40 năm sau “Thằng Bờm”: Nghệ sĩ Ưu tú - đạo diễn Lê Đức Tiến nói gì về hiện thực nông thôn và những nghịch lý chưa cũ?

Trong dòng chảy của điện ảnh Việt Nam thời kỳ Đổi Mới, những câu chuyện về làng quê không còn chỉ dừng lại ở sự bình yên quen thuộc, mà dần trở thành không gian phản chiếu những biến động xã hội và những góc khuất của con người. Với cách tiếp cận giàu chất châm biếm nhưng vẫn thấm đẫm tính nhân văn, đạo diễn – Nghệ sĩ Ưu tú Lê Đức Tiến đã góp phần tạo nên một “hình tượng Việt Nam” vừa gần gũi, vừa nhiều suy ngẫm qua các tác phẩm của mình.

Đặc biệt, qua Thị trấn yên tĩnh và Thằng Bờm, những câu chuyện tưởng chừng giản dị lại mở ra nhiều tầng ý nghĩa về con người, xã hội và những nghịch lý thời cuộc.

Sau 40 năm, Thị trấn yên tĩnh vẫn giữ nguyên sức ảnh hưởng với cách nhìn thẳng vào hiện thực nông thôn bằng giọng điệu phê phán sắc sảo, giàu chất châm biếm. Trong bối cảnh điện ảnh khi đó đang chuyển mình theo hướng chân thực và đa chiều hơn, điều gì đã khơi nguồn ý tưởng để Nghệ sĩ Ưu tú - đạo diễn Lê Đức Tiến hình thành nên tác phẩm này?

- Tôi cùng biên kịch Đoàn Trúc Quỳnh muốn kể một câu chuyện ít người chú ý, đặt trong bối cảnh một vùng nông thôn giản dị, tưởng chừng yên bình nhưng ẩn chứa nhiều xáo động ngầm.

Quá trình thực hiện bộ phim không gặp quá nhiều khó khăn, nhất là khi Thị trấn yên tĩnh quy tụ dàn diễn viên tài năng như: Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thịnh, Nghệ sĩ Nhân dân Bùi Bài Bình, Nghệ sĩ Ưu tú Lân Bích. Tuy nhiên, tôi không muốn lối diễn bị đẩy lên theo kiểu khoa trương; thay vào đó, chính tình huống mới là yếu tố tạo nên chất hài. Những chi tiết được tiết chế, cách điệu vừa đủ để tạo nên cảm giác nửa thực – nửa ảo, một phong cách hiện thực pha chất hư ảo mà tôi chịu ảnh hưởng từ điện ảnh Nga.

Trong điều kiện làm phim khi đó còn nhiều thiếu thốn, ông và các đồng nghiệp đã phải vượt qua những thử thách gì để có thể đi tới đích cuối cùng?

- Dù có nhiều hạn chế khi đó, dù là phim đen trắng, nhà quay phim – Nghệ sĩ Nhân dân Trần Quốc Dũng vẫn rất cầu kỳ trong xử lý hình ảnh. Chúng tôi phải huy động nhiều máy nổ công suất lớn để đảm bảo ánh sáng, thậm chí có những cảnh quay ban ngày nhưng trời hơi âm u cũng phải “đánh sáng” để tạo cảm giác nắng rõ ràng.

Phim đen trắng thực ra đòi hỏi sự tinh tế cao hơn nhiều so với phim màu, đặc biệt ở việc kiểm soát ánh sáng và độ tương phản để tạo chiều sâu hình ảnh.

Kỷ niệm đáng nhớ nhất là cảnh vợ của vị bộ trưởng bay trực thăng đến thăm chồng. Người dân kéo đến rất đông vì hiếm khi thấy máy bay ở vùng cao, nên chúng tôi phải hạ cánh xuống một sân vận động trống. Tuy nhiên, khi đáp xuống lại vướng ngọn cây do độ cao không đảm bảo, nên chỉ quay được cảnh người vợ chạy đến bên chồng, không thể thể hiện trọn vẹn ý đồ ban đầu. Sau này tôi còn được biết cánh quạt bị hỏng, nên trực thăng cũng không thể tiếp tục hạ cánh như dự tính.

