Nông thôn trong nền VHNT Việt Nam đương đại: Người nông dân sẽ chỉ còn trong các tác phẩm “vang bóng một thời”? (bài 1)

LTS: Trong dòng chảy văn học nghệ thuật Việt Nam suốt thế kỷ XX, nông thôn từng là “địa tầng cảm hứng” sâu dày và bền bỉ. Từ những trang viết hiện thực phê phán của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan; đến các tác phẩm hậu chiến của Ma Văn Kháng, Nguyễn Khắc Trường; hay những truyện ngắn đậm đặc không khí miền sông nước của Nguyễn Ngọc Tư, hình ảnh làng quê và người nông dân không chỉ là bối cảnh mà còn là trung tâm của những vấn đề lớn về thân phận, đạo lý, cấu trúc xã hội và những đứt gãy văn hóa.
Thế nhưng khoảng 10–15 năm trở lại đây, khi quan sát đời sống sáng tác đương đại, dễ nhận thấy một thực tế đáng suy ngẫm: Nông thôn đang dần vắng bóng trong các tác phẩm văn học, điện ảnh, âm nhạc, hoặc nếu có xuất hiện thì thường mờ nhạt, hời hợt, không còn giữ vị thế của một “miền cảm hứng lớn”.
Trước thực trạng này, báo NTNN/ Dân Việt thực hiện loạt bài “Nông thôn vắng bóng trong văn chương và nghệ thuật Việt Nam đương đại?", nhằm phân tích thực trạng đời sống nông thôn hiện nay ít được khai thác trong các tác phẩm văn học, điện ảnh, sân khấu, âm nhạc.
Qua tiếng nói của các nhà văn, nhà nghiên cứu văn hóa, đạo diễn và cơ quan quản lý, tuyến bài sẽ làm rõ các nguyên nhân từ thị hiếu, cơ chế sáng tác, thị trường và những thay đổi sâu sắc trong đời sống nông thôn – đô thị hóa, di cư, và biến đổi xã hội.
Bên cạnh việc cung cấp cái nhìn đa chiều, tuyến bài còn khơi gợi bàn luận trong cộng đồng độc giả và người sáng tác, đồng thời gợi mở những hướng đi, chính sách, hay mô hình sáng tác để khuyến khích các tác giả trở lại với nông thôn – miền đất giàu cảm hứng nhưng đang dần bị bỏ quên trong văn học và nghệ thuật đương đại.

Nông thôn và nông dân sẽ chỉ còn trong những tác phẩm “vang bóng một thời”?

Trong khoảng hai thập niên trở lại đây, thị trường văn học nghệ thuật Việt Nam chứng kiến những thay đổi rõ rệt về đề tài sáng tác. Khi sách bán chạy, phim ăn khách và các sản phẩm âm nhạc đại chúng ngày càng tập trung vào đời sống đô thị, vào những câu chuyện tình cảm cá nhân hoặc các xu hướng giải trí ngắn hạn, thì nông thôn - không gian sinh tồn của hàng chục triệu người Việt, dần vắng bóng trong sáng tác đương đại.

Từ văn học, điện ảnh đến âm nhạc, những tác phẩm lấy đời sống làng quê và người nông dân làm trung tâm ngày càng thưa thớt, hiếm hoi, và ít tạo được dấu ấn xã hội. Sự thiếu vắng ấy không chỉ phản ánh một sự chuyển dịch thị hiếu, mà còn đặt ra câu hỏi lớn về mối quan hệ giữa nghệ thuật hôm nay với đời sống thực tiễn của một bộ phận dân cư vẫn chiếm tỷ lệ đáng kể trong cấu trúc xã hội.

Thực trạng này không chỉ thể hiện ở số lượng mà còn ở chất lượng. Truyện dài, tiểu thuyết viết về nông thôn ngày càng hiếm tạo tiếng vang, phim ảnh khai thác đời sống làng quê chưa để lại nhiều dấu ấn, âm nhạc gần như rời xa hẳn đề tài nông thôn, đời sống người lao động. Khoảng trống ấy đặt ra một câu hỏi lớn: Vì sao nông thôn – nơi vẫn là không gian sinh tồn của một bộ phận rất lớn dân cư, lại không còn hiện diện xứng đáng trong nghệ thuật đương đại?

Bàn về vấn đề này, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhận định: “Nền văn học Việt Nam từng chứng kiến sự xuất hiện của nhiều cây bút lớn với những tác phẩm đặc sắc viết về đời sống nông thôn và người nông dân, tiêu biểu như Nam Cao, Kim Lân, Nguyễn Quang Sáng… Với họ, nông thôn không chỉ là đề tài mà còn là không gian sống, là trải nghiệm đời thực. Sau này, những tác giả xuất sắc như Nguyễn Ngọc Tư hay Đỗ Bích Thúy, dù sinh sống và làm việc tại đô thị, vẫn mang trong mình một lớp ký ức dày dặn về làng quê, mạch nguồn quan trọng nuôi dưỡng thế giới nghệ thuật của họ.

