Nhà văn Hoàng Minh Tường: “Tôi bước vào vùng khuất lấp của lịch sử chữ Quốc ngữ”

Ý tưởng của cuốn tiểu thuyết "Chữ và người 400 năm" đến với nhà văn Hoàng Minh Tường trong hoàn cảnh nào?

- Thực ra viết tiểu thuyết lịch sử không phải sở trường của tôi. Với tiểu thuyết Thảm kịch vĩ nhân, viết về vụ án Lệ Chi Viên (NXB HNV - Nhã Nam, 2019), là do tôi bất bình với mấy cuốn tiểu thuyết và luận điểm bôi nhọ Nguyễn Trãi Tiên sinh và Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ, tôi bèn viết để minh oan và chiêu tuyết cho hai ngài.

Cũng dạo gần đó tôi có chuyến đi thăm mộ ngài giáo sĩ Alecxandre De Rhodes ở Isfahan, Iran, Cho đến lúc đó, chúng tôi vẫn tin rằng, A.De Rhodes, mà sử sách thường gọi là A Lịch Sơn Đắc Lộ, chính là ông tổ tạo tác ra chữ Quốc ngữ. Sau đó theo dòng sự kiện và qua tài liệu, tôi biết về công lao trước tiên của giáo sĩ Francisco de Pina, người Bồ Đào Nha. Vậy là đoàn hành hương người Việt chúng tôi lại lên đường sang Lisbon và thành phố Guarda, quê hương của F. de Pina, mang theo một biểu tượng để tưởng niệm và vinh danh người đầu tiên tạo tác ra chữ Quốc ngữ.

Đó là một chiếc thuyền cổ với cánh buồm căng như một trang sách mở, ghi danh ông. Hai chuyến đi Iran (2018) và Bồ Đào Nha (2023) tưởng chỉ là hai chuyến hành hương tìm về cội nguồn của tiếng Việt… Hiểu biết và có quá nhiều sự khâm phục dành cho cuộc khai sinh đầy cam go, gian khổ và quá trình phát triển của chữ Quốc ngữ suốt chiều dài lịch sử. Một lần nữa, tôi lại “liều mạng” xông vào những vùng khuất lấp của lịch sử dân tộc, về sự khai sinh ra chữ quốc ngữ thiêng liêng. Tôi tự đặt cho mình bổn phận và nghĩa vụ của một truyền nhân chữ Việt. Đó cũng là lí do và sự thôi thúc để tôi viết cuốn tiểu thuyết này!

Viết về những sự kiện có độ lùi thời gian lên đến nhiều thế kỷ, vậy việc thu thập tư liệu, tài liệu nhà văn có gặp phải khó khăn nào không?

- Khó khăn nhất là trước mặt tôi, trong laptop luôn luôn là mênh mông khoảng trắng. Có khi hai, ba ngày chỉ ngồi nhìn khoảng trắng mênh mông ấy, không viết nổi một chữ. Bạn thử tưởng tượng mình là một nông dân. Nếu không đặt đường cày đầu tiên, bạn sẽ chẳng thể gieo trồng và đừng bao giờ mơ đến mùa vàng. Tôi bị rơi vào một khoảng trống lịch sử. Ngoài Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam Thực lục, Quốc sử quán triều Nguyễn v.v… rất ít các tài liệu nói về việc truyền giáo của các giáo sĩ phương Tây. Nhưng rất may, có một cuốn cẩm nang nghiên cứu khá tường tận về sự hình thành Chữ Quốc ngữ, rất tin cậy: Lịch sử chữ Quốc ngữ, 1620 - 1659 của SJ. Đỗ Quang Chính, một học giả am tường đạo Kito. Hai chuyến đi.

Và những cuốn sách tin cậy. Và rồi những cuộc điền dã về các xóm đạo, các nhà thờ. Bộ Lịch sử nước Nam của Bento Thiện viết từ Kẻ Vó và Thăng Long, năm 1659 gửi cho Marini ở La Mã, hiện còn lưu giữ ở thư viện tòa thánh Vatican, cũng như sách Phép giảng tám ngày cuốn sách tiếng Việt đầu tiên được A.De Rhodes xuất bản ở La Mã năm 1651, hiện còn lưu giữ ở nhà thờ Mằng Lăng, Phú Yên. Tôi đã bỏ ra 4 năm, đi nhiều nhà thờ ở Nam Định, Ninh Bình, Hải Dương, Bắc Ninh… , chỉ để tìm một địa danh KẺ VÓ, nơi Bento Thiện từng viết Lịch sử nước Nam.

Đứng trước các ý kiến trái chiều về việc ai mới là người có công sáng tạo ra tiếng Việt, có phải viết tác phẩm cũng là cách để ông bày tỏ quan điểm hay không?

