Tiếng chiêng dần lặng giữa các buôn làng, nghệ nhân lo di sản “sẽ chết theo mình” (Bài 2)

Khi những nghệ nhân già đi, tiếng chiêng đứng trước nguy cơ phai nhạt giữa nhịp sống hiện đại

Đắk Lắk hội tụ 49 dân tộc anh em với kho tàng di sản văn hóa phong phú, độc đáo. Trong đó, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên – được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại – từ lâu đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc nơi đây.

Sau nhiều năm, âm vang cồng chiêng vẫn hiện hữu trong đời sống buôn làng, được truyền dạy, thực hành và lan tỏa. Những năm qua, địa phương chú trọng mở các lớp truyền dạy, phục hồi lễ hội, duy trì đội chiêng và gắn bảo tồn với phát triển du lịch.

Đến nay, toàn tỉnh có khoảng 1.600 bộ chiêng, 3.749 nghệ nhân nắm giữ di sản, trong đó có hơn 1.000 nghệ nhân trẻ. Hàng trăm bộ chiêng, trang phục truyền thống cũng được cấp phát cho các buôn làng. Những con số ấy cho thấy nỗ lực không nhỏ trong việc gìn giữ di sản.

Tuy nhiên, công tác bảo tồn vẫn gặp nhiều khó khăn như nguy cơ mai một tri thức dân gian, đứt gãy truyền dạy, tác động của đô thị hóa, đời sống kinh tế khó khăn của vùng đồng bào dân tộc thiểu số, ảnh hưởng của văn hóa hiện đại…

Đã hơn 60 năm gắn bó với tiếng cồng chiêng, nghệ nhân Y Hiu Niê Kđăm (SN 1955, người dân tộc Ê Đê, buôn M’Duk, phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk) vẫn không nguôi nỗi trăn trở: Rồi một ngày nào đó, khi ông không còn đủ sức cầm dùi, những thanh âm từng là linh hồn của buôn làng liệu có còn vang lên?

Được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam trao tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian từ năm 2006, Y Hiu Niê Kđăm là một trong những người dành trọn đời để gìn giữ, truyền dạy văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Nghệ nhân Y Hiu kể, ngày trước, có rất nhiều người biết đánh chiêng, nhiều bộ chiêng quý được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Mỗi dịp lễ cúng lúa mới, cưới hỏi hay dựng nhà mới, cầu… đều thể hiện bằng tiếng chiêng lại vang lên rộn ràng, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Thế nhưng, theo ông, tiếng chiêng hôm nay đã khác xưa rất nhiều.

“Bây giờ, nói thật, trong các buôn làng không còn nhiều người biết đánh chiêng nữa. Tiếng chiêng bị mai một rất nhiều. Từ rất nhiều năm trước, tôi đã trăn trở với nỗi lo di sản sẽ chết theo mình. Hôm nay tôi còn sống, còn đi dạy, nhưng sang năm liệu tôi có còn sống để tiếp tục đi dạy…?”, ông Y Hiu trầm giọng.

Hơn 24 năm qua, Y Hiu Niê Kđăm rong ruổi khắp các buôn làng để truyền dạy cồng chiêng. Ông bắt đầu đứng lớp từ năm 2002, khi một lớp chiêng trẻ không tìm được người dạy. Không muốn tụi nhỏ bỏ lỡ cơ hội, nên ông đăng ký dạy ngay từ đó.

Niềm vui của ông là ánh mắt chăm chú của học trò, là khoảnh khắc các em bắt đầu “bắt” được nhịp chiêng. Nhưng niềm vui ấy luôn đi kèm nỗi lo thường trực.

“Một lớp học chỉ kéo dài chừng 30 – 40 ngày, mình chỉ dạy được cái cơ bản. Hết lớp là tụi nhỏ lại không có môi trường để tập, rồi quên dần… Nhiều khi nghĩ mà buồn lắm”, ông chia sẻ.

Theo nghệ nhân Y Hiu, cái khó lớn nhất hiện nay không chỉ là thiếu người học, là giữ được đam mê cho thế hệ trẻ và quan trọng nhất là thiếu không gian để thực hành. Trước đây, cồng chiêng hiện diện trong hầu hết các nghi lễ, nhưng nay, nhiều gia đình chọn thuê dàn nhạc hiện đại thay thế.

“Khi có đam mê rồi, người ta mới tìm hiểu sâu hơn những nét đặc sắc của văn hóa cồng chiêng. Nhưng hiện nay, hầu như chỉ những đơn vị gắn với hoạt động du lịch hoặc các lễ hội lớn mới duy trì thường xuyên được.

Còn lớp trẻ bây giờ, nhiều em chuyển sang chơi các loại nhạc cụ hiện đại như guitar, đàn điện… lại bận rộn với công việc, nên ít gắn bó với chiêng. Thậm chí có em còn hỏi: đi đánh chiêng được bao nhiêu tiền? Nghe vậy cũng chạnh lòng… Có gia đình tổ chức đám cưới muốn đánh chiêng mà ngay trong buôn không có người, phải đi thuê từ nơi khác về”, nghệ nhân Y Hiu dẫn chứng.

Không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống dần bị thu hẹp khiến những người biết đánh chiêng cũng còn rất ít “đất diễn”.

“Chúng tôi dạy xong, nếu buôn làng không tổ chức sinh hoạt thường xuyên thì coi như mai một ngay từ hôm đó”, ông thẳng thắn nói.

Ở tuổi 71, nghệ nhân Y Hiu Niê Kđăm vẫn miệt mài đi dạy chiêng ở các buôn làng, nhưng ông hiểu rõ giới hạn của thời gian.

