Sơn mài Tương Bình Hiệp và hành trình giữ nghề, giữ môi trường cho làng nghề truyền thống

Thách thức môi trường trong sản xuất sơn mài Tương Bình Hiệp

Phường Tương Bình Hiệp, tỉnh Bình Dương cũ nay thuộc TP.HCM, là cái nôi của nghề sơn mài truyền thống Nam Bộ với lịch sử hơn 300 năm. Nghề sơn mài Tương Bình Hiệp từng tạo sinh kế ổn định cho hơn 700 hộ dân, sản phẩm qua hàng trăm công đoạn thủ công đã vươn ra thị trường trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa nhanh khiến hoạt động sản xuất xen kẽ khu dân cư, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường, đặt ra yêu cầu cấp bách về giải pháp phát triển bền vững.

Thực tế cho thấy phần lớn các cơ sở sơn mài Tương Bình Hiệp hiện nay vẫn tận dụng không gian nhà ở để sản xuất. Việc thiếu mặt bằng riêng cho sản xuất, cùng với hạn chế về vốn đầu tư, khiến nhiều hộ chưa thể xây dựng hệ thống xử lý nước thải, khí thải và chất thải rắn đạt chuẩn.

Trong quá trình sơn, mài, pha chế, các chất hữu cơ và hóa chất đặc thù của nghề nếu không được quản lý chặt chẽ có thể tác động tiêu cực đến môi trường không khí, nguồn nước và sức khỏe của người lao động.

Nhiều nghiên cứu về làng nghề thủ công tại Việt Nam đã chỉ ra rằng, các làng nghề phát triển trong điều kiện thiếu hạ tầng môi trường thường phát sinh ô nhiễm kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống cư dân. Với sơn mài Tương Bình Hiệp, nguy cơ này càng rõ nét khi quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán và nằm giữa khu dân cư đông đúc.

Nghệ nhân ưu tú Lê Bá Linh, người gắn bó nhiều năm với nghề sơn mài Tương Bình Hiệp cho biết, nghề truyền thống không chỉ là kế sinh nhai mà còn là tinh hoa văn hóa cần được gìn giữ. Tuy vậy, ông Linh cũng bày tỏ lo ngại khi nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ hiện nay khó đáp ứng các tiêu chí môi trường.

Ông Nguyễn Văn Quý - Phó Chủ tịch Hiệp hội Sơn mài và Điêu khắc Bình Dương thừa nhận, đa số doanh nghiệp và cơ sở sơn mài Tương Bình Hiệp thuộc nhóm nhỏ và siêu nhỏ, thiếu nguồn lực để đầu tư bài bản cho hạ tầng môi trường.

Theo ông Quý, việc tiếp tục duy trì sản xuất phân tán trong khu dân cư không chỉ gây khó khăn cho công tác bảo vệ môi trường mà còn hạn chế khả năng nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường.

Quy hoạch tập trung gắn bảo vệ môi trường và bảo tồn di sản sơn mài Tương Bình Hiệp

Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương đã xây dựng và kêu gọi triển khai đề án “Bảo tồn và phát triển làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kết hợp du lịch”, với mục tiêu giải quyết đồng thời bài toán môi trường và bảo tồn nghề truyền thống.

Theo quy hoạch, khu sản xuất tập trung cho sơn mài Tương Bình Hiệp sẽ được bố trí trên diện tích hơn 5,4ha, được đầu tư hệ thống xử lý nước thải, chất thải đồng bộ, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường trong điều kiện đô thị hóa.

Đề án hướng tới việc hình thành khu sản xuất tập trung, khu trưng bày sản phẩm, khu đào tạo nghề và không gian du lịch trải nghiệm. Cách làm này được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện để nghệ nhân và cơ sở sản xuất sơn mài Tương Bình Hiệp vừa tuân thủ các quy chuẩn môi trường, vừa nâng cao giá trị sản phẩm thông qua hoạt động trưng bày, giới thiệu và kết nối thị trường.

Theo kế hoạch được phê duyệt từ năm 2020, UBND tỉnh Bình Dương cũ đã giao UBND TP.Thủ Dầu Một triển khai đề án bảo tồn làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp gắn với phát triển du lịch. Sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp và hợp nhất Bình Dương với TP.HCM, đề án này tiếp tục được giao cho phường Chánh Hiệp triển khai.

Ông Nguyễn Hữu Thạnh - Bí thư Đảng ủy phường Chánh Hiệp cho biết, trong đề án hiện có 2 dự án trọng điểm, gồm khu trưng bày kết hợp du lịch với tổng mức đầu tư gần 200 tỷ đồng đã được phê duyệt và dự án đường Lò Lu khoảng 108 tỷ đồng.

Ban Quản lý dự án khu vực Thủ Dầu Một được giao làm chủ đầu tư, đang hoàn thiện các thủ tục để triển khai. Gần đây, Sở Du lịch TP.HCM cùng một số doanh nghiệp du lịch cũng đã khảo sát khu vực dự kiến làm bến thủy, mở ra hướng phát triển du lịch đường sông gắn với làng nghề.

Từ góc nhìn của người làm nghề, nghệ nhân Lê Bá Linh mong muốn đề án sớm được triển khai để người dân có không gian sản xuất, trưng bày và kinh doanh sản phẩm. Theo ông, việc kết hợp du lịch không chỉ giúp tăng giá trị sơn mài Tương Bình Hiệp mà còn tạo thêm việc làm, qua đó góp phần bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được công nhận.

Ông Võ Văn Minh - Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND TP.HCM nhận định làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp sẽ là điểm nhấn quan trọng của phường Chánh Hiệp trong phát triển đô thị.

Do đó, địa phương cần tiếp tục bảo tồn các giá trị truyền thống, lịch sử của làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, kết nối với các phường lân cận như Thủ Dầu Một, Phú Lợi để phát triển du lịch, dịch vụ ven sông Sài Gòn, gắn với định hướng phát triển đô thị theo mô hình TOD.

×