Chúng ta thử quan sát mạng xã hội trong 10 năm trở lại đây sẽ thấy con người bị cuốn vào đủ thứ thời thượng, những ẩn ức cá nhân vụn vặt. Cũng bởi vậy, những trang viết về nông thôn vừa ít ỏi, lại có phần nhạt nhẽo và lạc lõng”.

Đồng tình với quan điểm này, nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên cho rằng các tác phẩm nông thôn xuất sắc đang dần thiếu vắng trong tất cả các lĩnh vực nghệ thuật: “Phim ảnh, sân khấu hay sách viết về đời sống làng quê và con người nông thôn đương đại vẫn có, nhưng số lượng không nhiều và mức độ khai thác nhìn chung còn hời hợt, thiếu chiều sâu.

Các đơn vị sản xuất, xuất bản và dàn dựng hiện nay cũng chưa thực sự mặn mà với đề tài nông thôn, đây có thể là lý do “cản trở” những người sáng tác. Tuy nhiên, theo tôi, quan trọng nhất vẫn là vấn đề từ người viết. Bởi nếu có những tác phẩm đủ sâu sắc và thuyết phục, chúng vẫn sẽ tìm được con đường xuất bản, chuyển thể lên sân khấu hay màn ảnh”.

Theo nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, sự khan hiếm của các tác phẩm về nông thôn là điều vô cùng đáng tiếc khi hoàn chỉnh bức tranh văn hóa đương đại, bởi trong quá trình chuyển mình của đất nước, chính nông thôn là nơi chịu nhiều tác động nhất, cũng là nơi tồn tại nhiều vấn đề xã hội phức tạp nhất.

“Số phận của con người nông thôn, đặc biệt là người trẻ, đang đứng trước nhiều ngã rẽ mang tính quyết định, nhưng lại ít được phản ánh tương xứng trong văn học nghệ thuật. Điều đó, theo tôi, là một khoảng trống đáng để suy ngẫm” – ông chia sẻ với Dân Việt.

Trong lĩnh vực phim ảnh, nông thôn đang được kể lại theo những hướng khác nhau. Ở mảng truyền hình, đặc biệt là phim dài tập của VTV, nông thôn thường xuất hiện trong trạng thái vận động và chuyển dịch. Đi giữa trời rực rỡ hay Cuộc đời vẫn đẹp sao đặt người dân quê vào bối cảnh rời làng ra phố, mưu sinh nơi đô thị, qua đó phản ánh trực diện những câu chuyện đời sống.

Ngược lại, điện ảnh chiếu rạp có xu hướng nhìn về nông thôn như một không gian ký ức và thẩm mỹ. Đất rừng phương Nam, Ngày xưa có một truyện tình đều cho thấy sức hút của làng quê trong cái nhìn, hoài niệm và bản sắc văn hóa.

Một số phim như Ma Da hay Tết ở làng địa ngục khai thác yếu tố dân gian, tâm linh để tạo sức hấp dẫn với khán giả trẻ. Tuy vậy, nhìn chung, thị trường vẫn thiếu vắng những tác phẩm thât sự chất lượng và tạo hiệu ứng xã hội như Đất và người; Ma làng; Gió làng Kình…

Là người hoạt động nhiều năm trong lĩnh vực âm nhạc, tác giả ca khúc Mùa xuân làng lúa làng hoa - nhạc sĩ Ngọc Khuê cũng nhìn nhận thực trạng đáng buồn, rằng các sáng tác mang đề tài nông thôn ngày càng trở nên thưa thớt. Các nhạc sĩ trẻ đa phần viết những ca khúc về tình yêu đôi lứa, bởi đối tượng họ hướng đến là những người trẻ, những khán giả trung thành của mạng xã hội và các phương tiện truyền thông khác.

"Với người nông dân, đa phần họ vẫn nghe những bài hát của các thế hệ trước. Một phần là vì những bài hát ấy rất hay, ý nghĩa, ăn vào máu thịt của họ. Một phần là vì các bài hát mới về đề tài này chưa có nhiều, hoặc có nhiều nhưng chưa hay, chưa được các phương tiện thông tin đại chúng giới thiệu, quảng bá.

Nếu các bạn không tin thì có thể về các làng quê mà xem, trên loa phát thanh xã ngày ngày vẫn vang vọng những ca khúc, như: Hát về cây lúa hôm nay; Người đi xây hồ Kẻ Gỗ; Bài ca năm tấn; Tình cây và đất; Làng quan họ quê tôi; Hạt gạo làng ta… và cả bài hát Mùa xuân làng lúa, làng hoa; Bài ca xây dựng nông thôn mới của tôi nữa" – ông nhận định.

