Ánh sáng của lòng tri ân

Nhất là với những người phụ nữ đã đi qua chiến tranh, không một lần xưng danh anh hùng, không một dòng trong sách sử, nhưng mang trong tim và thân thể những chương dài bi hùng của thời đại.

Khi ký ức còn nằm lại nơi không có tiếng súng

Bài thơ “Chị tôi” của nhà thơ Mai Nhung, nguyên Tổng Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay, là một tiếng gọi thiết tha từ phía sau chiến tuyến. Không hoan ca chiến thắng. Không rực rỡ hào quang. Bài thơ là ánh trăng nhòe mờ của ký ức - nơi một “chị tôi” đang nằm co ro trên giường bệnh, như một biểu tượng thầm lặng cho cái giá thật của hòa bình.

Những cái tên như Đồng Lộc, Truông Bồn, Cầu Hiền Lương… từng là vết cắt ngang bản đồ đất nước, nơi bom đạn dội xuống không tiếc thương. Ở đó, chúng ta thường nhớ đến những liệt sĩ, những người đã ngã xuống. Nhưng còn có một lớp người khác- những nữ thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến, cán bộ sơ tán- họ không hy sinh, nhưng cũng không trở về nguyên vẹn.

Họ sống sót, nhưng mang theo một cuộc chiến bên trong. Thời gian đã làm nhòa khuôn mặt họ, ký ức về họ. Chỉ còn lại trong những vần thơ như của Mai Nhung- thản nhiên mà đau đớn:

“Chị nằm co ro bé nhỏ trên giường bệnh. Một mình”.

Chỉ bốn câu thơ đầu, mà như một nhát cắt vào vùng im lặng sau chiến tranh. Hình ảnh người phụ nữ - không còn khỏe mạnh, không còn trẻ trung- nằm đó, giữa căn phòng bệnh, giữa thế giới không còn tiếng súng, nhưng vẫn còn vết thương.

“Những gùi nặng trên lưng Cánh rừng chất độc hóa học Bom rơi, đói, muỗi mòng, sốt rét”.

Không có chi tiết nào được tô vẽ lên gân. Không một lời than vãn hay lời ca ngợi. Nhưng chính sự tiết chế ấy lại khiến hình ảnh “chị” trở nên đau đáu. Thơ ở đây không còn là nghệ thuật ngôn từ, mà là chứng tích - như một lời khai nhẹ tênh, về một cuộc đời chưa từng được ghi tên vào bảng vàng, nhưng lại là một phần của nền móng hòa bình hôm nay.

Trăng khuya - ánh sáng của lòng tri ân

Trong văn học và truyền thông, hòa bình thường hiện lên như khúc khải hoàn, ánh sáng cuối đường hầm. Nhưng thực tại thì phức tạp hơn. Đối với những người từng đi qua chiến tranh - như “chị tôi” trong bài thơ- kết thúc chiến tranh không chỉ là dấu chấm hết, mà là khởi đầu cho một hành trình âm thầm và đơn côi.

“Xa rồi những mộng mơ con gái

Mối tình nào vụt qua

Cuộc hôn nhân nào ngắn ngủi”.

Ở đây, Mai Nhung không chỉ nói về mất mát, mà nói về một đời sống bị gãy đôi, nơi tuổi trẻ bị “đánh cắp” bởi chiến tranh, nơi tình yêu chỉ kịp lóe lên rồi lụi tắt giữa những chuyến hành quân. Người phụ nữ trong thơ- như hàng vạn người thật ngoài đời- không còn mộng mơ, không còn “ngày xưa”, không có “ngày sau”. Họ sống trong một “ngày nay” tĩnh lặng.

Trong ngày 30/4 - ngày của hòa bình, của đoàn tụ - chúng ta càng nên nhớ rằng có những người chưa bao giờ thực sự được trở về. Không phải vì họ còn ở lại rừng sâu hay chiến địa, mà vì thân thể và ký ức họ đã bị chiến tranh xóa nhòa mọi đường về nhân tính trọn vẹn.

Không dựng tượng đài bằng ngôn từ, Mai Nhung chỉ để ánh trăng khuya rọi vào căn phòng bệnh, soi vào người chị:

“Chị nằm đây Lặng lẽ như trăng khuya;

Như quầng sáng những ngôi sao khuất nẻo”.

Trăng không dùng để gợi mộng ở đây. Nó là thứ ánh sáng cuối cùng còn sót lại, như chính những người phụ nữ còn sống sót sau chiến tranh - yếu ớt, lặng lẽ, nhưng không bao giờ tắt. Trăng khuya cũng là biểu tượng của trí nhớ. Trong đêm sâu nhất, ánh trăng ấy chính là lời nhắc: còn một phần lịch sử chưa được viết, một phần hy sinh chưa được gọi tên, một phần sự thật vẫn đang nằm lặng bên lề hào quang chiến thắng.

Và ánh trăng trong thơ Mai Nhung là thứ ánh sáng cuối cùng níu giữ ký ức ấy, giữ lấy những “chị tôi” - không phải bằng nước mắt, mà bằng lòng tri ân sâu thẳm.

Chiến tranh đã lùi xa gần nửa thế kỷ. Nhưng những vết sẹo để lại không chỉ in trên bản đồ, mà trong trái tim và thân thể những con người thật. Bài thơ “Chị tôi” là một bản hồi tưởng nhẹ nhàng mà không kém phần dữ dội. Nó không kể lại chiến công, mà kể lại cái giá của chiến công. Không viết về lịch sử, mà viết về người- người thật, đau thật, và đang dần bị quên thật.

Trong bóng đêm của căn phòng bệnh, trăng vẫn lặng lẽ soi lên người chị - cũng như thơ vẫn còn đó, nhắc ta về một thời gian chưa xa và một hiện thực chưa nguôi ngoai. Hòa bình không bao giờ miễn phí. Và cái giá của nó, đôi khi, không được trả bằng máu- mà bằng cả một cuộc đời lặng im không tiếng hát.

Chị tôi

Mai Nhung


Chị nằm co ro bé nhỏ

Trên giường bệnh. Một mình

Để lại đằng sau những tháng năm tuổi trẻ

Những gùi nặng trên lưng

Cánh rừng chất độc hóa học

Bom rơi, đói, muỗi mòng, sốt rét.

Chị một mình

Xa rồi những mộng mơ con gái

Mối tình nào vụt qua

Cuộc hôn nhân nào ngắn ngủi

Thiên đường nào mụ mị trên cao?

Chị nằm đây

Lặng lẽ như trăng khuya

Như quầng sáng những ngôi sao khuất nẻo

Nhớ khoảnh rừng bạn nằm lại năm nao.

×