Ra đời trong giai đoạn điện ảnh bắt đầu chuyển từ việc minh họa hiện thực sang cách nhìn giàu tính phát hiện hơn, đâu là động lực khiến các nhà làm phim như ông có sự chuyển mình ấy?

- Tôi cho rằng, ở bất kỳ thể loại hay giai đoạn nào, điện ảnh vẫn luôn hướng tới mục tiêu phục vụ nhân dân và phản ánh đường lối, chủ trương của Đảng và Nhà nước. Thời điểm đó, chưa có hội đồng xét duyệt như sau này, các hãng phim phải tự chịu trách nhiệm hoàn toàn với tác phẩm của mình.

Chính trong bối cảnh ấy, nhiều bộ phim đáng chú ý của Hãng phim truyện Việt Nam đã ra đời như Thị trấn yên tĩnh, Cô gái trên sông, Thằng Bờm, Tướng về hưu…

Động lực để chúng tôi theo đuổi những đề tài đó đến từ nhu cầu đổi mới tư duy. Làm nghệ thuật không thể lặp lại hay đi theo lối mòn của người đi trước, mà luôn đòi hỏi sự tìm tòi, sáng tạo. Dù ở thời kỳ nào, khát vọng đổi mới vẫn là điều thôi thúc người làm phim không ngừng khám phá và thể hiện hiện thực theo cách riêng của mình.

Trong phim, những nhân vật như ông phó chủ tịch huyện háo danh hay giám đốc bệnh viện trốn tránh trách nhiệm đã để lại nhiều dư âm về những “căn bệnh” xã hội ngoài đời. Phải chăng khi xây dựng các nhân vật này, ông và biên kịch đã xuất phát từ góc nhìn thực tế?

- Giữa muôn vàn điều tốt đẹp của con người, vẫn tồn tại những khuyết điểm và “căn bệnh” xã hội như giả dối, khoa trương, chạy theo thành tích – điều khó tránh trong một xã hội đang vận động và phát triển.

Khi tôi cùng Đoàn Trúc Quỳnh đi thực tế ở các vùng nông thôn, bên cạnh đời sống bình dị, chúng tôi nhận ra không ít vấn đề nhức nhối. Có lẽ chính những trải nghiệm ấy đã phần nào thôi thúc chúng tôi chạm tới dòng chảy hiện thực đó, dù phải đến sau này, xã hội mới nhìn nhận và thừa nhận rõ ràng hơn.

Vì thế, chúng tôi lựa chọn cách tiếp cận hồn nhiên, phản ánh những vấn đề ấy bằng giọng điệu hài hước, nhẹ nhàng mà vẫn gợi nhiều suy ngẫm.

Ông có nhắc tới Thằng Bờm – một bộ phim châm biếm, phóng đại với bối cảnh làng quê xưa. Vậy làm thế nào ông và ê-kíp có thể đẩy cao yếu tố phóng đại mà vẫn giữ được chất hiện thực, không khiến câu chuyện trở nên xa rời đời sống?

- Thằng Bờm ra đời năm 1987, trong không khí Đổi Mới, cùng thời với nhiều tác phẩm nổi bật như Tướng về hưu, Cô gái trên sông, Gánh xiếc rong. Dưới lớp vỏ hài hước, châm biếm, bộ phim thực chất chạm tới những vấn đề sâu xa về con người và tính cách người Việt.

Những câu thoại phóng đại, tưởng như vô lý như “Ông đánh con tôi, tôi đánh con ông” hay “Mày đánh con ông, ông treo cổ bố mày lên” lại phản ánh một cách chua chát nhưng chân thực tâm lý coi trọng tình thân, sẵn sàng hành động vì người mình yêu thương.

