Bí ẩn đôi ngựa đá "biết thở" ở ngôi đền cổ Thái Vi

Đền Thái Vi nằm trên thế đất hiếm có ở Cố đô

Để hiểu về sự linh thiêng của đền Thái Vi, phải ngược dòng lịch sử về thế kỷ XIII. Sau cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất (1258) thắng lợi, vua Trần Thái Tông, vị vua đầu triều Trần tài ba đã nhường ngôi cho con là Trần Thánh Tông để về vùng núi non Tam Cốc lập am Thái Vi, tu hành xuất gia.

Thông tin tới PV Báo Dân Việt, bà Đinh Thị Bích Huệ-Trưởng phòng Văn Hóa-Xã hội phường Nam Hoa Lư cho biết: "Nơi đây xưa kia là vùng rừng Ô Lâm rậm rạp, núi cao bao bọc, sông nước uốn lượn, địa thế cực kỳ hiểm yếu. Chính tại đây, vua Trần Thái Tông đã cho xây dựng hành cung Vũ Lâm, biến vùng đất này thành một căn cứ quân sự chiến lược cho quân đội nhà Trần trong các cuộc kháng chiến trường kỳ sau đó".

"Sau này, các vị vua kế tục như: Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông cũng tiếp bước cha ông, về đây tu hành, tạo nên một mạch ngầm văn hóa tâm linh đặc sắc, sự kết hợp giữa tinh thần hộ quốc và lý tưởng giải thoát của Phật giáo", bà Huệ cho biết thêm.

Theo bà Đinh Thị Bích Huệ đền Thái Vi tọa lạc tại tổ dân phố Văn Lâm, phường Nam Hoa Lư (trước đây thuộc xã Ninh Hải), tỉnh Ninh Bình. Ngôi đền nằm trong lõi Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới.

Đây không chỉ là điểm đến du lịch mà còn là "cuốn biên niên sử bằng đá", nơi thờ phụng vua Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Hiển Từ Hoàng Thái hậu cùng các tướng lĩnh nhà Trần có công khai khẩn vùng đất này.

Bước chân vào không gian đền Thái Vi, điều đầu tiên khiến du khách choáng ngợp chính là sự hiện diện dày đặc của đá. Nếu như nhiều ngôi đền khác sử dụng gỗ làm cột trụ chính, thì ở Thái Vi, đá mới là "linh hồn".

Đền chính gồm một tòa ba cung với hệ thống 28 cột đá xanh nguyên khối cao tới 3,2m. Trong đó, có 22 cột đá vuông và 6 cột đá tròn tại cung đệ tam được chạm khắc long cuốn thủy, tứ linh vô cùng điêu luyện.

Sự tài hoa của người thợ đá xưa thể hiện ở chỗ, những khối đá thô kệch, nặng nề đã được "mềm hóa" bởi những đường nét đục đẽo tinh xảo. Những con rồng như đang bay lượn, những cánh hoa sen như đang tỏa hương trên nền đá lạnh.

Sự kết hợp giữa cột đá và hệ thống xà, rui, mè bằng gỗ lim tạo nên một cấu trúc vừa kiên cố, vừa thanh thoát, mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn.

Điểm xuyết trong khuôn viên là gác chuông hai tầng tám mái được xây dựng dưới thời vua Duy Tân, với 32 cột gỗ lim đứng sừng sững. Tiếng chuông đền Thái Vi mỗi chiều tà vang vọng giữa thung lũng Tam Cốc như sợi dây kết nối quá khứ và hiện tại, giữa cõi thực và cõi tiên.

Bí ẩn đôi ngựa đá "biết thở" hơn 100 năm tuổi

Tuy nhiên, điều khiến du khách và các nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm nhất khi đến với đền Thái Vi chính là đôi ngựa đá cổ đứng chầu hai bên Nghi môn. Được tạo dựng từ năm 1926 (năm Bính Dần), tính đến nay, đôi ngựa này đã có tuổi đời đúng một thế kỷ.

Nhìn từ xa, đôi ngựa đá sừng sững như hai vệ binh trung thành đang canh giữ giấc ngủ ngàn thu của các vị vua. Nhưng khi lại gần, người ta mới thấy hết sự kỳ diệu của bàn tay nghệ nhân xưa.