- Tôi bỗng nhớ đến câu chuyện khi thành phố Đã Nẵng dự định vinh danh, đặt tên đường cho các vị giáo sĩ phương Tây có công tạo tác ra chữ Việt, thì có khoảng chục giáo sư tiến sĩ xứ ấy phản đối, rằng sao lại tôn vinh bọn người gieo chữ như một thứ ‘ách” để rước Pháp vào xâm lược nước ta? Rằng A. De Rhodes chính là Linh mục Bá Đa Lộc, giúp Nguyễn Ánh “cõng rắn cắn gà nhà”! Tôi nghĩ vậy nhưng cũng không muốn đôi co gì nhiều. Chỉ cần các vị ấy hãy đọc đọc cuốn Chữ và Người 400 năm của tôi.

Nhiều người cho rằng Văn hóa Việt Nam được hình thành bởi quá trình giao lưu tiếp biến với hai trung tâm văn hóa lớn của Châu Á là Trung Quốc và Ấn độ, vậy nhưng với sự ra đời của tiếng Việt (Hiện nay là 1 trong 25 ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất thế giới) được một số giáo sĩ phương Tây tạo ra, ông có nghĩ đã đến lúc chúng ta cần một đánh giá khác hay không?

- Có thể nói chữ Quốc ngữ là chìa khóa mở ra cánh cửa để Việt Nam tiếp cận, giao hòa với thế giới, nhất là thế giới phương Tây. Đó cũng là tất yếu của lịch sử. Suốt nghìn năm phương Đông chìm đắm trong thế giới của riêng mình, hai nền văn hóa lớn Ấn Độ, Trung Hoa như hai bức tường bịt kín, nước Nam tưởng khó thoát khỏi vòng kim cô vô hình ấy. Chữ Hán, chữ Nôm nếu còn tồn tại đến bây giờ, thì sẽ ra sao nhỉ? Nghĩ đến điều này đã nổi da gà. Chữ Việt (Quốc Ngữ) đã mở ra một trường văn hóa mới, hòa nhập Đông Tây. Trong khi bốn bề bao kín bởi chữ tượng hình, thì Việt Nam bừng lên thứ chữ ký tự La tinh.

Với đặc điểm là đơn giản nhưng giàu sắc thái và đặc biệt rất giàu tính thanh âm (do sử dụng hệ thống dấu thanh), tiếng Việt được đánh giá là một kiểu ngôn ngữ có bản sắc. Vậy ông sẽ phản biện thế nào với ý kiến cho rằng: Tiếng Việt đơn giản chỉ là công cụ truyền giáo của người nước ngoài nên không có việc họ đặt nhiều tâm huyết, tình cảm cho nó?

- Không nghi ngờ gì, nước Nam chúng ta có thứ chữ thần kỳ, khởi từ những giáo sĩ muốn có công cụ truyền đạo, muốn làm vì đức tin của họ. Giáo sĩ F,de Pina khi nghĩ ra cách ký âm tiếng Việt bằng chữ cái La tin, tất nhiên ông nghĩ đến mục đích truyền giáo của mình. Ông phải làm tròn bổn phận một tông đồ của chúa. Nhưng những chú bé Bento Thiện, Xìn Béo, Trà Bi… thì lại sung sướng vì nhờ có chữ này mà chúng đã ghi được lời nói của chúng, và gửi cho nhau. Chỉ vài ba tháng, chúng đã ghi nhoay nhoáy, chúng đã làm chủ ngôn ngữ của chúng.

Chúng giúp các ông bà, cô bác, cùng viết được, đọc được như chúng. Đó là kết quả phái sinh của thứ chữ mà F. de Pina, A. De Rhodes đã tạo tác ra. Anh trồng cây cho anh, vì anh, nhưng anh có mang vườn cây ấy đi đâu. Anh đã để lại trái ngọt cho những người đến sau… Và bây giờ chúng ta có cả một rừng cây, cả những cánh đồng cây trái chữ quốc ngữ xum xuê đầy quả ngọt. Cớ sao ta lại không nhớ ơn, không ghi công người trồng?

Trong tác phẩm, bên cạnh việc ca ngợi và làm nổi bật hình tượng nhân vật vị giáo sĩ người Bồ Đào Nha Francisco de Pina, một con người luôn thiết tha yêu cảnh sắc thiên nhiên và con người Việt Nam, ông còn có sự “ưu ái” đặc biệt cho nhân vật nào trong tác phẩm?

