Một người làng này ở Thanh Hóa vì sao lại được vua Lê Thái Tổ nhà Lê sơ ban quốc tính, đổi từ họ Đỗ sang họ Lê?

Ông vốn họ Đỗ, vì có công trạng trong khởi nghĩa Lam Sơn nên sau khi Bình Định vương Lê Lợi lên ngôi vua đã được ban quốc tính, bởi vậy mà hậu thế thường nhắc đến ông với tên Lê Phúc Đồng.

Làm tướng thì giúp nước, đến khi mất, ông được triều đình nhà Lê sơ ban sắc phong thần và người dân tôn làm Thành hoàng làng.

Ông người làng Thiều Xá, xã Đông Thành, tỉnh Thanh Hóa (địa phận huyện Hậu Lộc trước đây)- một làng quê bên sông Lèn (một nhánh của sông Mã).

Sống vào thế kỷ XV, từ nhỏ ông đã là người có sức vóc, thông minh, nhanh nhẹn; thường ngày ông cùng đám trẻ trong làng tổ chức các trò chơi “thủy chiến” trên sông Lèn.

Cũng nhờ đó, Đỗ Phúc Đồng không chỉ giỏi bơi lội mà còn dẫn đầu chúng bạn về tài “bày binh, phục kích”, được đám trẻ tôn làm chủ trò.

Lớn lên, ông nổi tiếng trong vùng về tài võ nghệ và sự mưu lược, thường giúp đỡ người nghèo khó, yếu thế nên được người dân quý mến.

Theo lưu truyền dân gian, khi giặc Minh xâm lược nước ta, với chí khí của một trang hào kiệt, Đỗ Phúc Đồng không đành lòng nhìn người dân bị giặc ngoại xâm đàn áp. Ông bỏ tiền của chiêu mộ trai tráng trong vùng cùng nhau luyện tập võ nghệ, chờ đợi thời cơ nổi binh đánh giặc.

Biết tin ở đất Lam Sơn có Bình Định vương Lê Lợi là người tài đức, được hào kiệt khắp nơi tìm về giúp sức, Đỗ Phúc Đồng đã dẫn quân cùng về tụ nghĩa. Dưới sự chỉ huy của chủ tướng Lê Lợi, ông đã cùng với nghĩa quân Lam Sơn trải qua gian lao, chiến đấu anh dũng.

Đến năm 1426, sau khi làm chủ vùng đất Thanh Hóa, Nghệ An, với binh lực dồi dào, Bình Định vương Lê Lợi quyết định thực hiện kế hoạch tiến quân ra Bắc, giành lại Đông Quan.

Bấy giờ, Đỗ Phúc Đồng được cử làm tướng dẫn chiến thuyền tiến đánh giặc Minh ở cửa biển Thần Phù. Khi đoàn chiến thuyền đang di chuyển trên sông Lèn - đoạn dưới chân núi Thiều quê nhà thì bị mắc cạn, ông đành hạ lệnh cho quân lính dừng lại dựng trại nghỉ chân.

Trong lúc đang loay hoay tìm cách, ông bỗng nhìn thấy ngôi miếu nhỏ gần đó - tương truyền đó là miếu thờ thần linh có ở Thiều Xá từ xa xưa. Với lòng thành kính, ông khấn nguyện thần linh phù trợ cho đoàn chiến thuyền thuận buồm xuôi gió, khi đánh thắng giặc trở về sẽ làm lễ báo đáp.

Trận thủy chiến trên cửa Thần Phù do ông chỉ huy cũng giành được thắng lợi. Không quên lời hứa, khi trở về ông đã vào đền tạ ơn và bỏ tiền tu sửa miếu thờ khang trang hơn.

Sau những năm tháng chiến đấu gian khổ mà anh dũng của nghĩa quân Lam Sơn, cùng sự giúp đỡ của người dân khắp nơi, khởi nghĩa Lam Sơn đi đến ngày toàn thắng.

Bình Định vương Lê Lợi lên ngôi, lập nên nhà Lê (nhà hậu Lê thời kỳ nhà Lê sơ), khôi phục quốc hiệu Đại Việt.

Tại đại hội tướng sĩ “bình công xét thưởng cho những người có công lao khó nhọc trong công cuộc “Bình Ngô- mở nước”, Đỗ Phúc Đồng được phong thưởng Phụ quốc Vinh lộc Đại phu tướng quân” (sách Danh nhân Thanh Hóa).