Bên cạnh đó, hình tượng Thằng Bờm không đổi quạt mo lấy những thứ giá trị hơn gợi nhắc câu chuyện dân gian quen thuộc, qua đó châm biếm sự tính toán của kẻ giàu có, những người tin rằng có thể mua được mọi thứ nhưng rốt cuộc lại không thể mua được sự hồn nhiên, vô tư của người nông dân.

Hai bộ phim Thị trấn yên tĩnh và Thằng Bờm tuy khác nhau về bối cảnh và thời đại, nhưng đều gặp nhau ở điểm chung là nhấn mạnh yếu tố châm biếm, phê phán hiện thực và làm rõ những mặt sáng – tối trong con người. Vậy theo ông, những nét đẹp của người nông dân, hay rộng hơn là người Việt, có thay đổi qua từng thời kỳ hay vẫn giữ nguyên bản chất? Và qua lăng kính điện ảnh, những giá trị ấy được phản chiếu, biến đổi như thế nào?

- Những người làm phim như tôi luôn hướng tới việc khắc họa một “hình tượng Việt Nam” mà không chỉ bó hẹp trong người nông dân hay bất kỳ khuôn mẫu nào, đó là một hình ảnh vừa có những phẩm chất tốt đẹp, vừa tồn tại những hạn chế rất con người. Nhưng trên tất cả, điều chúng tôi muốn gửi gắm vẫn là khát vọng về một cuộc sống tử tế hơn, tốt đẹp hơn và sự phát triển bền vững của đất nước. Ở thời điểm đó, con người đôi khi bị cuốn theo những lý tưởng lớn lao, thậm chí có phần vượt quá khả năng thực tế, trong khi sự chuẩn bị về nhận thức và hành động lại chưa theo kịp. Chính khoảng cách ấy tạo nên nhiều nghịch lý, và cũng là chất liệu để điện ảnh phản ánh.

Có ý kiến cho rằng hình ảnh con người Việt trong Thằng Bờm là xấu xí, thậm chí bị đẩy tới mức lố bịch. Nhưng với tôi, đó là một dụng ý có ý thức. Tiếng cười trong phim, dù có phần ngây ngô, phóng đại nhưng không nhằm hạ thấp con người, mà để mở ra một khoảng cách đủ an toàn để mỗi người có thể nhìn lại chính mình. Bởi lẽ, khi ta còn né tránh thì những thói hư tật xấu sẽ vẫn tồn tại như một điều hiển nhiên. Chỉ khi dám đối diện, dám nhận ra những điều chưa đẹp trong chính mình, thì con người mới có cơ hội thay đổi.

Sau nhiều năm, khi Thằng Bờm và Thị trấn yên tĩnh được lựa chọn trình chiếu trong chương trình “Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi Mới” tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng 2026, ông có cảm xúc như thế nào?

- Đối với tôi, đó là một niềm xúc động và tự hào rất đặc biệt. Những tác phẩm từng ra đời trong một hoàn cảnh còn nhiều hạn chế, nay được nhìn lại như một phần của dòng chảy điện ảnh, khiến tôi cảm thấy những nỗ lực ngày ấy đã có được sự ghi nhận nhất định.

Tôi cũng mong rằng, khi xem lại những bộ phim này, khán giả, đặc biệt là khán giả trẻ không chỉ tiếp nhận chúng như những tác phẩm của quá khứ, mà còn có thể tìm thấy sự đồng cảm, những suy ngẫm về con người và xã hội. Nếu những tiếng cười, những câu chuyện trong phim vẫn còn chạm được tới người xem hôm nay, khiến họ vừa suy nghĩ vừa tự soi chiếu lại chính mình, thì đó đã là điều khiến tôi mãn nguyện.

Xin cảm ơn ông!

Thị trấn yên tĩnh và Thằng Bờm sẽ được trình chiếu trong chương trình “Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi Mới” tại Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF 2026).

Chương trình quy tụ 17 tác phẩm tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam, trải dài từ cuối thập niên 1980 đến những năm 2010, phản ánh hành trình chuyển mình của điện ảnh song hành cùng công cuộc Đổi Mới của đất nước.

×