Ukraine liêu xiêu vì thảm họa khủng khiếp khi chiến tranh cướp đi sinh mạng của nhiều thế hệ

Những số liệu nhân khẩu học mới nhất cùng các ước tính quốc tế cho thấy một “lỗ hổng” khổng lồ xuất hiện trong tháp dân số Ukraine ở nhóm tuổi khoảng 25. Số người thiệt mạng trong chiến tranh vẫn là bí mật quốc gia được bảo vệ chặt chẽ, nhưng mức độ tổn thất khủng khiếp mà Ukraine phải gánh chịu đã hiện rõ qua các dữ liệu dân số. Đất nước này đang rơi vào một thảm họa dân số dài hạn, chưa từng có ở châu Âu.

Tình hình thậm chí còn tồi tệ hơn “vết lõm” từng xuất hiện trong tháp dân số Nga vào thập niên 1990, giai đoạn hỗn loạn sau khi Liên Xô tan rã, khi tuổi thọ trung bình của nam giới Nga tụt xuống chỉ còn khoảng 56 tuổi. Tuy nhiên, những tổn thất do chiến tranh gây ra đối với Ukraine còn nghiêm trọng hơn nhiều. Trong điều kiện bình thường, một tháp dân số khỏe mạnh phải có dạng hình tam giác cân.

Nga được cho là cũng đang trải qua suy giảm nhân khẩu học và chịu tổn thất nặng ở các nhóm tuổi trẻ, nhưng những “vết lõm” trong tháp dân số của Nga không sâu như những gì Ukraine đang phải hứng chịu.

Do quy mô dân số của hai nước rất khác nhau, Ukraine lại chịu tác động nặng nề hơn Nga, dù số thương vong tuyệt đối thấp hơn.

Nga hiện có khoảng 1,4 triệu quân thường trực, tương đương chỉ 1% dân số. Ukraine có khoảng 850.000 quân nhân, nhưng con số này chiếm tới 3,3% dân số cả nước. Trong khi đó, Ukraine đã gần chạm trần nguồn nam giới trong độ tuổi quân sự, dù đã áp dụng nghĩa vụ quân sự bắt buộc toàn diện. Ngược lại, Nga vẫn còn một “bể” nhân lực sâu hơn nhiều, và cho đến nay vẫn có thể dựa hoàn toàn vào lực lượng tình nguyện được trả lương cao để bù đắp tổn thất chiến trường, với ước tính khoảng 30.000 tân binh mỗi tháng.

Quy mô cuộc khủng hoảng được thể hiện rõ nét qua tháp dân số Ukraine năm 2023, với những khoảng trống sâu ở nhóm trẻ em, người trong độ tuổi lao động và nam giới từ 20 đến 40 tuổi. Đây là kết quả tổng hợp của thương vong chiến tranh, làn sóng di tản quy mô lớn, tỷ lệ sinh sụt giảm mạnh và tỷ lệ tử vong duy trì ở mức cao.

Khoảng 80% trong số 8–11 triệu người tị nạn cũng đã rời Ukraine kể từ khi chiến tranh nổ ra được cho là phụ nữ và trẻ em. Cuộc chiến càng kéo dài, khả năng nhóm này quay trở về càng thấp. Trong tháp dân số, phụ nữ áp đảo nam giới rõ rệt ở các nhóm tuổi cao, trong khi các thế hệ trẻ mỏng đi thấy rõ so với những thế hệ trước.

Như IntelliNews từng đưa tin, quỹ đạo nhân khẩu học của Ukraine hiện phụ thuộc rất lớn vào việc có bao nhiêu trong số hàng triệu người đã rời đất nước sẽ quay trở lại sau chiến tranh. Các khảo sát cho thấy ít nhất 1/3 người Ukraine có thể sẽ không hồi hương, với các lý do như lo ngại an ninh, nhà cửa bị phá hủy và cơ hội kinh tế tốt hơn ở nước ngoài.

Triển vọng dài hạn còn u ám hơn. Theo các dự báo của Liên Hợp Quốc được IntelliNews dẫn lại, dân số Ukraine có thể giảm xuống chỉ còn khoảng 15 triệu người vào năm 2100, so với hơn 40 triệu trước khi Nga tiến hành cuộc chiến toàn diện năm 2022.

Ngay cả trước chiến tranh, Ukraine đã nằm trong nhóm những quốc gia suy giảm dân số nhanh nhất thế giới, là một phần của cuộc khủng hoảng nhân khẩu học rộng lớn hơn tại Đông Âu mới nổi, có thể kéo mức dân số khu vực này quay về đầu thế kỷ 20. Hiện không có quốc gia nào ở châu Âu đạt tỷ suất sinh trên 2,1 - mức cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định.

Tỷ lệ sinh tại Ukraine đã rơi xuống mức thấp kỷ lục. Theo bne IntelliNews đưa tin ngày 22/10, tỷ suất sinh của Ukraine đã giảm xuống mức thấp nhất trong vòng 300 năm, do bất ổn thời chiến, khó khăn kinh tế và tình trạng gia đình ly tán khiến người dân ngần ngại sinh con. Trong khi đó, tỷ lệ tử vong vẫn ở mức đặc biệt cao – gấp ba lần tỷ lệ sinh. Dữ liệu cho thấy Ukraine hiện có tỷ lệ tử vong cao nhất và tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới.

Cuộc chiến đã làm trầm trọng thêm những vấn đề nhân khẩu học vốn tồn tại hàng chục năm qua, bao gồm sức khỏe cộng đồng kém, làn sóng di cư kéo dài và tuổi thọ thấp của nam giới. Việc mất đi lực lượng lao động trong độ tuổi sản xuất được dự báo sẽ tạo gánh nặng lớn cho quá trình phục hồi hậu chiến của Ukraine, kìm hãm tăng trưởng kinh tế, làm căng thẳng tài chính công và ảnh hưởng đến khả năng duy trì hệ thống hưu trí cũng như y tế.

Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết trong tuần này rằng ông hy vọng xung đột sẽ chấm dứt vào mùa hè. Tuy nhiên, nếu các cuộc đàm phán thất bại, Liên minh châu Âu đã đề xuất khoản vay 90 tỷ euro cho Ukraine vào ngày 19/12, có thể kéo dài chiến tranh thêm hai năm nữa. Trong bối cảnh Ukraine đã thiếu hụt nghiêm trọng về nhân lực, tài chính và trang bị, con đường duy nhất để chính quyền Zelensky bổ sung lực lượng chiến đấu đang cạn kiệt là hạ độ tuổi nhập ngũ từ 26 xuống 18 – đồng nghĩa với việc hy sinh thêm một thế hệ nữa trên những “cánh đồng chết chóc” của Donbass.

Ngay cả khi giao tranh sớm chấm dứt, các nhà nhân khẩu học cảnh báo rằng Ukraine chỉ có một “cửa sổ” rất hẹp để ổn định dân số hậu chiến, thông qua việc người tị nạn quay trở về, tái thiết đất nước và hỗ trợ các gia đình. Nếu không, đường cong nhân khẩu học của Ukraine cho thấy một tương lai với tốc độ già hóa nhanh, thiếu hụt lao động, chi phí hưu trí và trợ cấp tăng vọt, nguồn thu thuế suy giảm và một xã hội bị thu hẹp nghiêm trọng.

×