Bình luận
0
Bia Chợ Dinh là một bia Chăm cổ được khắc trực tiếp vào một mỏm đá ở phía Nam núi Nhạn, sát sông Chùa (phường 1, TP Tuy Hòa). Di tích này nằm cách cửa Đà Diễn khoảng 2km. Cách di tích Tháp Nhạn khoảng 50m về phía Tây có một ngôi miếu nhỏ thờ Thiên Yana, bài vị thờ trong ngôi miếu này còn ghi rõ “Thiên Yana thượng đẳng thần, thần vị”.
Đầu thế kỷ XX, khi người Pháp đến khảo sát và nghiên cứu di tích này, bia ở gần Chợ Dinh nên đặt tên là bia Chợ Dinh. H.Pacmentier đã ghi chép về bia Chợ Dinh như sau: “Có một bi ký khắc trên vách đá, ở bên dưới các tháp và ở tít tận dưới sườn núi dốc. Núi đá này thuộc địa phận làng Nhạn Tháp. Bi ký này chỉ gồm một lời thỉnh cầu Bhadresvara, có 2 dòng chữ lớn (quãng 400 năm sau Công nguyên). Có kèm theo một đoạn chữ thán trông không rõ mấy” (1).
Bia Chợ Dinh được khắc trên một phiến đá tự nhiên có chiều cao 5m, chiều rộng 4m, bia viết bằng chữ Sankrit, dạng tự vuông, bao gồm 3 dòng; 2 dòng trên dài 1,9m, dòng dưới cùng dài bằng một nửa hai dòng trên. Cỡ chữ khắc trên bia cao 6,5cm, khoảng cách giữa các dòng 9cm.
Hiện nay, nội dung văn bia Chợ Dinh đã có hai bản dịch. Bản dịch do L.Finot công bố có nội dung như sau: “Kính lạy Thượng đế! Nhờ ân sủng dưới chân của Đức Ngài Bhadesvara, tôi xin làm vui lòng Ngài với Agnhi. Lâu bền như mặt trời, mặt trăng, Ngài sẽ cứu các con cháu của Đại Vương Đạo Pháp (Mahajara Dharma) Sri Bhadravarman. Nhờ ân sủng của đất lễ hiến tế thành công”.
Bia Chợ Dinh dưới chân núi Nhạn TP Tuy Hòa (tỉnh Phú Yên) đang bị xâm hại nghiêm trọng. Nhiều nhà cửa, cây cối che khuất bia, không có lối vào. Ảnh: HOÀI SƠN.
Bản dịch của R.C.Majumdar có nội dung như sau: “Kính lạy thần. Nhờ đặc ân dưới chân thần Bhadresvaravamam, tôi xin kính nhờ đến thần Lửa (Anhi) vĩnh cửu như mặt trời, mặt trăng phù hộ cho con và cháu của Dharma - Maharaja Sri Bhadravamam. Lễ hiến tế thành công nhờ ân sủng của đất”.
Như vậy, nội dung của bia Chợ Dinh liên quan đến việc thờ thần Bhadresvaravamin - một dạng thể hiện của thần Siva. Căn cứ vào nội dung và kiểu chữ khắc trên văn bia, các nhà nghiên cứu đã xác định bia Chợ Dinh có niên đại vào khoảng thế kỷ IV đến thế kỷ V. Bia này được khắc dựng dưới triều đại vua Bhadravarman…
Ngoài bia Chợ Dinh, năm 2009, Phú Yên còn phát hiện bi ký ở thôn Hòa Thạnh (xã Xuân Cảnh, TX Sông Cầu). Bia Chăm cổ, được khắc tạc trên một tấm sa thạch có chiều cao 1,7m, chiều rộng mặt bia 0,6m, dày 0,25m; phần chân bia hơi vát, theo nhận định chuyên môn, có thể đây là phần được cắm vào một chân đế.
