Giữ hương vị Tết trong từng chiếc bánh chưng nơi làng nghề truyền thống Lỗ Khê (Hà Nội)

Nhịp Tết rộn ràng nơi làng bánh chưng truyền thống Lỗ Khê

Làng Lỗ Khê (xã Thư Lâm, TP.Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng với ca trù, nơi những câu hát mộc mạc, gần gũi. Thế nhưng, tại Lỗ Khê còn là nơi lưu giữ hương vị bánh chưng truyền thống dẻo bùi, thơm nếp, đậm đà mỗi độ Tết về.

Nghề làm bánh chưng Lỗ Khê có từ khi nào - nhiều lão niên trong làng không nhớ, mà cứ lớp người trước truyền lại cho lớp người sau và giờ đã trở thành nghề truyền thống của làng.

Theo lời hẹn trước, những ngày cuối năm, chúng tôi có cuộc gặp với ông Ngô Thái Bình - Bí thư Đoàn xã Thư Lâm.

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 1 tiếng lái xe, Thư Lâm nức tiếng với bánh chưng truyền thống có vị thơm bùi của đậu, dẻo nếp, đậm đà khó lẫn.

Khác với ngày thường, những ngày giáp Tết, con đường dẫn vào làng Lỗ Khê rộn ràng hẳn lên. Những chuyến xe chở lá dong, gạo nếp, đỗ xanh nối tiếp nhau, đan xen cùng dòng du khách thập phương tìm về đặt bánh tạo nên không khí đông vui, nhộn nhịp rất riêng của mùa Tết nơi đây.

Anh Bình dẫn chúng tôi tới xưởng làm bánh của gia đình bà Phạm Thị Lành (65 tuổi). Đây là một trong những hộ làm bánh chưng chuyên nghiệp, có tiếng gần 40 năm trong làng. Bà Lành còn đăng kí sản phẩm OCOP 3 sao cho sản phẩm.

Chúng tôi bước vào xưởng đúng lúc bà Lành vẫn đang thoăn thoắt gói bánh, miệng khe khẽ ngân nga câu ca trù quen thuộc:

“Xuân ơi, xuân hỡi,

Vắng xuân lâu ta vẫn đợi, chờ mong..."

Thấy có đoàn khách ghé thăm, bà Lành dừng tay, niềm nở ra chào.

Giữa khung cảnh hối hả, bận rộn, chúng tôi nghe bà Lành chậm rãi kể về nguồn gốc nghề và hành trình để bánh chưng Lỗ Khê có được tiếng thơm như hôm nay.

Bà bảo, nghề gói bánh chưng đã có từ đời cha ông, chứ không phải đến lượt bà mới bắt đầu.

“Nhà tôi làm bánh chưng từ trước rồi. Đến gần 40 năm nay thì tôi theo nghề một cách đều đặn hơn. Hồi bé, chỉ gói bánh trong làng, rồi có dịp Hội Phụ nữ huyện Đông Anh cũ đặt bánh làm quà biếu, mỗi lần chỉ khoảng 200 chiếc thôi. Nhưng ăn thấy ngon, các chị lại giới thiệu cho người khác, thế là đơn hàng cứ thế tăng dần”, bà Lành nhớ lại.

Theo lời bà, những năm đầu làm bánh hoàn toàn thủ công, chưa có hút chân không, chưa có kho lạnh như bây giờ. Bánh luộc xong, hôm sau đã mang đi biếu, người nhận tự bảo quản theo điều kiện của gia đình.

“Ngày ấy thời tiết lạnh, khoảng 15 - 17 độ thì bánh để được. Trời nóng lên là vất vả lắm, nhưng ít nên vẫn xoay xở được”, bà nói.

Từ vài trăm chiếc ban đầu, bánh chưng nhà bà Lành dần được nhiều người biết đến. Không chỉ riêng gia đình bà, cả làng Lỗ Khê cũng theo đó mà làm bánh nhiều hơn.

“Giờ khoảng gần 20 hộ làm bánh chưng chuyên nghiệp. Mỗi nhà một cách làm, nhưng đều giữ nếp chung của làng”, bà Lành chia sẻ.

Dẻo, rền – làm nên hương vị riêng của bánh chưng Lỗ Khê

Sự khác biệt của bánh chưng Lỗ Khê, trước hết nằm ở cách luộc và xử lý bánh sau khi vớt ra khỏi nồi. Không ít nơi, bánh luộc xong được để nguyên, không lăn, không nén, khiến gạo không kết dính. Với người làm nghề ở Lỗ Khê, đó là khâu không thể bỏ qua.

“Bánh mà không được lăn, không được nén thì để một thời gian là lại gạo, bánh cứng, ăn không còn ngon nữa”, bà Lành phân tích.

