Giải mã kiến trúc đặc biệt của lăng mộ gần 200 tuổi tại TP.HCM, biểu tượng một thời của Sài Gòn - Gia Định

Giữa nhịp sống hối hả và sôi động của TP.HCM, có một khoảng lặng linh thiêng, nơi thời gian như ngừng lại bên những mái ngói rêu phong và hàng cổ thụ xanh ngát. Đó là Lăng Ông - Bà Chiểu, một biểu tượng văn hóa - lịch sử không chỉ của vùng đất Gia Định xưa mà còn là điểm tựa tâm linh của người dân TP.HCM hôm nay.

Lăng Ông - Bà Chiểu hiện nằm trên khu đất rộng, được bao quanh bởi bốn con đường: Lê Văn Duyệt, Phan Đăng Lưu, Trịnh Hoài Đức và Vũ Tùng, thuộc phường Gia Định, TP.HCM.

Nơi thờ Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt

Lăng Ông - Bà Chiểu là tên gọi phổ biến trong dân gian để chỉ khu di tích Lịch sử - Văn hóa Lăng Tả quân Lê Văn Duyệt, hay Thượng Công Miếu, là nơi an nghỉ và thờ phụng Tả quân Lê Văn Duyệt (1764 - 1832). Ông là một trong những bậc khai quốc công thần hàng đầu của triều Nguyễn.

Người dân Sài Gòn - TP.HCM từ bao đời nay vẫn quen gọi một cách cung kính là “Lăng Ông”, còn “Bà Chiểu” là tên của khu chợ sầm uất nằm sát bên. Sự kết hợp giữa hai cái tên này đã tạo nên một địa danh quen thuộc, in sâu vào tiềm thức của bao thế hệ: Lăng Ông - Bà Chiểu.

Đức Thượng công Lê Văn Duyệt sinh ra trong một gia đình nông dân tại Tiền Giang. Ông được cử làm Tổng trấn Gia Định thành dưới triều đại vua Gia Long và vua Minh Mạng. Dưới sự quản lý của ông, vùng đất phương Nam từ một nơi hoang sơ đã trở thành một trung tâm quân sự, kinh tế sầm uất.

Tháng 7 âm lịch năm 1832, Tả quân Lê Văn Duyệt mất, được an táng tại làng Bình Hòa (nay là phường Gia Định, TP.HCM). Lăng miếu Tả Quân Lê Văn Duyệt đã được xây dựng và tồn tại gần hai thế kỷ.

Tháng 11/1988, lăng Tả quân Lê Văn Duyệt được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp quốc gia. Năm 2022, Bộ VH-TTDL đã có Quyết định công nhận Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt là Di sản Văn hóa phi vật thể Quốc gia. Với việc cùng lúc có “di sản kéo” đã tạo nên sự hấp dẫn đặc biệt của khu di tích đối với nhân dân và du khách.

Giải mã kiến trúc đặc biệt của Lăng Ông - Bà Chiểu

Lăng Ông - Bà Chiểu tọa lạc trên một gò đất cao với vị thế đắc địa, rộng 18.500m2, bao quanh bởi bức tường thành kiên cố. Quần thể kiến trúc gồm bốn phần chính: cổng Tam quan, nhà bia, lăng mộ và miếu thờ.

Cổng tam quan Lăng Ông, tức cổng Nam hướng ra đường Vũ Tùng, có ghi ba chữ Hán "Thượng Công Miếu". Trước năm 1975, kiến trúc cổng độc đáo này cùng với hàng thốt nốt cao vút trước cổng từng được xem là hình ảnh biểu tượng của vùng đất Sài Gòn - Gia Định.

Bước qua cổng Tam quan với những đường nét chạm trổ tinh xảo, du khách sẽ lạc vào một không gian đậm chất hoài cổ.

Kiến trúc Lăng Ông là sự kết hợp hài hòa giữa phong cách cung đình Huế và nét đặc trưng của nghệ thuật dân gian Nam Bộ với các hạng mục quan trọng gồm khu nhà bia, lăng mộ và miếu thờ. Điểm đặc biệt là tất cả đều nằm trên một trục chính.