Hiện vật có những đặc điểm: Mặt bia khắc 6 dòng văn tự cổ, dạng tự hình vuông. Căn cứ vào dạng chữ viết, bi ký Chăm cổ này có niên đại khoảng trước thế kỷ X.
Trước đó, tại di tích Núi Bà, xã Hòa Phong, huyện Tây Hòa, ngành Văn hóa tỉnh Phú Yên đã phát hiện một bi ký.
Hiện vật bị vỡ, còn lại một khối đá hình chữ nhật cao 47cm, rộng 39cm, dày 26cm. Chỉ có một mặt trước được mài nhẵn để khắc chữ, các mặt còn lại giữ nguyên vết chẻ. Mặt trước hiện vật bị sứt vỡ, phần mặt nhẵn còn lại có diện tích 35cm x 14cm, trên phần mặt nhẵn này có 7 hàng chữ Sankrit viết theo chiều ngang, cỡ chữ cao 1,5cm kiểu chữ nét tròn.
Đây có thể là một trụ cửa của một ngôi tháp được khắc văn bia trên một mặt, nhưng đã bị vỡ chỉ còn lại một phần…
Bia Chợ Dinh có giá trị đặc biệt về lịch sử văn hóa điêu khắc, ngôn ngữ…là minh chứng về chiều sâu văn hóa của vùng đất Phú Yên. Vì vậy, cần có phương án bảo vệ, giữ gìn chu đáo. Ảnh: HOÀI SƠN
Bia Chợ Dinh là di sản quý, độc đáo và có giá trị lịch sử - văn hóa tiêu biểu không chỉ phạm vi tỉnh Phú Yên mà so với các bia ký Chăm trong kho tàng di sản văn hóa Chăm Pa ở khu vực Nam Trung Bộ. Xét về hình thức thể hiện thì bia Chợ Dinh cùng loại với các bia Đá Nẻ ở Ninh Thuận và bia Hòn Cục ở Quảng Nam, đây đều là những bia được khắc tạc trên các phiến đá tự nhiên.
Nhưng xét về niên đại, bia Chợ Dinh xếp cùng với các bia Hòn Cục, bia Chiêm Sơn và bia Mỹ Sơn I ở Quảng Nam. Cả bốn bia này đều do vua Bhadravarman tạo dựng. Đây là những bia Chăm có niên đại sớm, chỉ xếp sau bia Võ Cạnh (Khánh Hòa) thế kỷ II mà thôi. Nội dung văn bia Chợ Dinh cũng như các bia do Bhadravarman dựng chứa đựng những giá trị quan trọng.
Thông qua những bi ký này cùng nhiều nguồn tài liệu lịch sử, di vật nghệ thuật tạo hình, văn hóa dân gian… có thể tìm hiểu được những nội dung có liên quan đến lãnh thổ, tôn giáo, tín ngưỡng của vương quốc Chăm Pa thế kỷ thứ IV.
Về lãnh thổ vào thời kỳ lập quốc, từ những thế kỷ đầu Công nguyên, trên vùng đất của người Chăm cư trú, tuy cùng ngôn ngữ nhưng có nhiều bộ lạc, lớn nhất là bộ lạc Cau và bộ lạc Dừa. Bộ lạc Dừa phân bố cư trú từ phía Bắc đèo Cù Mông trở ra, trên vùng đất các tỉnh Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Nam và TP Đà Nẵng ngày nay.
Còn bộ lạc Cau ở từ đèo Cù Mông trở vào, trên vùng đất các tỉnh Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận ngày nay. Bộ lạc Cau thành lập một tiểu quốc của riêng mình ở phía Nam đèo Cù Mông, tiếp tục phát triển một cách độc lập trong vài ba thế kỷ, sau đó ngày càng có quan hệ với các tiểu quốc láng giềng, nhất là với tiểu quốc thân tộc của bộ lạc Dừa ở phía Bắc đèo Cù Mông.
