Cuộc tọa đàm lịch sử góp phần đưa Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam được UNESCO công nhận

Thống nhất rút gọn, tập trung tiêu chí

Đầu năm 2024, hồ sơ “Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc” đã được trình lên UNESCO để xét công nhận di sản thế giới.

Hồ sơ được Thủ tướng Chính phủ giao tỉnh Quảng Ninh chủ trì, phối hợp với các tỉnh thuộc quần thể di tích và danh thắng xây dựng.  Ngay từ năm 2012, tỉnh Quảng Ninh đã bắt đầu triển khai các bước lập hồ sơ khoa học trình UNESCO công nhận Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử là di sản thế giới và gửi bản đăng ký lên UNESCO vào năm 2014.

Trên website của Trung tâm Di sản thế giới đã chính thức đăng tải hồ sơ Yên Tử vào danh mục dự kiến xây dựng hồ sơ di sản thế giới. Hồ sơ ban đầu dự kiến làm rõ 5 tiêu chí số 2-3-5-6-7 theo bộ tiêu chí đánh giá Di sản thế giới của UNESCO.

Đồng thời, phạm vi di tích ban đầu chỉ xác định ở 2 tỉnh Quảng Ninh, Bắc Giang (nay là Bắc Ninh). Sau đó bổ sung thêm các di tích thuộc tỉnh Hải Dương (nay là Hải Phòng) theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, do đó cần bổ sung, viết lại hồ sơ.

Cuối tháng 8/2020, tỉnh Quảng Ninh chủ trì phối hợp với tỉnh Hải Dương (cũ) và Bắc Giang (cũ) tổ chức tọa đàm cấp quốc gia nhằm xác định, định hướng các nội dung trong hồ sơ gửi UNESCO duyệt.

Tại tọa đàm, các chuyên gia, nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều ý kiến đóng góp nhằm xác định xác định tên gọi của hồ sơ; loại hình di sản; lựa chọn các tiêu chí và phạm vi xây dựng hồ sơ.

Trong đó, điểm mấu chốt làm nên thành công của bộ hồ sơ nằm ở chỗ, các chuyên gia đồng loạt nhận định việc xây dựng các căn cứ chỉ nên tập trung chứng minh từ 2 đến 3 tiêu chí trọng điểm.

Cụ thể, tầm ảnh hưởng toàn cầu của tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm, vào vùng không gian văn hóa được tạo dựng. Đồng thời, nền tảng văn hóa ghi nhận sự thích ứng của con người với điều kiện thiên nhiên, tôn trọng, bảo vệ và tận dụng hệ sinh thái đó để cùng chung sống, tạo dựng nên hệ thống chùa, am, tháp qua hơn 7 thế kỷ.

Từ cuộc hội thảo này đã thống nhất tên gọi hồ sơ là “Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử”, lựa chọn các tiêu chí số 3-5-6 trong bộ tiêu chí của UNESCO để xây dựng hồ sơ, tức là đã rút bớt 2 tiêu chí (số 2 và số 7) so với bộ hồ sơ cũ năm 2014.

Kết quả sau nhiều năm nghiên cứu, Hồ sơ chính thức Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được hoàn thiện và trình UNESCO vào tháng 1/2024 để công nhận di sản thế giới chọn 12 điểm di tích và 2 tiêu chí đề cử số 3 và số 6.

Hơn 7 thế kỷ xây dựng và bảo tồn các giá trị văn hóa

Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trải dài qua 3 tỉnh: Quảng Ninh, Bắc Giang (cũ), Hải Dương (cũ) với hàng trăm di tích và danh thắng, thuộc phạm vi của 6 khu di tích quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt.

Tại Quảng Ninh, Khu Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Yên Tử gắn liền với tên tuổi Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258 - 1308), vị vua từng lãnh đạo quân dân thời Trần hai lần đánh thắng quân Nguyên – Mông.

