Thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao: Việt Nam đã xuất khẩu gạo "xanh" sang thị trường "khó tính" nhất thế giới

Xuất khẩu thành công gạo giảm phát thải sang Nhật Bản, đạt tiêu chí xuất khẩu gạo sang châu Âu

Sau 2 năm triển khai, Đề án sản xuất 1 triệu ha lúa chuyên canh chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực. Để tiếp tục nhân rộng các mô hình canh tác xanh, góp phần thực hiện mục tiêu Net Zero vào năm 2050, tháng 9 năm 2025, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 4024/QĐ-BNNMT năm 2025 phê duyệt Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đọan 2025-2035, tầm nhìn đến 2050”. Ngay sau đó, trong tháng 11 vừa qua, Bộ tiếp tục ban hành Quyết định 4766 ngày 12/11/2025 về kế hoạch hành động triển khai đề án này.

Theo ông Bùi Xuân Phong, Trưởng phòng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Đề án là bước phát triển quan trọng về định hướng sản xuất lúa gạo. Từ chỗ đặt nặng sản lượng, ít chú trọng đến chất lượng và yếu tố môi trường, ngành lúa gạo đang chuyển sang cụ thể hóa các cam kết quốc gia về tăng trưởng xanh, trung hòa carbon, đồng thời tái cấu trúc ngành trồng trọt nói chung và sản xuất lúa gạo nói riêng.

Đề án đã tạo ra khuôn khổ và hệ thống chính sách thống nhất về sản xuất giảm phát thải. Lần đầu tiên, mục tiêu trồng lúa phát thải thấp được đặt ở vị trí trung tâm, xuyên suốt các chương trình, đề án của ngành trồng trọt, đóng vai trò trụ cột trong chiến lược phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững.

Bên cạnh đó, Đề án góp phần chuyển đổi căn bản tư duy từ chạy theo sản lượng sang chú trọng chất lượng, giá trị và tính bền vững. Đây là yêu cầu của cả một chuỗi giá trị, trong bối cảnh trồng trọt là một trong những lĩnh vực phát thải lớn.

Việc đặt vấn đề giảm phát thải ở quy mô toàn ngành trồng trọt, với nhiều loại cây trồng và giải pháp kỹ thuật khác nhau, không chỉ giúp hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh, mà còn tạo tiền đề để nông dân từng bước tham gia sâu hơn vào thị trường carbon, góp phần thực hiện cam kết giảm phát thải ròng bằng “0” của Chính phủ.

Nhìn lại Đề án sản xuất 1 triệu ha lúa chất lượng cao, ông Bùi Xuân Phong khẳng định, kết quả quan trọng nhất mà Đề án mang lại là cách thức tổ chức sản xuất đã đi đúng hướng. Sản xuất lúa gạo từng bước được tái cấu trúc theo chuỗi giá trị, trong đó nông dân giữ vai trò trung tâm, thay cho phương thức sản xuất manh mún, tự phát kéo dài nhiều năm.

Điểm nổi bật là liên kết sản xuất ngày càng bền chặt hơn. Khi tham gia liên kết với doanh nghiệp, nông dân yên tâm tập trung canh tác theo đúng quy trình kỹ thuật, còn đầu ra sản phẩm được doanh nghiệp bao tiêu, qua đó giảm đáng kể rủi ro thị trường.

Tuy nhiên, theo ý kiến của Hiệp hội Lúa gạo Việt Nam, việc liên kết trong chương trình hiện nay chưa thể giải quyết triệt để bài toán tiêu thụ nông sản cho nông dân, vì lúa gạo là hàng hóa, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố tác động từ thị trường.

"Dù vậy, tôi vẫn khẳng định, chúng ta đã giải quyết phần nào sự bấp bênh của thị trường và giá cả khi liên kết tiêu thụ lúa gạo phát thải thấp cho bà con. Về gạo xanh, đây là xu thế tất yếu, chúng ta phải theo đuổi. Trên thị trường hiện đã có nhiều sản phẩm xanh. Trong siêu thị cũng không khó để thấy nhiều sản phẩm trồng trọt mang nhãn xanh, các bao bì theo hướng xanh...

