằng chính sự vô tâm của mình.

Với Close-Up, Kiarostami tiếp tục đẩy khán giả vào mê cung giữa thật và giả. Bộ phim tái hiện câu chuyện có thật về một người đàn ông nghèo giả danh đạo diễn nổi tiếng để được sống trong ảo tưởng nghệ thuật, với chính những nhân vật ngoài đời tham gia diễn lại câu chuyện của mình. Phiên tòa xét xử trở thành nơi bóc trần khát vọng được tôn trọng của một con người bé nhỏ.

Nhà phê bình Roger Ebert từng gọi đây là một trong những bộ phim vĩ đại nhất ông từng xem, còn tạp chí Sight & Sound nhiều lần đưa tác phẩm vào danh sách hay nhất mọi thời đại. Dẫu vậy, với không ít khán giả, phim nặng nề và đậm tính triết lý, giống một bài luận hơn là tác phẩm giải trí. Chính sự “khó xem” ấy lại trở thành cú đánh thẳng vào thói quen thưởng thức điện ảnh dễ dãi.

Đến năm 1997, Taste of Cherry khiến Liên hoan phim Cannes Film Festival chia rẽ. Phim kể về một người đàn ông lái xe quanh Tehran để tìm người chôn mình sau khi tự tử. Không cảnh bi thương, không nước mắt, chỉ là những cuộc đối thoại lặng lẽ về sự sống và cái chết. Khi giành Cành cọ vàng, tác phẩm lập tức trở thành tâm điểm tranh luận.

Một số khán giả rời rạp giữa chừng vì nhịp điệu quá chậm, trong khi The New York Times ca ngợi sự táo bạo và chất thiền định của bộ phim. Cái kết của phim đã phá vỡ hoàn toàn những khuôn mẫu quen thuộc của điện ảnh truyền thống, đặt khán giả vào trạng thái hoặc thán phục, hoặc bị thách thức đến tận cùng. Sự gây sốc không đến từ hình ảnh hay thủ pháp thị giác, mà nằm ở cách tác phẩm buộc người xem phải đối diện trực diện với câu hỏi căn cốt về ý nghĩa của sự tồn tại.

Cũng trong năm 1997, Children of Heaven của Majid Majidi lựa chọn cách chạm tới trái tim khán giả bằng sự hiền lành. Hai anh em nghèo phải thay nhau đi học chung một đôi giày, và cậu anh trai tham gia cuộc thi chạy chỉ để mong giành giải ba – phần thưởng là một đôi giày mới.

Bộ phim được đề cử giải thưởng của Academy Awards và khiến khán giả toàn cầu xúc động. Phía sau câu chuyện dịu dàng là bức tranh nghèo đói trần trụi. Dù một số nhà phê bình châu Âu cho rằng tác phẩm “an toàn” hơn nhiều phim Iran khác, khó ai phủ nhận sức lay động của nó đến từ những chi tiết đời thường giản dị nhất.

Đỉnh điểm tranh cãi có lẽ thuộc về A Separation của Asghar Farhadi. Khởi đi từ một vụ ly hôn, bộ phim nhanh chóng mở rộng thành chuỗi xung đột chằng chịt giữa giai cấp, tôn giáo và đạo đức. Không ai hoàn toàn đúng, cũng chẳng ai hoàn toàn sai. The Guardian chấm điểm tuyệt đối, The New York Times ca ngợi cấu trúc kịch bản sắc bén, và Oscar đã gọi tên tác phẩm.

Tuy nhiên, vẫn có ý kiến cho rằng bộ phim được “quốc tế hóa” quá khéo để phù hợp thị hiếu phương Tây. Dù vậy, cú sốc lớn nhất mà phim tạo ra chính là đặt khán giả vào vị trí phán xét, rồi khiến họ nhận ra bản thân cũng không chắc mình đúng.

Điện ảnh Iran không khiến người xem choáng váng bằng bạo lực, mà bằng sự thật lạnh lẽo và thẳng thắn. Những câu chuyện nhỏ bé, được kể với sự tiết chế tối đa, lại trở thành những nhát cắt sâu vào lương tâm. Có thể nhịp phim chậm, có thể khó xem, nhưng chính cảm giác không dễ chịu ấy khiến khán giả không thể quay lưng. Và đó mới là cú sốc bền bỉ và lâu dài nhất mà điện ảnh Iran để lại.

×