Ngựa đá bên phải (tính từ hướng nhìn vào đền) cao 1,63m, dài 1,79m và rộng 0,43m. Ngựa đá bên trái có kích thước tương đương với chiều dài 1,67m. Cả hai đều được tạc từ đá xanh nguyên khối, đặt trên bệ đá dày.

Điều làm nên sự khác biệt của đôi ngựa này chính là "thần thái". Người dân địa phương và du khách thường truyền tai nhau rằng đây là đôi ngựa "biết thở". Tất nhiên, đó là cách nói ước lệ để chỉ sự sống động đến khó tin của tác phẩm. Ánh mắt ngựa tinh anh, đôi tai vểnh lên như đang nghe ngóng động tĩnh, mũi phập phồng như đang hít thở không khí của vùng núi rừng Ô Lâm.

Hai chú ngựa được chạm khắc trong tư thế sẵn sàng xung trận: thân hình vạm vỡ, yếm ngựa vắt trên lưng với những họa tiết hoa văn cầu kỳ, đuôi thõng xuống tự nhiên. Dù đã trải qua 100 năm dầm mưa dãi nắng, chịu đựng sự khắc nghiệt của thời tiết vùng núi đá vôi, nhưng đôi ngựa vẫn giữ được màu xanh đặc trưng của đá, không hề bị rêu mốc làm mất đi vẻ uy nghi.

Các cụ cao niên trong làng Văn Lâm kể lại rằng, đôi ngựa này được những thợ đá giỏi nhất vùng bấy giờ thực hiện. Họ không chỉ đục đẽo bằng kỹ thuật mà còn thổi vào đó cái "tâm" của người con đất Việt hướng về cội nguồn nhà Trần. "Nhìn vào đôi mắt ngựa, ta cảm nhận được hào khí Đông A vẫn còn cuồn cuộn chảy", một lão niên trong làng chia sẻ.

Từ căn cứ kháng chiến đến biểu tượng văn hóa tâm linh

Đền Thái Vi không chỉ mang giá trị thẩm mỹ hay tâm linh thuần túy. Trong lịch sử dân tộc, nơi đây từng là cơ sở phục vụ cách mạng quan trọng thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Những hốc đá, những tán rừng quanh đền đã che chở cho bao cán bộ, chiến sĩ.

Trao đổi với PV Dân Việt, bà Đinh Thị Bích Huệ - Trưởng phòng Văn Hóa-Xã hội phường Nam Hoa Lư thông tin: "Năm 1994, đền Thái Vi chính là một trong những di tích đầu tiên của tỉnh Ninh Bình được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Đây là minh chứng cho giá trị lịch sử và nghệ thuật vô giá của ngôi đền".

Ngày nay, khi đến với tuyến du lịch Tam Cốc - Bích Động, du khách không thể bỏ qua trải nghiệm đi thuyền trên sông Ngô Đồng rồi tản bộ vào đền Thái Vi. Giữa không gian yên bình, nhìn đôi ngựa đá đứng lặng lẽ dưới bóng cây cổ thụ, người ta cảm thấy lòng mình lắng lại.

Sự hiện diện của đôi ngựa không chỉ làm tăng thêm vẻ tôn nghiêm cho ngôi đền mà còn là một biểu tượng của sự bền bỉ, trung thành và sức sống mãnh liệt của văn hóa dân tộc.

Trải qua thăng trầm của thời gian, đền Thái Vi và đôi ngựa đá vẫn đứng đó như những chứng nhân lịch sử. Tuy nhiên, trước tác động của biến đổi khí hậu và áp lực từ du lịch, việc bảo tồn những giá trị nguyên bản của di tích là bài toán cần được quan tâm.
Đôi ngựa đá "biết thở" ở đền Thái Vi không chỉ là một hiện vật đá vô tri. Nó là kết tinh của nghệ thuật chạm khắc đá truyền thống Ninh Bình, là linh hồn của vùng đất "địa linh nhân kiệt". Đến với Thái Vi, chạm tay vào khối đá xanh mát lạnh, ngắm nhìn dáng vẻ hiên ngang của đôi ngựa trăm năm, mỗi người dân Việt lại thêm tự hào về một triều đại nhà Trần lừng lẫy và một nền văn hóa đá độc nhất vô nhị của vùng cố đô.

×