Vừa qua, gạo xanh của Việt Nam đã xuất khẩu được 500 tấn bán sang Nhật Bản. Đây là thị trường khó tính nhất thế giới, việc xuất khẩu được gạo này mở ra cơ hội lớn để doanh nghiệp và nông dân cùng đồng hành phát triển. Tôi cho rằng gạo xanh trong tương lai sẽ rất sáng, rất mở rộng", ông Bùi Xuân Phong nhấn mạnh.

Là một doanh nghiệp có nhiều hoạt động liên kết với nông dân hưởng ứng đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải, ông Nguyễn Trường Vương - Trưởng Bộ phận Đối ngoại - Nhánh Khoa học cây trồng, Công ty Bayer Việt Nam cho biết, đến nay doanh nghiệp đã phối hợp với nhiều đơn vị công và tư triển khai các mô hình canh tác lúa chất lượng cao gắn với giảm phát thải, đạt được những kết quả khả quan.

Cụ thể, Bayer Việt Nam đã xây dựng hơn 10 mô hình, với quy mô từ 3–5ha/mô hình. Qua đánh giá, các mô hình đều cho hiệu quả tích cực, giúp nông dân duy trì năng suất tương đương tập quán canh tác cũ, thậm chí tăng thêm tới 500kg/ha (tùy mô hình và thời vụ).

Đồng thời, chi phí sản xuất được giảm từ 2–3 triệu đồng/ha nhờ áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật; lượng giống gieo sạ cũng được giảm mạnh từ 180–200kg/ha xuống còn 60kg/ha.

Song song với đó, các mô hình áp dụng giải pháp giảm lượng phân bón, giảm số lần phun thuốc bảo vệ thực vật từ 1–3 lần mỗi vụ (tùy mùa vụ), qua đó giúp tổng lợi nhuận tăng thêm từ 3–6 triệu đồng/ha/mô hình.

Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, các mô hình còn góp phần xây dựng chuỗi liên kết sản xuất lúa chất lượng cao phục vụ xuất khẩu, từng bước nâng tầm giá trị gạo Việt.

Theo ông Vương, sản phẩm sau thu hoạch được đưa đi phân tích cho thấy 100% các chỉ tiêu dư lượng đều đạt tiêu chuẩn xuất khẩu châu Âu. Việc tích hợp đồng bộ các giải pháp kỹ thuật đã giúp giảm phát thải từ 13,7% đến 28,4% so với phương pháp canh tác truyền thống.

Bên cạnh đó, thông qua các dự án, gần 7.000 nông dân khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đã được tham gia đào tạo, tập huấn và làm chủ các giải pháp về bón phân hợp lý, kỹ thuật nông học, tưới nước tiết kiệm. Ước tính, từ những hoạt động này sẽ có khoảng 10.000ha lúa được áp dụng gói kỹ thuật canh tác chất lượng cao, giảm phát thải như trên.

Giảm tới 4,6 tấn khí CO₂/ha/vụ nhờ canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp

Chia sẻ thêm về những kết quả thực hiện Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, PGS.TS Mai Văn Trịnh – Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp cho biết, vừa qua, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quy trình thí điểm đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) trong canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Trong đó, Viện Môi trường Nông nghiệp là đơn vị chủ trì xây dựng quy trình này. Kết quả thí điểm bước đầu đã cho thấy hiệu quả rõ nét cả về kinh tế lẫn môi trường.

Theo ông Trịnh, giai đoạn thí điểm các mô hình quy mô 50ha trong giai đoạn 2024–2025 đã chứng minh tính ưu việt khi thay đổi phương thức canh tác truyền thống. Nếu trước đây, nông dân thường gieo sạ 150–200kg thóc giống/ha, thì nay lượng giống đã giảm xuống còn khoảng 70kg/ha, thậm chí tại miền Bắc có nơi chỉ còn 30kg/ha. Cùng với đó, lượng phân đạm được cắt giảm mạnh, từ 160kg/ha xuống còn khoảng 86kg/ha.