Phần mộ Đức Tả quân Lê Văn Duyệt chính là công trình kiến trúc cổ nhất của di tích, được tồn tại ổn định từ năm 1848, gồm hai mộ song táng như nửa quả trứng úp trên bệ lớn hình chữ nhật. Nằm song song với mộ Đức Tả quân là mộ Chánh thất Tả quân phu nhân Đỗ Thị Phẫn. Hai ngôi mộ còn được gọi là mộ "quy", vì có hình dáng như con rùa đang nằm. Khu mộ có bình phong và tường bao quanh.

Phía trước mộ là nhà bia, đặt bia đá "Lê công miếu bia" khắc bằng chữ Hán, do Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải viết năm Giáp Ngọ (1894). Nội dung văn bia ca tụng công đức của Đức Tả quân Lê Văn Duyệt đối với triều đình và nhân dân.

Sau khu mộ là khu miếu thờ, gồm tiền điện, trung điện và chánh điện nối tiếp nhau. Tiền điện và trung điện là hai đơn nguyên kiên trúc xây dựng từ năm 1915 có cột gỗ, lợp mái ngói âm dương cổ kính. Tại trung điện có tượng ngựa lớn nằm về hai bên. Người dân đến đây cúng bái thường sờ chạm, vuốt bờm ngựa và chui qua ngựa để cầu sức khỏe, bình an.

Chánh điện được xây dựng bằng bê tông cốt thép vào năm 1970. Khám giữa chánh điện thờ Đức Thượng công Tả quân Lê Văn Duyệt - Tổng trấn Gia Định thành. Ở đây đặt bức tượng đồng uy nghi của Ngài, được đúc năm 2008, cao 2,7m, nặng 3.000kg, lấy mẫu từ chân dung Tả quân Lê Văn Duyệt in trên tờ giấy bạc lưu hành ở Sài Gòn trước năm 1975.

Hai bên trái, phải thờ Hiệp biện đại học sĩ Phan Thanh Giản và Đức quận công thiều phó Lê Chất.

Tiền điện, trung điện và chánh điện đều có nhiều đồ thờ cổ kính như lỗ bộ, tàn, lọng, hương án, lư hương, chân đèn, bình bông…

Về kiến trúc, kỹ thuật chạm khắc gỗ, chạm khắc đá hay khảm sành sứ, thủy tinh tinh xảo, duyên dáng cũng điểm tô thêm cho vẻ đẹp trang nghiêm của Lăng Ông, mang dáng dấp dấu ấn kỹ thuật tiếp thu từ những công trình kiến trúc cung đình Huế. 

Lễ hội Khai hạ - Cầu an ở Lăng Ông - Bà Chiểu

Đầu năm 2022, Bộ VH-TTDL đã chính thức công nhận Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông - Bà Chiểu là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đây là điểm nhấn sinh hoạt văn hóa của người dân Nam bộ và TP.HCM để cầu mong cho mưa thuận, gió hòa, hy vọng một năm mới mọi việc đều thuận lợi, hanh thông, làm ăn phát đạt, cũng như thể hiện sức mạnh đoàn kết của nhân dân trong lao động, sinh hoạt và bảo vệ đất nước.

Ông Lê Văn Ngọc - Trưởng Ban quản lý Di tích lịch sử - văn hóa Quốc gia Lăng Lê Văn Duyệt cho biết, theo tục lệ xưa ngày mùng 7 Tết là ngày lễ Hạ nêu, Đức Tả quân đã chọn ngày này làm ngày Khai hạ, đồng thời tổ chức duyệt binh đầu năm và cũng là ngày Khai Môn, Khai bút, Khai ấn, làm lễ Tịch điền để cầu cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, kêu gọi nhân dân chăm lo việc ruộng nương đồng áng, trở lại lao động sản xuất sau các ngày vui xuân.

Một trong những nét đặc sắc không thể thiếu của lễ hội là biểu diễn hát bội với các tuồng tích như Lê Công kỳ án, Ngũ hổ Bình Tây, Ngọc Quỳnh lâm tế, Thần Nữ dâng ngũ linh kỳ…, đặc biệt là tuồng San Hậu mà sinh thời Tả quân Lê Văn Duyệt yêu thích. Đức Thượng công cũng được xem là người có công phát triển và gìn giữ nghệ thuật hát bội trong văn hóa dân tộc.

