Không thể chỉ “trông nắng, trông mưa”: Ứng dụng hệ thống dự báo, cảnh báo hiện đại để chủ động ứng phó với thiên tai

Ngày 25/11, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức diễn đàn ứng dụng khoa học, công nghệ trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai.

Diễn đàn tập trung vào việc thảo luận, chia sẻ thông tin ứng dụng khoa học công nghệ trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai, nhằm nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai và bảo đảm an toàn cho hệ thống đê điều, công trình thủy lợi cũng như đời sống của người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.

Không chỉ "trông nắng, trông mưa" mà cần chỉ huy phòng chống thiên tai trên nền tảng dữ liệu

Phát biểu khai mạc, ông Cao Đức Phát - nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng Phòng tránh thiên tai khẳng định Việt Nam đã có nhiều tiến bộ trong giám sát, dự báo, cảnh báo sớm nhờ sự đầu tư của Nhà nước cùng sự hỗ trợ của doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế.

Tuy nhiên, thiên tai ngày càng khó lường, mức độ cực đoan ngày càng lớn, trong khi năng lực quan trắc, thiết bị dự báo, hệ thống cảnh báo vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Ông đặc biệt nhấn mạnh cơ hội từ sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – công nghệ: hệ thống quan sát vệ tinh, cảm biến tự động đo mưa, mực nước, độ mặn, dịch chuyển đất đá; các mô hình phân tích – dự báo thông minh; tích hợp dữ liệu thời gian thực; truyền tin nhanh và rộng hơn tới người dân.

Theo ông Phát, để phát huy hiệu quả, cần tăng tốc đầu tư đồng bộ hệ thống quan trắc và cảnh báo, đồng thời xây dựng bộ máy vận hành chuyên nghiệp, liên tục, bền vững. Ông đề nghị cộng đồng khoa học nghiên cứu các mô phỏng chi tiết hơn cho từng khu vực, thậm chí từng thôn xóm, nhằm hỗ trợ ra quyết định kịp thời trong tình huống khẩn cấp.

Tại diễn đàn, ông Đặng Công Hưởng - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh nhấn mạnh hệ thống đê điều, hồ đập, trạm bơm của tỉnh là “xương sống vừa đảm bảo an toàn phòng, chống thiên tai, vừa là hạ tầng thiết yếu cho phát triển nông nghiệp, công nghiệp, đô thị, dịch vụ và cải thiện môi trường”.

Trong bối cảnh mưa lũ cực đoan gia tăng, các công trình này tiếp tục phát huy vai trò quan trọng trong bảo vệ tính mạng, tài sản nhân dân và duy trì ổn định phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Bắc Ninh, nhưng đang đối mặt với nguy cơ vượt quá khả năng chịu tải.

Trong các đợt mưa lũ gần đây, nhiều công trình thủy lợi của Bắc Ninh phải vận hành ở mức căng thẳng: đê kè xuất hiện thẩm lậu, sạt lở; một số đê bối bị tràn hoặc vỡ cục bộ; hàng trăm trạm bơm hoạt động liên tục 24/24 giờ để bảo vệ khu dân cư, khu công nghiệp và sản xuất nông nghiệp.

Từ thực tế nêu trên, ông Đặng Công Hưởng nhấn mạnh Bắc Ninh không thể “chỉ trông nắng, trông mưa” như trước mà phải chỉ huy phòng chống thiên tai trên nền tảng dữ liệu, dựa vào quan trắc thời gian thực, mô phỏng và cảnh báo sớm để ra quyết định nhanh, chính xác và an toàn.

Tỉnh Bắc Ninh xác định ba định hướng trọng tâm: tiếp tục rà soát, củng cố toàn bộ hệ thống đê điều – thủy lợi; tăng cường hợp tác với bộ ngành, viện trường và doanh nghiệp công nghệ để áp dụng các giải pháp quan trắc, dữ liệu thời gian thực, mô phỏng – cảnh báo hiện đại và hình thành mạng lưới kết nối giữa nhà quản lý, chuyên gia và cộng đồng nhằm xây dựng hệ thống phòng chống thiên tai thông minh, bền vững.

Ứng dụng công nghệ cảnh báo theo thời gian thực để phòng tránh, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai

Đại diện Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, từ đầu năm 2025 đến nay, thiên tai diễn ra dồn dập, khốc liệt, trên phạm vi rộng, mang nhiều yếu tố bất thường, vượt mức lịch sử.

Đến nay đã có 19 cơn bão, áp thấp nhiệt đới trên biển Đông (14 cơn bão và 5 áp thấp nhiệt đới), chỉ kém kỷ lục năm 2017 là 1 cơn. Cùng với đó, mưa lớn cực đoan, lũ vượt lịch sử trên 13 tuyến sông khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ; ngập lụt rất nghiêm trọng tại các đô thị, vùng trũng thấp, nhất là tại thành phố Hà Giang, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk, Khánh Hòa...