Tiểu quốc của bộ lạc Cau có tài liệu gọi là Nam Chăm, về sau có tên là Panduranga gồm 2 xứ Panran và Kauthara. Còn tiểu quốc của bộ lạc Dừa là Bắc Chăm. Vương quốc Chăm Pa ra đời từ 2 tiểu quốc đó, lúc thì phía Nam Chăm mạnh hơn, khi thì Bắc Chăm chiếm ưu thế. Các biên niên sử Trung Quốc vào các thời điểm khác nhau đã chép tên quốc gia này là Lâm Ấp, Hoàn Vương, Chiêm Thành…
Liên quan đến sự hiện diện của các bi ký do Bhadravarman tạo dựng trên một phạm vi rộng lớn và qua sự dẫn giải trên, bước đầu đoán định vào thế kỷ thứ IV có thể Bhadravarman đã cai trị trên toàn bộ lãnh thổ Chăm Pa, bao gồm cả hai tiểu quốc Nam Chăm và Bắc Chăm. Hoặc có thể do lúc Bắc Chăm chiếm ưu thế mà có sự tranh chấp chăng?
Nếu đúng thì việc Bhadravarman cho khắc bia Chợ Dinh là để khẳng định vùng đất này đã thuộc về tiểu quốc Bắc Chăm? Cũng không loại trừ giả thuyết vào thế kỷ thứ IV, tiểu quốc phía Bắc kéo dài đến tận vùng đất Phú Yên.
Về vấn đề tôn giáo tín ngưỡng, bi ký Chăm có niên đại sớm nhất là bia Võ Cạnh mang những nội dung về Phật giáo cho thấy đạo Phật đã hiện diện trên lãnh thổ của vương quốc Chăm Pa ngay thế kỷ khi vương quốc Chăm Pa được thành lập.
Nhưng văn bia Chợ Dinh và những bia do Bhadravarman dựng lại mang những nội dung về Siva giáo. Lời thỉnh cầu của nhà vua tới thần Siva được phản ánh trong nội dung bia Chợ Dinh cho thấy sự kết hợp tín ngưỡng vua - thần để thành một dạng thần chủ.
Bia Mỹ Sơn I đề cập đến việc thờ thần Bhadresvaravarmin, một hình thức biểu hiện của thần Siva. Có thể thấy rằng vào thế kỷ thứ IV Bà-la-môn giáo đã có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người Chăm, ít nhất trên vùng đất phía Bắc từ địa phận thuộc Phú Yên hiện nay trở ra.
Bi ký là nguồn tài liệu vô giá chứa đựng nhiều dữ liệu về lịch sử, tôn giáo và các lĩnh vực khác của đời sống xã hội của người Chăm thời cổ. Bi ký Chăm Pa ở Phú Yên tuy số lượng phát hiện được không nhiều, nhưng lại là một trong những bi ký được các nhà khảo cổ học đánh giá và xếp vào loại cổ chỉ sau bia Võ Cạnh. Bia Chợ Dinh được khắc trực tiếp vào một mỏm đá ở phía Nam núi Nhạn thành những tấm bia to, đẹp, vì thế ngoài giá trị về văn bản học, bia Chợ Dinh còn là tác phẩm điêu khắc có giá trị.
(1) H.Parmentier, Thống kê khảo tả các di tích Chàm ở Trung Kỳ, Paris, 1909.
Hiện nay, bia Chợ Dinh chưa được nhìn nhận, đánh giá đúng giá trị nên chưa có biện pháp quản lý, bảo tồn phù hợp. Di tích bị xâm lấn và chịu tác động tiêu cực rất lớn từ thời tiết nắng mưa và cả sự thiếu ý thức của con người. Bia Chợ Dinh nằm trong quần thể Khu di tích quốc gia đặc biệt Tháp Nhạn với sự đan xen hòa quyện giao thoa bản sắc văn hóa đặc biệt của các dân tộc anh em như: Chăm, Kinh, Hoa thể hiện qua nhiều công trình kiến trúc lịch sử, tôn giáo tín ngưỡng tâm linh tiêu biểu như: Tháp Nhạn, Đài tưởng niệm anh hùng liệt sĩ, Đài tưởng niệm Luật sư Nguyễn Hữu Thọ, đình Ninh Tịnh, Hội quán người Hoa, chùa Kim Cang và các công trình kiến trúc cổ dưới chân núi Nhạn, là những di sản, là nguồn tài nguyên vô giá cần được kịp thời quan tâm đúng mức để bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản, góp phần phát triển kinh tế - xã hội.
Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, có một nhân vật đặc biệt được truyền tụng với danh xưng “nữ trạng nguyên” – xuất sắc đứng đầu cả ba kỳ thi Hương, Hội, Đình. Đó là ai?
Chia sẻ
Lưu lượng tàu thương mại vượt eo biển Hormuz – tuyến hàng hải then chốt đối với xuất khẩu dầu khí toàn cầu – đang có dấu hiệu tăng trở lại trong những ngày gần đây, bất chấp căng thẳng quân sự và lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ nhằm vào các cảng Iran.
Chia sẻ
Xã Phú Ninh, TP Đã Nẵng (địa phận Quảng Nam trước đây) đang chuẩn bị các bước để thực hiện chủ trương của Trung ương, điều hành của Chính phủ về việc sáp nhập thôn, sắp xếp tổ dân phố và người hoạt động không chuyên trách chậm nhất vào quý II/2026.
Chia sẻ
Phụ huynh có con học tại Trường THCS Yên Hòa, phường Yên Hòa, Hà Nội buồn bã cho biết: "Con tôi học 9 năm, "cày" ôn thi nhưng đến ngày đăng ký nguyện vọng vào lớp 10 thì giáo viên chủ nhiệm tư vấn không nên đăng ký".
Chia sẻ
Từ những cây sầu riêng hơn 20 năm tuổi, ông Dương Văn Đây, xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp (hình thành từ việc sáp nhập xã Tam Bình và Ngũ Hiệp, huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang cũ) không chỉ mang về doanh thu tiền tỷ với lợi nhuận 80% mà còn là hạt nhân tích cực trong việc đưa nông sản địa phương xuất khẩu chính ngạch.
Chia sẻ
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, bài toán quản trị hạ tầng mạng ngày càng trở nên phức tạp, đòi hỏi những cách tiếp cận mới. Các công nghệ như SDN, AI và kiến trúc mạng mở đang nổi lên như lời giải, giúp doanh nghiệp tối ưu vận hành, giảm chi phí và tăng cường bảo mật trong môi trường số.
Chia sẻ
Trước phản ánh về việc hộ kinh doanh doanh thu dưới 500 triệu đồng/năm bị yêu cầu dừng sử dụng hóa đơn điện tử, Cục Thuế đã chỉ đạo cơ quan thuế địa phương khẩn trương rà soát, đối chiếu quy định hiện hành để xử lý. Nếu phát hiện nội dung chưa phù hợp, các đơn vị phải thu hồi, hủy bỏ hoặc thay thế kịp thời nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của người nộp thuế.
Chia sẻ
Việc thành lập Đảng bộ cơ sở Trung tâm Y tế khu vực Bảo Thắng (tỉnh Lào Cai) đánh dấu bước kiện toàn tổ chức, thống nhất lãnh đạo, hướng tới nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Chia sẻ
Chỉ đạo điều hành về sắp xếp thôn, tổ dân phố 2026 được đề cập ở một phần nội dung quan trọng của Nghị quyết số 105/NQ-CP ngày 08/4/2026 của Chính phủ, ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 210-KL/TW ngày 12/11/2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trong thời gian tới (Chương trình).
Chia sẻ
HLV Lê Đức Tuấn lên tiếng trước tin đồn bị sa thải khi SHB Đà Nẵng bất ngờ giữ ông ở lại, dù từng có kế hoạch bổ nhiệm Trần Minh Chiến.