Trong khuôn khổ lễ hội, nghi thức "xin ấn" (khai ấn) thu hút rất đông người dân vào dịp đầu xuân. Ấn của Tả quân Lê Văn Duyệt với bốn chữ "Tả Quân Chi Ấn" được coi là biểu tượng của quyền uy và sự may mắn.

Người dân xếp hàng dài, kiên nhẫn chờ đợi để xin được tờ ấn đỏ với niềm tin sẽ được Ngài phù hộ độ trì, xua đuổi tà ma và mang lại bình an cho gia đạo. Hình ảnh dòng người thành kính cầm tờ ấn mới, gương mặt rạng rỡ, đã trở thành một nét đẹp văn hóa đặc sắc của người dân TP.HCM mỗi dịp xuân về.

Lăng Ông trong đời sống hiện đại

Ngoài dịp Tết, Khai hạ cầu an, rất đông người dân và du khách thập phương cùng về Lăng Ông dịp giỗ Ông hàng năm, vào các ngày 29 hoặc 30/7, mồng 1 và 2/8 âm lịch. Đây là sự kiện được cử hành long trọng hàng năm theo nghi thức cấp tiểu cung đình triều Nguyễn, vào các ngày 29 hoặc 30/7, mồng 1 và 2/8 âm lịch. 

Trong những ngày lễ giỗ có các nghi thức nhạc lễ, lễ sanh, đào thái, ban tế với lễ phẩm cúng giỗ là trà, rượu, trầu cau, bánh Gia Định xưa, cùng các vật phẩm trái cây Nam Bộ.

Không biết tự bao giờ, Lăng Ông đã trở thành một biểu tượng, một địa danh quen thuộc, quan trọng của khu Bà Chiểu, của vùng đất Sài Gòn - Gia Định - TP.HCM.

Không chỉ vào các dịp lễ tết, mà ngay cả những ngày thường, nơi đây cũng thu hút nhiều người dân và du khách đến chiêm bái.

Người ta đến đây không chỉ để cầu bình an, tài lộc, xin xăm mà đôi khi chỉ để thắp một nén nhang, ngồi dưới gốc cây cổ thụ nghe tiếng chim hót, cảm nhận không khí mát lành lan tỏa từ những bóng cây cổ thụ. Nhiều người trẻ cũng chọn nơi đây để tìm hiểu về lịch sử dân tộc, để hiểu thêm về vị Tổng trấn có công lớn với vùng đất họ đang sống.

Những năm gần đây, Lăng Ông còn là địa điểm check-in không thể thiếu của giới trẻ TP.HCM. Trong những bộ áo dài thướt tha, những bộ cổ phục thuần Việt, tay cầm nhánh mai, cành đào, với phông nền là kiến trúc cổ kính của lăng, các bạn trẻ thỏa sức ghi lại những bức ảnh đẹp lung linh, "khoe" nhau trên mạng xã hội.

Lăng Ông ngày nay cũng là điểm đến yêu thích của du khách quốc tế. Họ đến để chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc đặc biệt, để quan sát những phong tục độc đáo như xin xăm, gieo quẻ hay xem múa lân sư rồng.

Sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại tại Lăng Ông - Bà Chiểu vô cùng tự nhiên. Đó là nơi mà một người già có thể kể cho đứa cháu nghe về công lao của tiền nhân, là nơi mà nghệ thuật hát bội cổ truyền vẫn đang lan tỏa vào cuộc sống.

Trưởng Ban quản lý Di tích lịch sử - văn hóa Quốc gia Lăng Lê Văn Duyệt cho biết thời gian qua, di tích đã được sự quan tâm hỗ trợ của các cấp lãnh đạo và đông đảo nhân dân gần xa, tạo điều kiện cho di tích ngày càng phát huy giá trị văn hóa, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, nâng cao nhận thức trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc cũng như quảng bá nền văn hóa đến với du khách trong nước và quốc tế.

×