Cũng trong lần này, ông được ban quốc tình; vì thế các tài liệu về sau thường nhắc đến ông với tên gọi Lê Phúc Đồng.

Chuyện về tướng Đỗ Phúc Đồng còn gắn với những mỹ tục mà đến nay người dân Thiều Xá vẫn duy trì. Trong cuộc đời binh nghiệp, ông dốc sức phò tá đất nước, thường xuyên chiến đấu xa nhà.

Có lần, thủy quân do ông chỉ huy giành được thắng lợi, khải hoàn trở về qua quê nhà Thiều Xá vào ngày 26 tháng Chạp. Để mừng chiến công của ông, người dân trong làng đã mở hội ăn mừng, nhảy múa hát ca...

Để tưởng nhớ ngày tướng quân Đỗ Phúc Đồng giành chiến thắng, hằng năm vào ngày này dân làng lại tụ hội - mở phiên chợ đặc biệt, mỗi năm chỉ họp một phiên duy nhất, gọi là chợ “mua may bán rủi”. Người đi chợ, dù mua hay bán đều với tâm thế vui vẻ, lạc quan.

Cùng với phiên chợ “mua may bán rủi”, thì tục ăn tết lại ở làng Thiều Xá cũng được cho là có từ thời tướng quân Đỗ Phúc Đồng.

Một năm, khi ông chinh chiến trở về thì Tết Nguyên đán cổ truyền đã qua. Để mừng chiến công, ông cho dân làng cùng nhau ăn tết lại vào ngày mùng 1 tháng 2 âm lịch. Từ đó, tục ăn tết lại được duy trì ở Thiều Xá cho đến ngày nay.

Là tướng đánh trận, làm quan trong triều, ông còn là người nặng lòng với quê hương, luôn quan tâm đến việc an cư lạc nghiệp cho người dân.

Theo sách Danh nhân Thanh Hóa: “Ông dùng bổng lộc được triều đình ban thưởng và cả lộc điền dưỡng già vào công cuộc khai hoang, trị thủy. Ông tổ chức cho Nhân dân Thiều Xá khai phá hàng trăm mẫu ruộng... giúp họ an cư lạc nghiệp.

Tổ chức cho dân chúng trong làng phát triển các nghề thủ công truyền thống. Để tạo điều kiện cho dân làng Thiều Xá giao lưu buôn bán trao đổi sản phẩm, ông đã bỏ tiền tổ chức mở chợ Thiều...

Nhờ ơn đức đóng góp và tổ chức của Đỗ Phúc Đồng đã biến vùng đất ngập chua mặn vốn hoang sơ trở thành một vùng quê trù phú bốn mùa hoa trái xanh tươi” .

Từ những công lao với triều đình và người dân, sau khi mất, ông được triều đình ban sắc phong thần, cho người dân lập dựng đền thờ.

Các triều đại về sau cũng nhiều lần ban sắc phong cho tướng quân Đỗ Phúc Đồng, trong đó sắc phong dưới triều vua Khải Định ghi: “Dực bảo Trung hưng Linh phù, Phụ quốc Vinh lộc Đại phu Đỗ Tướng quân, tôn lên bậc thần, giúp nước hộ dân, linh thiêng ứng nghiệm...” (theo sách Địa chí Hậu Lộc).

Bên cạnh đền thờ, ông còn được dân làng tôn làm Thành hoàng làng, thờ ở đình Thiều Xá.

Ông Lê Văn Hùng, Phó Ban Quản lý di tích, lễ hội làng Thiều Xá, xã Đông Thành, tỉnh Thanh Hóa (địa phận huyện Hậu Lộc trước đây) cho biết.“Trên quê hương Thiều Xá, những dấu ấn mà Phụ quốc tướng quân Lê Phúc Đồng - tức Đỗ Phúc Đồng để lại cho hậu thế vô cùng đậm nét, từ việc khai phá đồng ruộng đến những lễ tục, đều có công lao của ông.

Chuyện kể về ông được người dân Thiều Xá đời nối đời lưu truyền. Đền thờ ông còn được biết đến với tên gọi đền quan Phụ quốc. Hằng năm, vào ngày húy kỵ 9/4 (âm lịch), dân làng Thiều Xá lại cùng nhau về đền dâng hương, tế lễ, tưởng nhớ công đức tiền nhân”.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách: Địa chí Hậu Lộc, NXB Khoa học Xã hội, 2018; Danh nhân Thanh Hóa, NXB Thanh Hóa, 2018).

×