“Quê hương”, nơi lưu giữ ký ức bao người - 10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng (Bài 3)

NSƯT, ca sĩ Vũ Thắng Lợi: "Quê hương là nơi cất giữ những ký ức không thể mất"

Ca sĩ Vũ Thắng Lợi có còn nhớ ngày đầu tiên được tiếp xúc và thể hiện bài hát "Quê hương" (lời thơ Đỗ Trung Quân, nhạc Giáp Văn Thạch)? Điều gì trong ca từ và giai điệu của ca khúc đã chạm đến trái tim anh, thôi thúc anh dành nhiều tâm huyết cho tác phẩm này?

- Những ngày đầu tiên được tiếp xúc với bài hát "Quê hương", tôi nhớ không nhầm là khi còn nhỏ, được nghe trên Đài Tiếng nói Việt Nam. Bố mẹ tôi hay nghe những chương trình như "30 phút Dân ca nhạc cổ truyền" và bài hát này thường xuyên vang lên. Đặc biệt, có thời điểm "Quê hương" được Đài Tiếng nói Việt Nam chọn làm nhạc hiệu cho một chương trình, giai điệu cứ lặp đi lặp lại và in sâu vào tâm trí tôi.

Hồi nhỏ, chúng tôi chỉ cảm nhận bằng âm nhạc. Lớn lên, khi đã có nhận thức và trải qua nhiều cung bậc cảm xúc, tôi mới thấy ca từ của bài hát càng ngấm sâu vào tâm hồn. "Quê hương nếu ai không nhớ/ Sẽ không lớn nổi thành người" – đó là câu thơ, lời hát đầy tính nhân văn, ngấm vào tôi từ lúc nào không hay.

Lý do gì khiến anh đặt tên “Quê hương”, “Quê” – những tên gọi rất gần gũi, mộc mạc cho những sản phẩm mang tính “dấu son” trong sự nghiệp của mình? Trong hành trình biểu diễn và thực hiện Live concert "Quê hương" (năm 2023), đĩa than “Quê” (năm 2022), anh có kỷ niệm hay câu chuyện đặc biệt nào về ca khúc này?

- Tôi nghĩ, mỗi chặng đường của người nghệ sĩ đều có những hoài niệm và ấp ủ riêng. Chẳng hạn, Live concert đầu tiên của tôi có tên "Khát vọng". Khi đó, tôi là một nghệ sĩ trẻ chưa được nhiều người biết đến, nhưng đã mạnh dạn làm một liveshow nhạc đỏ. Đó là một sự khao khát, một sự quyết tâm mạnh mẽ để khẳng định con đường mình đã chọn.

Ca sĩ Vũ Thắng Lợi (sinh năm 1985) hiện là Thiếu tá, công tác tại Đoàn Văn công Quân khu 2, Quân đội nhân dân Việt Nam. Vũ Thắng Lợi tốt nghiệp Thanh nhạc Trường đại học Văn hóa nghệ thuật quân đội; Cao học chuyên ngành Biểu diễn Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Anh từng giành giải Nhất cuộc thi Giọng hát hay Hà Nội 2008, giải Ba cuộc thi Tiếng hát mùa thu và giải Người thể hiện ca khúc hay nhất về Hà Nội; giải Nhì dòng Thính phòng cuộc thi Sao Mai 2011... Năm 2023, ca sĩ Vũ Thắng Lợi được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú.

Và sau đó, tôi thực hiện nhiều sản phẩm khác, trong đó có album đĩa than "Quê" với nhạc sĩ Đức Trí. Tôi nghĩ mình cần phải làm những sản phẩm về quê hương, đất nước. Bởi, tôi tin những bài hát được viết về quê hương đều xuất phát từ trái tim, từ những cảm xúc chân thành nhất, từ những điều mà các nhạc sĩ đã luôn đau đáu, trăn trở, muốn hướng về cội nguồn. Đó là những tác phẩm hay nhất họ để lại cho đời.

Với người nghệ sĩ, chúng tôi càng phải chắp cánh để những tác phẩm này bay xa, bay cao hơn nữa, đặc biệt là tiếp cận được những khán giả trẻ. Và với những khán giả đã trải qua những giai đoạn ấy, họ lại được nghe những tác phẩm cũ nhưng được phối lại hoàn toàn mới, được thể hiện với một giọng hát mới. Đó cũng là cách tôi thể hiện tình yêu với âm nhạc, với những vùng quê tôi đã đi qua trên dải đất Việt Nam.

Theo anh, điều gì đã giúp bài hát “Quê hương” có sức sống bền bỉ và dễ dàng chạm đến trái tim nhiều thế hệ khán giả đến vậy?

