Sai lầm chí mạng Mỹ, Israel cố che đậy trong cuộc chiến Iran

Theo Independent, trong bối cảnh Tehran và Washington liên tục phát đi những tín hiệu trái chiều về tiến trình đàm phán hòa bình, cấu trúc quyền lực thực sự tại Iran đang trở nên ngày càng khó đoán. Tân lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện công khai, càng làm dấy lên nghi vấn về ai đang thực sự điều hành đất nước.

Các chuyên gia nhận định, sự thay đổi trong cấu trúc quyền lực nội bộ Iran có thể khiến các “diều hâu” chống Mỹ nắm quyền định hình chiến lược đàm phán. Một “nhóm thân cận” được cho là đang truyền đạt thông tin bằng miệng để tránh bị theo dõi điện tử, đồng thời bảo vệ các lãnh đạo mới khỏi nguy cơ bị ám sát.

Các cuộc không kích của Mỹ và Israel trên thực tế được cho là không chỉ làm suy yếu bộ máy lãnh đạo cũ mà còn vô tình kích thích làn sóng dân tộc chủ nghĩa trong giới trẻ ủng hộ chế độ, qua đó củng cố vị thế của phe cứng rắn.

IRGC – từ lực lượng quân sự thành trung tâm quyền lực

IRGC được thành lập sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979 và đã phát triển thành một lực lượng quân sự hùng mạnh với khoảng 124.000 thành viên, bao gồm lục quân, hải quân và không quân.

Hiện tại, lực lượng này do tướng Ahmad Vahidi lãnh đạo, sau khi người tiền nhiệm Mohammad Pakpour thiệt mạng trong một cuộc tấn công Mỹ - Israel vào đầu cuộc chiến ngày 1/3. Ông Vahidi là nhân vật kỳ cựu trong bộ máy quyền lực Iran, từng giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng dưới thời cựu Tổng thống Mahmoud Ahmadinejad.

Ông được xem là người có ảnh hưởng lớn, thường xuyên liên lạc trực tiếp với lãnh tụ tối cao và truyền đạt chỉ đạo xuống hệ thống chỉ huy.

Rạn nứt nội bộ và cuộc đấu quyền lực

Trong khi dư luận quốc tế tập trung vào những thay đổi lập trường của Tổng thống Mỹ Donald Trump, các nhà phân tích cho rằng, chính nội bộ Iran cũng đang tồn tại những mâu thuẫn sâu sắc.

Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) cho biết Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, Mohammad Bagher Zolghadr đã chỉ trích Ngoại trưởng Abbas Araghchi “vượt quá thẩm quyền” trong các cuộc đàm phán.

Ông Araghchi bị cáo buộc gây tranh cãi khi gợi ý rằng, sự ủng hộ của Iran đối với Hezbollah và “Trục kháng chiến” có thể linh hoạt. Ông từng đồng ý mở lại eo biển Hormuz như một nhượng bộ với Mỹ, nhưng IRGC đã can thiệp, yêu cầu tiếp tục đóng cửa do lệnh phong tỏa của Washington.

Sự bất đồng này khiến các lãnh đạo cấp cao phải triệu hồi đoàn đàm phán về Tehran.

Đáng chú ý, ông Araghchi là một nhà ngoại giao kỳ cựu, từng đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được thỏa thuận hạt nhân JCPOA – hiệp định từng đặt chương trình hạt nhân Iran sự giám sát quốc tế.

Từ thận trọng sang đối đầu trực diện

Theo Tiến sĩ Andreas Böhm (Đại học St Gallen, Thụy Sĩ), cái chết của Đại giáo chủ Ali Khamenei vào ngày 28/2 đã khiến Iran chuyển sang lập trường cứng rắn hơn với phương Tây.

Trước đây, Iran thường phản ứng mang tính biểu tượng – như phóng tên lửa hoặc tấn công giới hạn để thể hiện sức mạnh. Tuy nhiên, ban lãnh đạo mới được cho là sẵn sàng leo thang mạnh mẽ hơn.

“Họ nói rằng nếu Mỹ leo thang, họ sẽ leo thang mạnh hơn nữa. Họ quyết tâm theo đuổi cuộc đối đầu này hơn so với thời Khamenei, người vốn thận trọng và tránh xung đột toàn diện", Tiến sĩ Böhm nhận định.

Trong khi đó, nhà phân tích Vuk Vuksanović (Viện nghiên cứu chính sách đối ngoại và chiến lược quốc tế LSE Ideas ở London) cho rằng, quyền lực tại Iran đang dịch chuyển từ yếu tố thần quyền sang bộ máy an ninh – với IRGC trở thành trung tâm.

“Những gì đang diễn ra đúng với dự đoán trước đó: yếu tố thần quyền suy yếu, trong khi lực lượng an ninh ngày càng mạnh lên”, ông nói.

IRGC trỗi dậy thành “trục quyền lực” mới

Theo ông Vuksanović, vai trò của IRGC trong chiến tranh đã nâng tầm lực lượng này từ một trung tâm quyền lực thành “xương sống” của toàn bộ hệ thống chính trị Iran.

“Kết quả là một chế độ mang tính an ninh quốc gia cao hơn, cứng rắn hơn, mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa và ít sẵn sàng thỏa hiệp hơn", ông nhận định.

Ông cũng cảnh báo rằng trong thời chiến, những lực lượng kiểm soát bạo lực có tổ chức thường nổi lên nắm quyền – và IRGC chính là ví dụ điển hình.

Ai thực sự điều hành Iran?

Dù ít xuất hiện trước công chúng, lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei được cho là vẫn giữ vai trò đưa ra các quyết định chiến lược liên quan đến Mỹ và Israel.

Các chuyên gia cho rằng, việc ông không lộ diện không phải điều bất thường trong văn hóa chính trị Iran, thậm chí còn củng cố hình ảnh quyền lực mang tính “ẩn mình”.

Trong khi đó, nhiều nhân vật công khai chỉ đóng vai trò đại diện. Ví dụ, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf được xem là gương mặt chính trị nổi bật, nhưng quyền lực của ông vẫn phụ thuộc lớn vào IRGC.

Đáng chú ý, Iran được cho là đã trao thêm quyền tự chủ cho các chỉ huy quân sự trong việc điều hành các lực lượng dân quân tại Iraq, cho phép họ tiến hành một số chiến dịch mà không cần phê duyệt trực tiếp từ Tehran.

Phe ôn hòa bị gạt ra ngoài

Nhiều chuyên gia nhận định, các nhân vật ôn hòa – những người có thể đạt được thỏa thuận với Mỹ – đã bị loại bỏ, phần lớn do các cuộc không kích của Israel.

Điều này tạo điều kiện để IRGC củng cố quyền lực và kiểm soát toàn bộ tiến trình ra quyết định, đồng thời làm suy yếu bất kỳ nỗ lực đàm phán mềm mỏng nào còn sót lại.

“IRGC có thể dễ dàng kiềm chế những người ôn hòa còn lại bằng cách chỉ ra rằng mọi nỗ lực đàm phán trước đây với Mỹ đều thất bại và Washington không đáng tin”, ông Vuksanović kết luận.

×