“Nói tới cồng chiêng là nói tới một kho tàng giá trị rất đa dạng, phong phú. Vì vậy, người nghệ nhân phải thật sự am hiểu, phải học tập và rèn luyện gần như suốt cả cuộc đời như tôi”, nghệ nhân Y Hiu không giấu được nỗi buồn.

Theo ông, để giữ được cồng chiêng, điều quan trọng nhất vẫn phải bắt đầu từ chính cộng đồng – từ mỗi gia đình, mỗi buôn làng, đặc biệt là vai trò của già làng, buôn trưởng trong việc gìn giữ và duy trì sinh hoạt văn hóa. “Nhà nước đã rất quan tâm, đầu tư nhiều rồi, nhưng cốt lõi vẫn phải xuất phát từ ý thức của mọi người trong cộng đồng”, nghệ nhân Y Hiu nói.

Bên cạnh đó, ông mong muốn các cơ quan chức năng tiếp tục hỗ trợ mở lớp truyền dạy, đồng thời nâng cao năng lực cho đội ngũ nghệ nhân; phục dựng các nghi lễ truyền thống gắn với đời sống thực tế, tạo môi trường để cồng chiêng “sống” chứ không chỉ tồn tại trên sân khấu biểu diễn.

“Ngoài việc tạo không gian cho lớp trẻ học tập, giao lưu thường xuyên, cũng cần có các lớp nâng cao cho nghệ nhân, thì mới có thể duy trì lâu dài. Rồi các dịp như đám hỏi, cưới, lên nhà mới, ăn lúa mới phải có tiếng chiêng như thế mới giữ gìn được”, ông nhấn mạnh.

Dẫu còn nhiều trăn trở, nghệ nhân Y Hiu vẫn chưa bao giờ nghĩ đến việc dừng lại. Ông cho biết đến hè ông vẫn tiếp tục truyền dạy, không chỉ cồng chiêng mà còn các nhạc cụ truyền thống khác như đàn gong, đing năm, đing buốt.

“Chỉ mong tiếng chiêng còn vang mãi… có người tiếp nối, vậy là mình yên tâm rồi”, ông nói.

Khi lớp trẻ thưa vắng, cồng chiêng đối mặt nguy cơ không người kế tục

Câu chuyện nỗi lo “di sản chết theo mình” của nghệ nhân như Y Hiu Niê Kđăm không còn là câu chuyện riêng, mà là lời cảnh tỉnh về việc gìn giữ những giá trị văn hóa đang dần phai nhạt.

Ở buôn Đung, xã Đắk Phơi, tỉnh Đắk Lắk, nghệ nhân Yi Yiê (SN 1961) – người gắn bó cả đời với tiếng cồng chiêng của người M’nông – lặng lẽ nhìn về sự đổi thay của buôn làng.

“Hồi trước, người lớn đánh chiêng nhiều lắm, nhưng nay, những không gian ấy đang dần thu hẹp. Nghi lễ thưa vắng, đời sống đổi thay khiến lớp trẻ ít còn cơ hội chạm vào tiếng chiêng từ nhỏ. Chúng tôi cũng có tham gia các lớp dạy cồng chiêng, tụi nhỏ học được rồi, nhưng hết đợt là không còn tập nữa, rồi cũng quên dần…”, ông Yi Yiê ngậm ngùi.

Theo ông Yi Yiê, điều đáng lo nhất không phải là chiếc chiêng còn hay mất, mà là người biết đánh chiêng ngày càng ít đi. Trong buôn, phần lớn vẫn là những người lớn tuổi gắng gượng giữ đội chiêng, tham gia khi có lễ hội; còn lớp trẻ vì nhiều lý do không còn gắn bó thường xuyên với sinh hoạt truyền thống.

“Chúng tôi già rồi mà vẫn đi đánh chiêng. Nhưng mấy đứa trẻ chưa vững, chưa quen… sau này không biết ai giữ nữa. Nếu mình không còn nữa, không biết rồi tiếng chiêng có còn không…”, ông Yi Yiê bỏ lửng câu nói.

Cùng chung nỗi trăn trở ấy, nghệ nhân Y Chông Dắc DakCat (SN 1958, buôn Đung) cho rằng, điều đáng lo không chỉ là sự thiếu hụt người kế tục, mà còn là sự thay đổi trong đời sống văn hóa cộng đồng. Khi những người giữ chiêng ngày một già đi, di sản cũng lặng lẽ yếu dần theo thời gian.

Theo ông, cồng chiêng – từng là linh hồn của buôn làng – nay đang phải “cạnh tranh” với âm nhạc hiện đại và nhịp sống mới. Sự hấp dẫn của các loại hình giải trí khác khiến lớp trẻ ngày càng ít mặn mà với những giá trị truyền thống, đẩy di sản đến gần hơn với nguy cơ mai một.

Ông Trần Hồng Tiến, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk, cho biết, thời gian qua, Tỉnh ủy và HĐND tỉnh Đắk Lắk đã ban hành nhiều chính sách, nghị quyết nhằm hỗ trợ bảo tồn và phát huy Không gian văn hóa cồng chiêng.

Trong thời gian tới, Sở sẽ tiếp tục tham mưu UBND tỉnh trình HĐND tỉnh ban hành các cơ chế, chính sách mới, nhằm tăng cường hỗ trợ nghệ nhân, buôn làng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, đặc biệt là Không gian văn hóa cồng chiêng.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục rà soát, đánh giá những kết quả đạt được cũng như những khó khăn, vướng mắc, từ đó điều chỉnh chính sách phù hợp, nâng cao hiệu quả hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi nhất để các nghệ nhân phát huy vai trò trong gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống”, ông Tiến cho biết.

×