Đặt lại nông thôn vào trung tâm sáng tác

Trên thế giới, những năm qua, dù số lượng không quá phong phú, nhiều tác phẩm phản ánh viết về nông thôn và người nông dân vẫn gặt hái thành công, tạo được tiếng vang lớn với công chúng.

Đó là tiểu thuyết Demon Copperhead của Barbara Kingsolver (Mỹ), tác phẩm thắng giải Pulitzer,  đưa người đọc đến những vùng quê nước Mỹ, nơi con người đang phải đối mặt với nghèo đói và bóng ma nghiệp ngập. Tại đó, những đứa trẻ nông thôn phải vật lộn giữa vòng xoáy nghèo đói và khủng hoảng.

Sự đứt đoạn giữa người sáng tác và đối tượng phản ánh cho thấy một khoảng cách ngày càng lớn giữa nghệ thuật đương đại và đời sống nông thôn. Khi nghệ thuật không còn nói được tiếng nói của một bộ phận xã hội rộng lớn, nó tự thu hẹp vai trò và ảnh hưởng của chính mình. Điều này không chỉ là sự mất mát của nông thôn trong nghệ thuật, mà còn là sự nghèo đi của đời sống tinh thần nói chung.

The Mighty Red (2024) của Louise Erdrich cũng là một trong những tác phẩm về nông thôn bán chạy. Lấy bối cảnh tại một trang trại, cuốn sách là một bức tranh đa sắc về tình yêu, niềm tin và sự chống chọi của người nông dân trước những biến động kinh tế và môi trường. "Với giọng văn vừa dịu dàng vừa bất an, đầy khát khao, đậm tinh thần cộng đồng và gia đình, cuốn tiểu thuyết khắc họa những con người bình thường – những người mơ ước, trưởng thành, yêu đương, vật lộn, chịu đựng bi kịch và mang theo những bí mật cay đắng" – The New York Times nhận định.

Tại nhiều quốc gia châu Á như Trung Quốc, Hàn Quốc, nông thôn vẫn đang là chất liệu quan trọng tạo nên những tác phẩm điện ảnh, phim, gameshow truyền hình có sức lan tỏa mạnh mẽ, thậm chí dẫn đầu bảng xếp hạng rating và lượt xem. Không gian làng quê, đảo xa, vùng ven biển được khai thác như nơi lưu giữ ký ức, văn hóa và nhịp sống nguyên bản, đối lập với sự ngột ngạt của đô thị hiện đại.

Đi đến nơi có gió (Trung Quốc, 2023) là minh chứng rõ nét khi biến Đại Lý – Vân Nam thành điểm đến du lịch nổi bật của châu Á, đồng thời đưa văn hóa phi vật thể nông thôn vào dòng chảy phim truyền hình đại chúng. Gần đây, Sinh vạn vật tiếp tục tạo cơn sốt với bối cảnh nông thôn Lỗ Nam thời Dân quốc, đạt rating realtime kỷ lục trên CCTV8, cho thấy sức hút của đề tài làng quê trong những câu chuyện mang tính lịch sử – thân phận.

Tại Hàn Quốc, Hometown Cha-Cha-Cha đưa làng chài ven biển Pohang trở thành biểu tượng của lối sống chậm và du lịch chữa lành, còn Khi cuộc đời cho bạn quả quýt (2025) khắc họa đời sống lao động của người dân trên đảo Jeju, nhanh chóng lọt top phim không nói tiếng Anh được xem nhiều nhất toàn cầu trên Netflix.

Thành công của các tác phẩm này cho thấy: giữa bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, nông thôn không hề “lỗi thời” trong phim ảnh, mà ngược lại, đang trở thành không gian kể chuyện giàu cảm xúc, giàu bản sắc và có khả năng tạo ra cả giá trị nghệ thuật lẫn tác động kinh tế – du lịch rõ rệt.

Khoảng trống nông thôn trong các sáng tác tại Việt Nam, vì thế, không nên chỉ được nhìn như một sự “thay đổi thị hiếu” hay “chuyển dịch đề tài” mang tính tất nhiên. Nó là dấu hiệu của một khoảng trống lớn hơn: khoảng trống về ký ức, về căn tính, và về trách nhiệm xã hội của người nghệ sĩ.

Đưa lại nông thôn vào trung tâm của sáng tác đương đại không nhằm khơi gợi nỗi hoài cổ hay níu kéo quá khứ, mà là cách để văn học nghệ thuật tiếp tục đối thoại với hiện thực, giữ được nhịp đập của đời sống, và kể lại những câu chuyện đang âm thầm diễn ra trong xã hội hôm nay.

×