Cuộc đào thoát ly kỳ của tù SPCO ở Thành cổ Quảng Trị

Câu chuyện ít người biết về tù SPCO

Trong những ngày tháng khẩn trương cho chiến dịch Đông Xuân, những người tù đặc biệt (spéciaux) gọi là SPCO tổ chức đào hầm địa đạo, đục Thành Cổ Quảng Trị: thủ tiêu 10m3 đất, 15 gánh gạch vồ trước mắt giặc Pháp. Họ làm được cuộc vượt ngục thần kỳ!

Ngày 26 tháng 4 năm 2000, Thị ủy Quảng Trị đã tổ chức họp mặt những người tù SPCO làm cuộc vượt nhà lao năm ấy tại thị xã Quảng Trị. Họ được dịp ngồi lại bên nhau sau gần 50 năm xa cách để ôn chuyện cũ...

Trung tá Nguyễn Xuân Dược - nguyên Hiệu trưởng trường Quân sự tỉnh Bình Trị Thiên, ở khu tập thể quân đội phường Tây Lộc, Huế là cựu tù SPCO vui vẻ tiếp tôi. Bác Dược dã hơn 70 tuổi, chất bộ đội giản dị và chân chất còn chan chứa trong mỗi cử chỉ, lời nói, động thái của bác. Bằng giọng nói ấm vang người quê Phong Điền, Thừa Thiên- Huế bác Dược tường thuật:

“Trong Thành Cổ lúc bấy giờ địch (Pháp) xây nhà lao lớn, căn ngoài giam thường dân từ 1.000 - 2.000 người; căn trong chúng giam cầm tù đặc biệt nguy hiểm là bộ đội, công an, cán bộ ta từ 100 - 200 người. Nơi đây, tường cao, rào kín; trên giăng thép gai, quanh quéo bùng nhùng. Phía trong Thành Cổ có thành đất dày 9m, trên thành cứ 40m có một vọng gác, ngày đêm lính canh phòng cẩn mật, xung quanh thành bao bọc hồ rộng 6m, sâu 2m, ven hồ có đường xe ô tô tuần tiễu, sát đường là sân vận động Trí Bưu có 2 lô- cốt ngầm đèn sáng suốt đêm. Chúng chia tù SPCO thành 10 tổ, toán sau cử một người biết tiếng Pháp làm xếp-đờ-căn (tổ trưởng).

Tôi bị bắt vào, anh Huy tin tưởng tôi là bộ đội, bí mật bàn với tôi biên chế những người tin cẩn cho vào tổ 10 và đưa những người khả nghi ra khỏi tổ vì đã chọn tổ 10 là nơi đào thoát, đợi tháng Chạp mưa thấm đất mềm dễ đào và quyết ra trước Tết Nguyên đán Quý Tỵ.

Chọn miệng hầm ngay cửa, vì Tây phong nhì thường vào điểm danh từ 5 - 7 giờ; 21 - 22 giờ và đứng ngay cửa quan sát. Chọn hai người đào là đồng chí Luyện và Nghê cùng quê tôi. Hai anh xác định cảm tử, nếu địch phát hiện là bị bắn ngay! 10 người chuyển đất, 6 người canh gác và phục vụ 2 người đào.

Hầm có đường kính 0m8, sâu 1m5, từ tâm đào ra một địa đạo dài 9m, sâu 0m8, rộng 0m6. Thời gian đào từ 24- 4 giờ sáng phải nghỉ đào để kịp ngụy trang. Ngụy trang bằng cách chắn một tấm ván không cho đất lọt vào địa đạo, bỏ nửa bao tải đất xuống, tiếp bỏ nửa bao thứ hai xuống. Sở dĩ bỏ hai bao đất để bưng lên bưng xuống cho dễ. Trên cùng lấp 0m5 đất, nện thật chặt rồi mới lấy tro rải lên, phun nước và lấy chai lăn cho giống nền cũ. Khi đào tuần tự giở lên làm ngược lại.

Đào đất dùng xẻng tự chế bằng đai thùng tô-nô. Hai người xắn đất cho vào bao chuyền lên, người ngoài chia nhau giả đi cầu đổ đất vào thùng tô-nô hố xí, nhưng không thể trộn đất vào nhiều được, nên mỗi đêm chỉ đào được 0,2m3 đất. Vấn đề tiêu thụ đất rất nan giải, anh em bàn với bác Huy đề nghị xếp-đờ-căn xin cai nhà lao cho đào hào thoát nước quanh sân vì người đông đi lui đi tới bùn nhão nhoét. Chúng đồng ý, nhờ vậy ta trộn đất mới vào địch không phát hiện.

Đục tường cũng sợ gây tiếng động lính gác trên thành biết, nên buộc dây vào tay người đục, thằng lính đi xa, giựt một cái, báo đục; thằng lính quay về giựt liên tiếp, báo ngưng.