Điều đáng chú ý là dù giảm gần một nửa vật tư đầu vào, nhưng không có mô hình nào bị sụt giảm năng suất hay gặp rủi ro về sản lượng. Ngược lại, cây lúa sinh trưởng tốt hơn, đẻ nhánh khỏe, ít sâu bệnh, qua đó nâng cao hiệu quả kinh tế cho người sản xuất.

Đặc biệt, kết quả đo đạc từ hệ thống MRV đã mang lại những số liệu có sức thuyết phục cao. Cụ thể, việc áp dụng quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp có thể giảm tới 4,6 tấn CO₂ tương đương/ha/vụ. Với những hộ canh tác 2 vụ/năm, lượng phát thải giảm có thể gần 10 tấn CO₂/ha/năm.

Tiếp tục triển khai hiệu quả Đề án, ông Bùi Xuân Phong cho biết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành kế hoạch hành động thực hiện đề án giảm phát thải, phân công rõ trách nhiệm cho các đơn vị trực thuộc Bộ và địa phương, đồng thời triển khai trên nhiều loại cây trồng và tại tất cả các vùng sinh thái.

Theo kế hoạch, năm 2026, các địa phương sẽ triển khai trước một số mô hình nhằm hoàn thiện phương pháp, định hình quy trình và tổ chức thực hiện; từ năm 2027 mới tiến hành nhân rộng. Quan điểm xuyên suốt là chuyển từ thí điểm sang nhân rộng có kiểm soát, làm đến đâu chắc đến đó, ưu tiên hiệu quả hơn số lượng. Việc nhân rộng phải đáp ứng chuẩn gói kỹ thuật, gắn với vùng sản xuất theo chuỗi liên kết, nhằm bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Đặc biệt, việc tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết được coi là nền tảng then chốt. Song hành với chuỗi liên kết là hai trụ cột kỹ thuật, gồm quy trình MRV và quy trình canh tác chuẩn. Trên những cánh đồng có điều kiện thủy lợi, địa hình tương đồng, việc hình thành tổ hợp tác, HTX sẽ tạo thuận lợi cho công tác đo đạc, giám sát và áp dụng MRV đồng bộ.

Ông Phong thông tin thêm, Đề án không áp đặt cứng nhắc mà ưu tiên các cây trồng có mức phát thải cao, điển hình là lúa nước, đồng thời chú trọng xử lý các phế phụ phẩm phát thải lớn. Người nông dân sẽ chủ động tham gia Đề án khi nhìn thấy lợi ích kinh tế rõ ràng. Với cây trồng cạn, trọng tâm là giảm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và lượng nước tưới; trong khi với cây lúa, quản lý nước là khâu khó nhưng mang tính quyết định.

Thực tế cho thấy, các mô hình nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp hữu cơ khi triển khai đã tiệm cận rất gần với các yêu cầu giảm phát thải. Do đó, việc thực hiện đề án cũng đồng thời thúc đẩy các mô hình sản xuất bền vững này. Mục tiêu cuối cùng không phải là bán tín chỉ carbon, mà là giảm phát thải theo cam kết quốc gia, tạo ra sản phẩm xanh, có thể gắn nhãn phát thải thấp.

Để bảo đảm triển khai đồng bộ, đầu năm 2026, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẽ tổ chức các lớp tập huấn cho cán bộ địa phương, từ đó xây dựng kế hoạch và hướng dẫn triển khai tại cơ sở, với sự tham gia của hệ thống khuyến nông. Trong đó, tổ hợp tác và HTX được xác định là chủ thể thực hiện chính, còn vai trò của cơ quan quản lý nhà nước là kiến tạo, hỗ trợ và kết nối các doanh nghiệp, đối tác trong chuỗi giá trị.

×