Nhiều khu vực trong thời gian ngắn phải hứng chịu tất cả các đợt thiên tai trên dẫn đến hình thái thiên tai kép bão chồng bão, lũ chồng lũ, lũ quét, sạt lở đất, nhất là tại các tỉnh miền núi, trung du Bắc Bộ, Trung Bộ, đe dọa nghiêm trọng đến an toàn các công trình phòng, chống thiên tai, cơ sở hạ tầng, nhất là hệ thống giao thông, viễn thông, điện lực, đê điều, hồ đập,… đặc biệt đã gây thiệt hại rất nghiêm trọng về người và tài sản của người dân.

Tính đến ngày 24/11/2025, thiên tai trên cả nước đã làm 409 người chết, mất tích, 727 người bị thương. Tổng thiệt hại ước tính trên 85.099 tỷ đồng.

Tại hội nghị, GS. TS. Nguyễn Minh Đức - Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học quốc gia Hà Nội) đã trình bày giải pháp phát hiện nguy cơ sạt lở và mô hình khu dân cư an toàn, dựa trên dữ liệu địa chất, công nghệ học máy và hệ thống cảnh báo thời gian thực.
Để ứng phó kịp thời và giảm thiểu thiệt hại do sạt lở, ông nhấn mạnh cần phát hiện sớm từ các “dấu hiệu tiền trạm” như thay đổi dòng chảy, vết nứt, biến dạng địa hình; đồng thời xây dựng bản đồ nguy cơ chi tiết tới từng hộ dân, kết hợp cơ sở dữ liệu lớn, quan trắc mưa và cảm biến thời gian thực.

Các ứng dụng cảnh báo qua điện thoại, tin nhắn tự động theo vị trí và kịch bản mưa theo giờ giúp chính quyền chủ động di dời dân. Kinh nghiệm cho thấy, phát hiện sớm – cảnh báo sớm – hành động sớm là yếu tố quyết định giảm thiểu thiệt hại do sạt lở.

Ths. Lê Viết Xê - Phó Giám đốc Công ty CP Tư vấn và Phát triển kỹ thuật tài nguyên nước (WATEC) cho biết, trước yêu cầu cấp bách của công tác cảnh báo sớm và xu thế chuyển đổi số trong xây dựng đô thị thông minh, hệ thống giám sát ngập lụt tự động VFASS được nghiên cứu và phát triển.

Theo ông Xê, toàn bộ dữ liệu được xử lý trên nền tảng điện toán đám mây của WATEC, cho phép quản lý tập trung, phân tích dữ liệu lớn và chia sẻ linh hoạt qua API. VFASS liên kết với trạm mưa, trạm mực nước, tháp báo lũ để tự động cảnh báo đa kênh khi vượt ngưỡng, đồng thời vận hành theo chu trình khép kín từ cảm biến đến cảnh báo.

Hệ thống quan trắc thời gian thực, tháp báo lũ “all in one” và công nghệ IoT giúp xây dựng bản đồ ngập, phục vụ dự báo lũ. Đến nay, hơn 140 tháp báo lũ và 70 trạm cảnh báo đã được triển khai trong nước và xuất khẩu sang Philippines.

TS. Hạ Thúy Hạnh, Phó Giám đốc Quỹ Cộng đồng Phòng, tránh thiên tai cho biết, trong 9 năm qua, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai đã vận động tài trợ, đảm bảo kinh phí lắp đặt 913 trạm đo mưa tự động, 39 tháp cảnh báo lũ/đo mực nước sông, tự động, 3 trạm đo mặn tự động, 6 hệ thống cảnh báo đa thiên tai, 3 hệ thống cảnh báo sạt lở đất tại nhiều địa phương.

Nhiều mô hình ứng dụng khoa học – công nghệ mới như mô phỏng dòng chảy, bản đồ sơ tán, tập huấn sử dụng thiết bị cảnh báo đã được thực hiện tại các tỉnh như Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Quảng Bình. Những kết quả này không chỉ nâng cao năng lực dự báo mà còn tăng khả năng ứng phó tại chỗ, góp phần hình thành cộng đồng an toàn và chủ động trước thiên tai ngày càng cực đoan.

Mặc dù việc ứng dụng khoa học công nghệ, nhất là công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong dự báo, cảnh báo sớm thiên tai đóng vai trò rất quan trọng, nhưng một số ý kiến cũng đặt vấn đề các hệ thống dự báo, cảnh báo sớm thiên tai sẽ có giải pháp như thế nào để truyền tải thông tin kịp thời cho người dân, nhất là trong bối cảnh thiên tai xảy ra gây mất điện, mất sóng và internet bị ngắt kết nối? Đây là vấn đề phát sinh từ thực tế công tác phòng chống thiên tai đang gặp vướng mắc tại nhiều địa phương.

Trung bình 20 năm 2006-2025, thiên tai làm khoảng 314 người chết, mất tích/năm, trong đó giai đoạn 2016-2025 là 274 người/năm bằng 66% giai đoạn 2006-2015 với 353 người/năm. Thiệt hại kinh tế 1,0 - 1,5% GDP, giai đoạn 2016-2025 là 37.395 tỷ đồng/năm, gấp 2,5 lần giai đoạn 2006-2015.

×