Quan sát cách làm bánh tại xưởng, có thể thấy sự tỉ mỉ của người Lỗ Khê thể hiện rõ ngay từ khâu luộc. Khi xếp bánh vào nồi, các bánh không được ép sát nhau mà luôn chừa độ hở nhất định để nước có thể ngập đều. Nồi bánh phải luôn đủ nước, nếu thiếu, phần giữa bánh dễ bị sống. Bánh luộc xong không để nguyên mà được rửa qua nước lã để trôi lớp mỡ bám bên ngoài, sau đó từng chiếc được lăn kỹ bằng tay. Công đoạn này đòi hỏi sự cảm nhận của người làm nghề, bởi chỉ khi lăn đủ độ, gạo mới kết, bánh mới đạt độ dẻo, rền.

Chính việc lăn bánh thủ công ấy tạo nên độ kết dính đặc trưng cho bánh chưng Lỗ Khê. Khi cắt ra, miếng bánh không bị bở hay lại gạo, để lâu vẫn giữ được độ dẻo và hương vị ban đầu, khiến nhiều người ăn một lần rồi khó quên.

Không chỉ kỹ ở khâu luộc, bánh chưng Lỗ Khê còn được chăm chút từ nguyên liệu. Gạo dùng để gói bánh là nếp cái hoa vàng, được ngâm khoảng một giờ, vớt ra để ráo rồi trộn muối theo tỷ lệ riêng. Việc trộn phải đều tay để bánh không bị nhạt chỗ, mặn chỗ, bảo đảm hương vị đồng đều cho từng chiếc bánh khi nấu chín.

Với đậu xanh, làng Lỗ Khê sử dụng loại còn nguyên vỏ, ngâm khoảng hai giờ cho bong vỏ rồi đãi sạch, tuyệt đối không dùng đậu tách sẵn. Theo cách làm của bà, đỗ được gói sống, không đồ chín rồi giã như nhiều nơi khác.

“Đỗ sống khi nấu lên bùi và đậm hơn, ăn khác hẳn”, bà lý giải.

Công việc chuẩn bị cho một mẻ bánh thường bắt đầu từ rất sớm. Có ngày, người trong xưởng phải dậy từ ba giờ sáng để ngâm đỗ, năm giờ ngâm gạo, căn sao cho kịp mẻ bánh đầu tiên vào nồi. Nhịp làm bánh cứ thế nối tiếp nhau từ sáng sớm đến khuya.

Ngày thường bánh chưng làng Lỗ Khê vẫn được làm để phục vụ khách quen, mỗi ngày chỉ vài chục chiếc. Nhưng vào dịp giáp Tết, lượng bánh tăng lên gấp nhiều lần.

“Có nhà đặt vài ba chiếc để ăn, có cơ quan, hội nghị đặt vài trăm chiếc, thậm chí vài nghìn chiếc. Làm nhiều nhưng không được phép ẩu”, bà nói dứt khoát.

Hiện nay, làng Lỗ Khê có khoảng 20 hộ làm bánh chưng chuyên nghiệp. Ngoài ra, hầu như nhà nào trong làng cũng gói bánh mỗi dịp Tết, không chỉ để ăn mà còn để giữ nếp cũ của làng. “Tết mà không tự tay gói bánh, nhiều người thấy thiếu thiếu”, bà Lành cười.

Ông Nguyễn Văn Vượng - Trưởng thôn Lỗ Khê cho biết, nghề gói bánh chưng đã trở thành một phần đời sống văn hóa của người dân nơi đây.

"Bánh chưng Lỗ Khê có độ dẻo, rền và vị đậm riêng, nhiều người ăn rồi là nhớ”, ông Vượng cho hay.

Nhắc đến những cái Tết xưa, bà Lành chậm giọng kể, ngày trước mỗi dịp Tết đến, người làng lại quây quần gói bánh, trông nồi bánh suốt đêm. Các cụ cao niên đánh trống chầu, các cụ bà ngân nga những làn điệu ca trù. “Vừa nấu bánh vừa hát, vui và thi vị lắm. Giờ thì không còn nữa”, bà nói, giọng thoáng chút tiếc nuối.

Theo thời gian, nhiều sinh hoạt cũ đã lùi vào ký ức, nhưng hương vị bánh chưng Lỗ Khê vẫn được giữ lại qua từng chiếc bánh, qua đôi tay của những người gắn bó với nghề như bà Lành. Dẻo bùi, đậm đà, mộc mạc, bánh chưng nơi đây không chỉ là món ăn ngày Tết, mà còn là cách người làng Lỗ Khê gìn giữ một phần ký ức, một phần nếp xưa giữa nhịp sống đổi thay từng ngày.

×