- Tôi nghĩ rằng, “Quê hương" là một cảm xúc chung. Hầu hết mỗi người đều có những lúc phải rời quê hương để tìm kiếm cơ hội, để thực hiện những hoài bão lớn hơn. Dù thành công hay không thành công, sẽ có những phút giây chúng ta nhìn lại, nghĩ về quê hương mình. Đó là cảm xúc không thể tránh khỏi.

Bởi, quê hương là nơi có bố mẹ, anh em, bạn bè, có tuổi thơ và những ký ức. Tôi nghĩ, chỉ có quê hương mới là nơi cất giữ những ký ức của chúng ta, những thứ mà chúng ta không thể mất. Chính vì vậy, bài hát "Quê hương" sẽ còn sống mãi, được truyền tải qua các thế hệ người Việt.

Là người thể hiện thành công bài hát “Quê hương”, anh cảm nhận sự khác biệt thế nào trong cách bản thân chiêm nghiệm, thể hiện ca khúc này ở mỗi giai đoạn, độ tuổi khác nhau?

- Tất nhiên là có sự khác biệt. Khi tôi hát bài “Quê hương”, ở mỗi độ tuổi, khán giả chắc chắn sẽ có sự cảm nhận khác nhau. Các bạn trẻ sẽ đón nhận bằng tinh thần của người đang háo hức đi đến những chân trời mới. Còn khi hát cho những thế hệ đã qua "nửa đời phiêu dạt", họ lại nhìn nhận về quê hương bằng những ký ức, hoài bão đã đi qua.

Đặc biệt, khi tôi hát ca khúc này, tôi nhận được nhiều phản hồi tích cực từ cả những người trẻ. Họ thừa nhận đã bừng tỉnh khi nghe những ca từ như: "Quê hương là chùm khế ngọt...", "Quê hương là con diều biếc...". Những câu hát đó đã gợi lại rất nhiều hình ảnh tuổi thơ, rất gần gũi và đầy cảm xúc.

Trong bài hát “Quê hương” có câu hát "Quê hương mỗi người chỉ một". Với góc nhìn của một người nghệ sĩ đã đi nhiều nơi, từng thể hiện nhiều tác phẩm về quê hương và đất nước, quan niệm của anh về quê hương có gì đặc biệt, nhất là khi Việt Nam có 34 tỉnh thành sau sáp nhập?

- Tôi nghĩ rằng, ở đâu trên đất nước Việt Nam thì đó cũng là quê hương. Có thể bây giờ một số địa danh đã sáp nhập, tên gọi đã thay đổi, nhưng mảnh đất thì vẫn còn đó. Những con đường, lũy tre, dòng sông... tất cả vẫn còn nguyên vị trí.

Đối với tôi, quê hương là những hình ảnh, là những ký ức, những cảm xúc và điều đó không thể thay đổi theo tên gọi.

Nhiều ca khúc ra đời cách đây hàng chục năm thường được cho là "kén" khán giả trẻ. Anh có bí quyết gì để làm mới, nhưng vẫn giữ được tinh thần và giá trị cốt lõi của ca khúc "Quê hương" khi thể hiện trên sân khấu?

- Những ca khúc "đi cùng năm tháng" được các nhạc sĩ ngày xưa viết bằng sự trải nghiệm sâu sắc của một thời đại không vội vã, xô bồ. Ngày đó, những giá trị về tinh thần, ký ức lớn hơn rất nhiều. Chính những điều đó đã tạo nên sức nặng và tính nhân văn cho các tác phẩm.

Bí quyết của tôi chính là phải khai phá, phối khí, thể hiện và truyền tải một cách mới mẻ để các bạn trẻ thấy được: "Ngày xưa chúng ta đã có những tác phẩm hay đến thế!". Mặc dù hiện nay có nhiều tác phẩm mới ra đời, nhưng những tác phẩm kinh điển vẫn có một sức sống riêng. Điều quan trọng là người nghệ sĩ tìm cách truyền ngọn lửa đó đến với khán giả, để văn hóa và âm nhạc của dân tộc tiếp tục được nuôi dưỡng bền vững.

- Xin trân trọng cảm ơn NSƯT, ca sĩ Vũ Thắng Lợi!