Sau khi đánh bại quân xâm lược, Phật hoàng từ bỏ ngai vàng, lên Yên Tử tu hành, sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm đậm màu sắc Việt. Được xem là kinh đô của Phật giáo Việt Nam.

Trải qua nhiều biến cố, thăng trầm và dấu vết của thời gian, ngày nay các di tích còn lại ở Yên Tử là 11 ngôi chùa và hàng trăm am, tháp, bia, tượng, hội tụ đầy đủ những phong cách, giá trị quý giá về kiến trúc, mỹ thuật, điêu khắc của các triều đại Lý - Trần - Lê - Nguyễn.

Cách đó không xa, Khu di tích lịch sử nhà Trần với hệ thống lăng mộ, đền, miếu, công trình tín ngưỡng, tôn giáo gắn liền với lịch sử nhà Trần và Thiền phái Trúc Lâm và Khu di tích lịch sử Bạch Đằng là địa điểm ghi dấu sự kiện quân, dân nhà Trần đã lập nên chiến thắng lẫy lừng - Chiến thắng Bạch Đằng đánh tan quân Nguyên Mông ngày 9/4 (8/3 - Âm lịch) năm 1288. Đến nay, trải qua bao thăng trầm của lịch sử, dấu tích của trận chiến Bạch Đằng năm 1288 vẫn còn hiện hữu qua những di tích tiêu biểu.

Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc (tỉnh Hải Dương cũ) luôn là một trong những trung tâm văn hóa tâm linh lớn của đất nước. Trải qua thăng trầm của thời gian, vùng đất Côn Sơn - Kiếp Bạc vẫn còn ẩn chứa rất nhiều lớp trầm tích văn hóa.

Nhiều quần thể kiến trúc cổ kính trên, tiêu biểu nhất là Chùa Côn Sơn (Thiên Tư Phúc Tự) và Đền Kiếp Bạc. Nơi đây còn lưu giữ nhiều hiện vật quý giá, phản ánh văn hóa nghệ thuật thời Trần, là kho tàng văn hóa vật thể, phi vật thể đa dạng về loại hình, phong phú về nội dung, là kết tinh công sức, tư tưởng, trí tuệ, tình cảm... của nhiều thế hệ cha ông dày công vun đắp, giữ gìn bảo vệ đến ngày nay.

Tại Bắc Giang (cũ), hai di tích chính là chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà. Trong đó, chùa Vĩnh Nghiêm được nhìn nhận, tôn vinh là một trong những trung tâm truyền bá Phật giáo của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử thời Trần - trường đào tạo tăng ni đầu tiên ở Việt Nam.

Đặc biệt, Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương từ năm 2012.

Chùa Bổ Ðà được coi là trung tâm Phật giáo lớn thứ hai ở Bắc Giang (cũ), đóng vai trò quan trọng trong việc truyền bá và duy trì phát triển đạo Phật mà thiền phái Lâm Tế là chủ đạo.

Được xây theo kiểu kiến trúc nội công ngoại quốc, Chùa Bổ Đà có kiến trúc độc đáo và khác biệt, tạo nên vẻ thanh tĩnh, u linh cho di tích đặc biệt này. Trong chùa còn đang lưu giữ Bảo vật quốc gia Bộ mộc bản kinh Phật được khắc bằng chất liệu gỗ thị.

Di sản mộc bản có niên đại từ thời vua Lê Hiển Tông niên hiệu Cảnh Hưng (1740 - 1786) và các giai đoạn sau này, góp phần làm cho kho tàng pháp bảo của Phật giáo Việt Nam càng thêm phong phú.

Hơn 7 thế kỷ đã qua, quần thể di tích và danh thắng này luôn là một trong những trung tâm văn hóa tâm linh lớn của đất nước, với nhiều khu khảo cổ học và các công trình tín ngưỡng thờ Phật, các vị thần và anh hùng dân tộc…

×