- Tôi cũng thấy hơi có lỗi vì có thể chưa dụng công chăm sóc cho một nhân vật nào đó, có thể là rất phụ, trong tác phẩm. Nhân vật chính, F.de Pina, tất nhiên phải dụng công rồi. Nhưng nếu không có Bento Thiện, Sìn béo, Trà Bi, Tiểu Xìn, bọn đểu cáng trên bến tàu, thì làm sao Pina học được chữ Việt, nghĩ ra được chữ Việt. Khi viết về Đào Duy Từ, một người quá nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam, tôi tìm đọc nhiều sách viết về ông, nhưng tôi cố nghĩ đến phần cốt lõi làm nên tầm vóc Đào Duy Từ. Làm gì có chuyện một “Ngọa Long chìm khuất” như thế mà chịu đi chăn trâu cho nhà phú hộ? Chẳng qua ông đã bày ra một cái bẫy hổ để giúp phú hộ triệt họa con hổ già chuyên rình bắt trâu.

Và sau này chính ông đã kết nối tình bạn với F.de Pina. Sử sách chưa nói về chuyện này, nhưng bằng linh cảm và trách nhiệm tôi đã lý giải nó. Rồi trong tiểu thuyết có vài nhân vật phụ nữ: Vương Thái phi Minh Đức, Vương phi Mạc Thị Giai, công nương Ngọc Vạn, Tổng trấn phu nhân Tống Thị, tiểu thư Ngọc Vân… Mỗi nhân vật, có nét riêng, cá tính riêng. Phụ nữ với tôi là cả thế giới Đẹp. Nếu không dồn cho chủ đề chính: Chữ Quốc ngữ, tôi sẽ viết thêm nhiều trang về nàng Tống Thị, một người đàn bà hiếm có trên thế gian…

Nhà văn Hoàng Minh Tường có thể chia sẻ về tên gọi của cuốn sách. Có khi nào ông nghĩ đến một tên gọi khác cho đứa con tinh thần của mình lần này?

- Chính tên gọi của cuốn sách Chữ và Người 400 năm khiến nhiều người dễ lầm tưởng đây là một cuốn khảo cứu. Suốt ba tháng cuối, tôi trăn trở cho cái tên sách Ngược nguồn chữ Việt. Có vẻ như một cuốn du ký. Abc Quốc ngữ có vẻ cách tân. Tôi lại suy nghĩ tiếp và chợt nghĩ tới câu nói của cụ Tiên Điền Nguyễn Du: “Mua vui cũng được một vài trống canh”.

Tôi đã đặt giản dị là: Chữ và Người, 400 năm. Vì đến ngày 15 tháng 12 năm 2025 này là tròn 400 năm ngày mất của Francisco de Pina. Ông tử nạn ngày 15 tháng 12 năm 1625 tại cửa biển Hội An khi đi thuyền ra đón hàng từ tàu buôn Áo Môn về, nhưng sóng gió to không cập bến được. Bốn trăm năm, ông vẫn nằm yên nghỉ trên đất Việt thân thương, ở một trong ba ngôi mộ nhỏ tại nhà thờ Phước Kiều, Điện Bàn, Quảng Nam.

Xin cảm ơn nhà văn Hoàng Minh Tường!

Nhà văn Hoàng Minh Tường, Tên khai sinh: Hoàng Minh Tường.

(Các bút danh khác: Tư Mã Quang, Hoàng Dạ Vũ, Minh Quang, Phương Ngọc)

Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (1981).

Tác phẩm chính: Đồng Chiêm (tiểu thuyết, 1979); Đầu sông (tiểu thuyết, 1981); Những ngả đường (tiểu thuyết, 1986); Bình minh đến sớm (tiểu thuyết, 1986); Con hoang (tiểu thuyết, 1989); Người đẹp trong khách sạn (tiểu thuyết, 1990);

Những người ở khác cung đường (tiểu thuyết, 1990 - 1995); Giá như yêu được một người (1992); Gặp lại dòng sông (1990); Thủy hỏa đạo tặc (1996); Đen và béo (1997); Cưới lại (tập truyện ngắn, 1993); Đa thê (tập bút ký, phóng sự - 1995)... Thời của thánh thần (tiểu thuyết, NXB Hội Nhà văn, 2008) Thảm kịch vĩ nhân, (NXB HNV - Nhã Nam, 2019.

Các giải thưởng:

- Tiểu thuyết Đầu sông đoạt Giải thưởng văn học và nhà trường của Bộ Giáo dục (1978)

- Tiểu thuyết Những người ở khác cung đường đoạt Giải thưởng chính thức văn học công nhân 1985 - 1990 của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam

- Nhiều giải thưởng về truyện ngắn, bút ký của Bộ Giáo dục, tạp chí Tác phẩm mới, báo Văn nghệ, Đài Tiếng nói Việt Nam...

×