Tôi cho rằng, "10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng" mà Báo Dân Việt thực hiện là một chuyên đề hay và ý nghĩa. Chúng ta đang chuẩn bị bước vào kỷ nguyên mới của dân tộc, khi đất nước có những sự thay đổi rõ rệt như: Tinh giản biên chế và cơ cấu lại đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; 34 tỉnh, thành phố sau sáp nhập… Nhiều sự thay đổi nhưng tất cả đều hướng đến mục tiêu đưa đất nước đi lên. Loạt bài "10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng" này càng trở nên ý nghĩa hơn khi chúng ta chuẩn bị kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9. Tôi mong rằng, văn hóa, nghệ thuật cũng sẽ đóng góp một phần không nhỏ vào sự nghiệp đổi mới đất nước. Bởi lẽ, văn hóa là đại diện cho dân tộc, văn hóa là hồn cốt của dân tộc, văn hóa còn thì dân tộc còn. Như lời Bác Hồ đã nói: "Văn hóa soi đường quốc dân đi". Các bạn trẻ được quyền tự hào về văn hóa của dân tộc Việt Nam, đã trải qua mấy nghìn năm lịch sử, được đúc rút qua nhiều thế hệ và nhiều giai đoạn thăng trầm của đất nước. Chính văn hóa đã "giữ lửa" cho hồn của dân tộc. 

***

Về bài thơ “Quê hương”, nhà thơ Đỗ Trung Quân từng chia sẻ, tác phẩm này ban đầu được ông đặt tên là “Bài học đầu cho con” để tặng cho con gái Quỳnh Anh của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh khi đó mới một tuổi. Tác phẩm được đăng lần đầu vào năm 1986 ở Báo Khăn quàng đỏ và người biên tập thời điểm đó là Việt Nga (con của nhà thơ Lê Giang) có bỏ một vài đoạn và thêm câu: “Sẽ không lớn nổi thành người”.

Nhà thơ Bùi Văn Kha đã nhấn mạnh trong bài viết "Đỗ Trung Quân - Thư ký sứ mệnh trước và bắt đầu thời kỳ đổi mới tới nay bằng những trữ tình phóng sự thơ" đăng trên trang Nhà văn Hà Nội rằng: "Quê hương" của Đỗ Trung Quân là bức tranh miêu tả ước lệ về nông thôn làng xã Việt, nhưng đầm ấm thân thuộc biết bao, đẹp đẽ thơ mộng biết bao, vượt ra ngôn ngữ tuồng chèo nơi sân đình, thấm vào hồn ta, thấm vào đời ta sữa thơm của mẹ, câu hát ru của mẹ".

Báo Dân Việt xin phép đăng toàn văn Bài thơ “Quê hương” của nhà thơ Đỗ Trung Quân được trích từ cuốn “Thơ với tuổi thơ” của nhà thơ Đỗ Trung Quân (NXB Kim Đồng, 2005), hiện lưu trữ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Quê hương - Bài học đầu cho con

Quê hương là gì hở mẹ?

Mà cô giáo dạy phải yêu

Quê hương là gì hở mẹ?

Ai đi xa cũng nhớ nhiều

Quê hương là chùm khế ngọt

Cho con trèo hái mỗi ngày

Quê hương là đường đi học

Con về rợp bướm vàng bay

Quê hương là con diều biếc

Tuổi thơ con thả trên đồng

Quê hương là con đò nhỏ

Êm đềm khua nước ven sông

Quê hương là cầu tre nhỏ

Mẹ về nón lá nghiêng che

Là hương hoa đồng cỏ nội

Bay trong giấc ngủ đêm hè

Quê hương là vòng tay ấm

Con nằm ngủ giữa mưa đêm

Quê hương là đêm trăng tỏ

Hoa cau rụng trắng ngoài thềm

Quê hương là vàng hoa bí

Là hồng tím giậu mồng tơi

Là đỏ đôi bờ dâm bụt

màu hoa sen trắng tinh khôi

Quê hương mỗi người chỉ một

Như là chỉ một mẹ thôi

Quê hương có ai không nhớ…

***

"Quê hương": Từ chùm khế ngọt tuổi thơ đến tầm nhìn đất nước

Trò chuyện với PV Dân Việt, nhà thơ, nhà báo Hải Đường – Nguyên Ủy viên Bộ Biên tập Báo Nhân Dân, tác giả của hơn 10 đầu sách, bao gồm thơ và truyện, ký – đã có những chia sẻ thú vị về "Quê hương" - thơ của Đỗ Trung Quân.

"Đây là bài thơ hay, trọn vẹn và có sự tương đồng với các bài thơ “Đất nước” do Báo Dân Việt lựa chọn trong loạt “10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng”. Các tác phẩm này đều thu hút người đọc bằng những hình ảnh giản dị, gần gũi.