Chia sẻ
Theo lãnh đạo SHS, tính đến cuối năm 2025, thị phần môi giới của SHS đạt khoảng 1,65%. Để hiện thực hóa mục tiêu lọt vào Top 10 một cách bền vững, SHS xác định cần nâng thị phần lên mức 3%, tương đương với kỳ vọng tăng trưởng gần 100% so với hiện tại.
Chia sẻ
Ukraine đang mở rộng chiến dịch tấn công sâu vào các cơ sở hạ tầng chiến lược của Nga bằng máy bay không người lái (UAV) với quy mô ngày càng lớn, tần suất dày đặc và hiệu quả gia tăng, đặt ra một thách thức nghiêm trọng đối với khả năng phòng thủ và duy trì chiến tranh của Nga.
Chia sẻ
Chiều nay, 17/4/2026, tại khách sạn Selegend (Hưng Yên), Hiệp hội Thương mại Giống cây trồng Việt Nam (VSTA) chính thức khai mạc Đại hội nhiệm kỳ V (2026-2031) với sự tham gia của hơn 100 đại biểu. Tại Đại hội, VSTA đề ra mục tiêu cho giai đoạn 2026-2031 xung quanh 4 trụ cột, trong đó nhấn mạnh chỉ tiêu đảm bảo cung ứng ra thị trường 620.000 - 650.000 tấn hạt giống/năm, không để tình trạng thiếu giống, sót giống, đảm bảo chất lượng hạt giống.
Chia sẻ
Dòng tiền tiếp tục tìm đến nhóm công nghệ trong phiên 17/4, với gần 1.000 tỷ đồng chảy vào các cổ phiếu tăng giá, giúp chỉ số ngành nhích nhẹ. Tuy nhiên, sự phân hóa vẫn rõ nét khi nhiều mã midcap, penny chịu áp lực chốt lời.
Chia sẻ
Những ngày qua, tin đồn La Chí Tường đột tử lan truyền chóng mặt, buộc nam nghệ sĩ phải trực tiếp lộ diện để chứng minh mình còn sống. Không chỉ riêng anh, hàng loạt tên tuổi lớn như Lưu Hiểu Khánh, Lưu Đức Hoa hay Jang Nara cũng từng nhiều lần trở thành nạn nhân của những tin đồn “tử vong” hoặc những bịa đặt gây sốc.
Chia sẻ
Ngày 17/4, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai Nguyễn Thị Thanh Lịch - Trưởng ban Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh (Ban Chỉ đạo 515 tỉnh) chủ trì hội nghị triển khai thực hiện “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”.
Chia sẻ
UBND phường Bến Cát (TP.HCM) vừa có báo cáo xác minh thông tin liên quan đến vụ cô giáo phạt học sinh tự chích kim tiêm vào tay ở Trường Tiểu học Lương Thế Vinh.
Chia sẻ
Đồng hành từ cuộc sống đến giảng đường, chị Hoàng Thị Trang và anh Khổng Minh Quốc gây ấn tượng khi cùng nhận bằng thạc sĩ Quản trị kinh doanh loại xuất sắc với điểm GPA lần lượt là 3.8 và 3.63 tại TP.HCM.
Chia sẻ
Công an tỉnh Đắk Lắk cho biết sẽ tổ chức họp báo, công khai kết quả điều tra vụ tai nạn giao thông tại xã Cư Pơng khiến một nam sinh tử vong.
Chia sẻ
Một mỏ đất ở xã Hòa Hội, tỉnh Gia Lai (huyện Phù Cát, Bình Định trước đây) bất ngờ xuất hiện tình trạng sạt lở vùi lấp cabin xe tải, khiến tài xế mắc kẹt và tử vong.
Chia sẻ
Lực lượng Ukraine đã tiến hành một loạt đòn tấn công phối hợp nhằm vào các mục tiêu quân sự và hậu cần trọng yếu của Nga, đánh trúng từ nhà máy lọc dầu quy mô lớn đến các hệ thống phòng không và sở chỉ huy. Theo Bộ Tổng tham mưu Ukraine, chiến dịch này phản ánh nỗ lực liên tục nhằm bào mòn năng lực tác chiến của Nga trên nhiều mặt trận.