Thời kỳ này ta đánh mạnh, địch thương vong nhiều. Bởi vậy vài ba bữa có đoàn bác sĩ cùng lính vào nhà lao nói là kiểm tra sức khỏe tù, nhưng thực ra chúng cốt ý lấy máu tù ra tiếp cho thương binh nó. Hai anh đào đất giả ốm nằm vùi ở tổ khác, đắp bao tải kín bưng để giấu thân thể bị dính đất, dù đã lau bằng khăn ướt nhiều lần nhưng cũng không hết. Chuyện bồi dưỡng cho hai anh cũng phải khéo, đưa xuống 1 đĩa cháo không dùng thìa sợ gây tiếng động. Anh Nghê có lần nói đùa: “Lưỡi anh Luyện dài quá, cứ va lưỡi tôi hoài, anh quơ một cái vét sạch cháo phần tôi hoài”.

Khi gạch nhiều, anh em thảo luận tìm cách thủ tiêu gạch. Có sáng kiến giấu gạch ngay dưới địa đạo, khi đào chuyền đem lên, khi nghỉ đào đem xuống giấu trở lại.

“Tiêu thụ đất ở đâu hồi đó chúng tôi nghĩ nát óc anh ạ. Khi xin đào hào được rồi, chúng tôi lại lo 120 tù SPCO chỉ đào mấy bữa là xong, thì làm sao tiêu thụ hết đất dưới địa đạo được, bởi vậy tôi đề nghị anh em làm ít thôi và cứ gây gổ, lấy đất chọi nhau làm ồn để xếp-đờ-căn cho nghỉ sớm dành đất ngày khác đào tiếp.”

Chúng tôi thực hiện được nửa chừng thì địch ra lệnh tháo tơi che mưa, che gió ra vì tù dân thường chuồi gạo cơm qua lỗ tường giúp tù SPCO không được đi ra ngoài tạp dịch. Toàn SPCO tuyệt thực đấu tranh, địch mới cho che tơi lại, có che tơi anh em mới đào được. Đúng lúc ấy, anh Huy và một số đồng chí khác bị địch đưa vào lao Tòa Khâm, Huế. Trước khi đi, anh Huy chỉ định tôi phụ trách cuộc đào thoát.

Đúng ra, chúng tôi tổ chức ra 50 người, nhưng đào gần xong, địch xây hố xí, nước thoát hố xí dẫn ra hồ gần miệng địa đạo của ta. Trước tình hình như vậy, sợ lộ anh em nhất trí ra sớm và cho ra 18 người.

Mấy đêm trước thoát ra, tổ trinh sát gồm tôi, anh Luyện, anh Tảo, anh Nghê ra nghiên cứu địa hình. Tổ trinh sát thấy lối thoát qua hồ phải lợi dụng một vùng tối nhỏ dưới vọng góc Tây Nam nhà lao vì ngọn đèn pha trên đó bị vọng gác che. Anh em lẻn qua được nếu không có lính gác trên đó. Anh em tôi ra mấy đêm nắm quy luật vọng gác phía Tây Nam vì gần hố xí nên thằng gác vọng nầy thường đi tới vọng gác phía Đông ngồi hút thuốc Gô-loa với thằng lính gác ở vọng đó.

Đêm chui ra trời rét đậm, mưa dầm, gió bấc, nhưng anh em chỉ mặc độc cái quần xà lỏn. Mật khẩu, hỏi: xê; đáp: ô. Nhờ gần Tết, tụi lính trong hai lô cốt ngầm ở sân vận động Trí Bưu đưa gái vào vui chơi đánh bạc, chúng lơi lỏng canh gác. Anh em chia hai toán đi sát lô- cốt đến tập kết ở bãi tha ma Công giáo.

Đoàn tù SPCO đào thoát khỏi nhà lao do anh Tảo dẫn đường ở lại Hải Đạo một ngày. Bộ đội và công an huyện cấp áo quần, cơm nước. Công an huyện Hải Lăng cấp giấy tờ cho anh em về đơn vị cũ. Đoàn Quảng Trị gồm có 8 đồng chí: Minh, Hướng, Nuôi, Tảo, Thuyên, Mỹ, Sắt, Huỳnh. Đoàn Thừa Thiên 10 đồng chí: Dược, Luyện, Nghê, Mao, Nghiệp, Hào, Phú, Lợi, Cự, Thùy.

Những người tù SPCO đã đào hầm, địa đạo và đục tường Thành Cổ thoát khỏi nhà lao Pháp tết Quý Ty tại Quảng Trị nếu không có lý tưởng cách mạng, óc khôn khéo, sáng tạo, tính kỷ luật quân đội và lòng trung hậu, dũng cảm thì họ không thể làm được.

×