Nhưng sự khác biệt ở bài thơ “Quê hương” khi nói về tuổi thơ và những kỷ niệm bình dị: “Quê hương là chùm khế ngọt”; “Quê hương là con diều biếc”…

Dường như không một người nào trên thế giới này, đất nước này không có tuổi thơ. Và chính điều này tạo nên sự hấp dẫn đối cho mọi người khi đọc thơ “Quê hương” và lắng nghe bài hát cùng tên này", nhà thơ, nhà báo Hải Đường nhận định.

Nguyên Ủy viên Bộ Biên tập Báo Nhân Dân cũng cho rằng, nhà thơ Đỗ Trung Quân bắt đầu với tuổi thơ “nghèo” khi ông viết: “Tuổi thơ con thả trên đồng”, nhưng đầy sự khao khát hướng đến hình ảnh “trăng tỏ”, “cánh diều”… Chính con diều ấy giúp cho tuổi thơ của những đứa trẻ thêm bay cao, bay xa.

"Theo tôi, đây có lẽ là tư tưởng lớn mà tác giả muốn gửi gắm trong “Quê hương”. Đương nhiên, mỗi người phải bắt đầu từ “máu thịt của mình”, như cách nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm viết: “Em ơi em đất nước là xương máu của mình/ Phải biết gắn bó và san sẻ”.

Còn những chi tiết trong bài “Quê hương” rất tự nhiên. Chính điều này mang đến sức hấp dẫn bất ngờ cho bài thơ. Thứ hai là, tác phẩm này nhắc đến tình mẹ:

“Quê hương là gì hở mẹ?

Mà cô giáo dạy phải yêu

Quê hương là gì hở mẹ?

Ai đi xa cũng nhớ nhiều…

Quê hương mỗi người chỉ một

Như là chỉ một mẹ thôi

Quê hương nếu ai không nhớ

Sẽ không lớn nổi thành người...!”

Nhà thơ Đỗ Trung Quân sinh ngày 19/1/1945 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ông tham gia Thanh niên xung phong từ năm 1976 đến năm 1980. Tác phẩm chính đã xuất bản của ông là Cỏ hoa cần gặp (thơ, năm 1991).
Được biết, nhà thơ Đỗ Trung Quân đã ủy quyền cho gia đình nhạc sĩ Giáp Văn Thạch toàn bộ bản quyền tác phẩm “Quê hương”. Theo tác giả bài thơ "Quê Hương", ông không nhận tiền bản quyền từ hàng chục năm nay. Nhà thơ Đỗ Trung Quân từng chia sẻ rằng: "Thạch mất sớm, gia cảnh rất nghèo, làm thế là phải đạo". Hành động này của ông khiến nhiều người xúc động trước tình bạn, tình nghệ sĩ, tình đồng nghiệp mà ông dành cho nhạc sĩ Giáp Văn Thạch.

Trước câu hỏi của PV Dân Việt về câu: "Quê hương mỗi người chỉ một" trong bài thơ “Quê hương” so với câu “Vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc” gần đây gây “sốt” trong đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2025, nhà thơ Hải Đường khẳng định: “Bản sắc mỗi làng quê như con dấu chìm vào da vào thịt, thậm chí nó chìm sâu vào xương cốt nơi mỗi con người làng quê.

Như nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm viết: “Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói/Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân”.

Đó là văn hóa làng và làng là thành tố giúp đất nước bền chặt. "Nước – Làng - Nhà" là ba thành tố gắn bó rất chặt chẽ với nhau. Thậm chí, nước mất còn làng. Làng không mất tức là nước không mất…

Với câu “Vùng trời quê hương nào cũng là bầu trời Tổ quốc” được hiểu rằng: Đất nước là quê hương lớn nhất. Mỗi người sinh ra có làng quê, có gốc và lớn lên trong một đất nước. “Quê hương mỗi người chỉ một” được hiểu rộng ra chính là đất nước. Thậm chí, bây giờ nhân loại trong thời đại toàn cầu hóa, thế giới phẳng, có những người đi khắp thế giới nhưng người ta vẫn nhớ về Tổ quốc, nói về quê hương chính là nói về đất nước.

Từ khoảng cách địa lý, không gian được mở rộng ra khi và chỉ khi người đó có một tình yêu lớn, phụng sự đất nước Việt Nam, quê hương Việt Nam bằng tri thức, tấm lòng, bản lĩnh. Nhưng quan trọng nhất, đó là tình yêu tha thiết đối với đất nước. Từ tình yêu đất nước sẽ quyết định thái độ sống của mình, trách nhiệm đối với đất nước. Bởi vậy, trong không gian rộng lớn, quê hương chính là đất nước Việt Nam thân yêu của mỗi người dân Việt.

×