Chia sẻ
Điểm nhấn quan trọng nhất của Quỹ đầu tư mạo hiểm TP.HCM vừa ra mắt chính là sự hội tụ của những cổ đông sáng lập: Những tập đoàn và doanh nghiệp hàng đầu, đóng vai trò then chốt bên cạnh nguồn vốn ngân sách.
Chia sẻ
Với định hướng phát triển rõ ràng, xã Lạc Sơn, tỉnh Phú Thọ đang phát huy mạnh mẽ nội lực để tạo nên những bước bứt phá trên hành trình phát triển bền vững. Bằng việc khơi thông các điểm nghẽn, địa phương này đang từng bước khẳng định vị thế năng động, giàu tiềm năng thu hút đầu tư và nâng cao đời sống Nhân dân ở vùng nông thôn Tây Bắc này.
Chia sẻ
Chiều 17/4, Bộ Tư lệnh Quân khu 5 phối hợp UBND TP Đà Nẵng bàn phương án hoán đổi đất quốc phòng, nhằm phục vụ nhiệm vụ quân sự và tạo quỹ đất triển khai dự án xử lý rác Khánh Sơn.
Chia sẻ
Trước khả năng xuất hiện El Nino rất mạnh (xác suất khoảng 20 - 25%) trong giai đoạn từ tháng 10/2026 - 12/2026 và có thể kéo dài sang năm 2027, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, nếu El Nino hình thành theo kịch bản dự báo, nhiệt độ trung bình trên cả nước có xu hướng cao hơn bình thường, số ngày nắng nóng gia tăng, cường độ gay gắt hơn năm 2025.
Chia sẻ
Chiều 17/4 tại Hà Nội, Hội đồng Giải Báo chí Quốc gia khai mạc vòng chấm sơ khảo lần thứ XX (năm 2025), có 1.692 tác phẩm đủ điều kiện tham gia, thuộc 13 nhóm giải.
Chia sẻ
Lê Thúy Hằng - bà xã là bạn đồng môn của Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Hải, khiến nhiều người bất ngờ về sắc vóc thuở còn học Sân khấu - Điện ảnh và cuộc sống hiện tại ở tuổi hưu.
Chia sẻ
Đại tá Phạm Ngọc Thảo cùng với Thiếu tướng Vũ Ngọc Nhạ - ông cố vấn của 3 đời tổng thống; Thiếu tướng Phạm Xuân Ẩn - điệp viên hoàn hảo; hay Thiếu tướng Đặng Trần Đức - ông Ba Quốc. Họ là những điệp viên xuất sắc nhất trong lịch sử tình báo Việt Nam.
Chia sẻ
Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể đưa ra những nhượng bộ mới đối với Iran trong nỗ lực chấm dứt xung đột, tờ Politico dẫn lời một quan chức cấp cao tại vùng Vịnh đưa tin.
Chia sẻ
Ngày 17/4, CEO Group khởi công khu đô thị CEOHomes Hana Garden tại Mê Linh (Hà Nội), quy mô 20,3 ha với hơn 500 sản phẩm bất động sản. Dự án đón đầu hạ tầng phía Bắc sông Hồng, đã đóng góp trên 2.100 tỷ đồng tiền sử dụng đất.
Chia sẻ
Thời sự 
Thế giới 
Nhà nông 
Hội và Cuộc sống 
Đại đoàn kết dân tộc 
Kinh tế 
Thể thao 
Văn hóa - Giải trí 
Xã hội 
Bạn đọc 
Nhà đất 
Media 
Chuyển động Sài Gòn 
Pháp luật 
Dân Việt trò chuyện 
Gia đình 
Đông Tây - Kim Cổ 
Khoa học Công nghệ 
Radio Nông dân 
Doanh nghiệp 
Đăng nhập
Nguyễn Hoài Sơn
