Ali Larijani - “bộ não quyền lực bí ẩn” của Iran và cái chết đau đớn giữa tâm bão chiến tranh với Mỹ, Israel

Từ một nhân vật hậu trường gắn bó với cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đến người điều hành đất nước trong thời khắc khủng hoảng, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Iran Ali Larijani đã trở thành biểu tượng của quyền lực thực dụng – và cái chết của ông được cho là đang mở ra khoảng trống quyền lực đầy bất định cho Cộng hòa Hồi giáo Iran, tờ New York Times bình luận.

Ali Larijani - nhân vật đứng sau quyền lực tối cao ở Tehran

Sinh năm 1957 tại Najaf (Iraq) trong một gia đình giáo sĩ Shiite có ảnh hưởng sâu rộng, Ali Larijani sớm bước vào quỹ đạo chính trị của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Cha ông là một học giả tôn giáo thân cận với Ruhollah Khomeini, người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Iran, giúp gia đình Larijani trở thành một trong những dòng họ quyền lực nhất trong hệ thống chính trị nước này, theo New Arab.

Không giống nhiều nhân vật tôn giáo thuần túy, Ali Larijani mang trong mình nền tảng học thuật phương Tây khi sở hữu bằng tiến sĩ triết học tại Đại học Tehran. Sự kết hợp giữa tư duy lý luận và bản năng chính trị đã giúp ông trở thành một “người vận hành hệ thống” đúng nghĩa – am hiểu cả cấu trúc quyền lực lẫn nghệ thuật thỏa hiệp.

Sự nghiệp của Larijani bắt đầu từ Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) trong chiến tranh Iran – Iraq, trước khi ông bước vào lĩnh vực truyền thông và chính trị. Giai đoạn 1994–2004, ông giữ vai trò lãnh đạo đài truyền hình quốc gia IRIB, qua đó kiểm soát một trong những công cụ tuyên truyền quan trọng nhất của nhà nước.

Tuy nhiên, bước ngoặt thực sự đến khi ông trở thành Chủ tịch Quốc hội Iran trong suốt 12 năm (2008-2020), đồng thời giữ vai trò then chốt trong Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao – cơ quan quyền lực điều phối chiến lược quốc phòng và hạt nhân của Iran.

Trong giai đoạn 2005-2007, Larijani là trưởng đoàn đàm phán hạt nhân, trực tiếp làm việc với các cường quốc phương Tây. Ông được đánh giá là một “nhà thực dụng bảo thủ” – vừa kiên định bảo vệ quyền làm giàu uranium của Iran, vừa linh hoạt trong đàm phán để giảm áp lực quốc tế.

Chính sự cân bằng giữa ý thức hệ và thực dụng này giúp ông trở thành một trong những cộng sự đáng tin cậy nhất của Đại giáo chủ Ali Khamenei trong suốt nhiều thập kỷ.

"Lãnh đạo trên thực tế" ở Tehran sau cái chết của Đại giáo chủ Khamenei

Sau khi Đại giáo chủ Ali Khamenei thiệt mạng trong các cuộc không kích đầu cuộc chiến Trung Đông, Ali Larijani nhanh chóng nổi lên như “lãnh đạo trên thực tế” của Iran, dù người kế nhiệm chính thức là Mojtaba Khamenei - con trai thứ của ông Khamenei.

Trong khi ông Mojtaba gần như không xuất hiện trước công chúng, Ali Larijani trở thành gương mặt đại diện cho chính quyền Tehran: xuất hiện tại các cuộc biểu tình, chỉ đạo chiến lược quân sự, đồng thời duy trì các kênh ngoại giao với Qatar, Oman và các đối tác quốc tế.

Các nguồn tin cho biết ông là người được giao xây dựng kịch bản duy trì sự tồn tại của chế độ trong trường hợp lãnh đạo tối cao bị ám sát – một nhiệm vụ cho thấy mức độ tin cậy tuyệt đối mà hệ thống dành cho ông.

Không chỉ kiểm soát an ninh, ông Larijani còn đóng vai trò then chốt trong việc trấn áp các cuộc biểu tình trong nước, cũng như duy trì liên lạc với các đồng minh như Nga. Thậm chí, ảnh hưởng của ông lớn đến mức làm lu mờ vai trò của Tổng thống đương nhiệm.

Ali Larijani - một “kiến trúc sư quyền lực” gây tranh cãi

Dù được ca ngợi là nhà chiến lược sắc sảo, Ali Larijani cũng là nhân vật gây tranh cãi. Ông từng bị Mỹ trừng phạt với cáo buộc tham gia vào các chiến dịch đàn áp bạo lực người biểu tình. Các tổ chức nhân quyền cho rằng hàng nghìn người đã thiệt mạng trong các đợt trấn áp mà ông đóng vai trò chỉ đạo.

Bản thân ông Larijani thừa nhận áp lực kinh tế là nguyên nhân gây bất ổn xã hội, nhưng luôn quy trách nhiệm cho sự can thiệp của Mỹ và Israel. Quan điểm này phản ánh rõ lập trường nhất quán của ông: bảo vệ chế độ bằng mọi giá, kể cả sử dụng sức mạnh cứng.

Cái chết gây chấn động và khoảng trống quyền lực

Cái chết của ông Larijani được Bộ trưởng Quốc phòng Israel - Israel Katz công bố hôm 17/3. Sau đó, Iran xác nhận thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Ali Larijani đã thiệt mạng trong đòn không kích ban đêm của Israel.

Ba nguồn tin giấu tên tiết lộ với Times of Israel rằng, vụ tấn công nhằm vào "bộ não chiến lược" tại Tehran là "một trong những chiến dịch hạ sát quan trọng nhất" kể từ khi xung đột bùng phát.

Theo truyền thông nhà nước Iran, không chỉ Larijani, con trai và một số cận vệ thân tín của ông cũng thiệt mạng trong cuộc không kích này.

Cái chết của ông Larijani là đòn giáng mạnh vào cấu trúc quyền lực của Iran, khi quốc gia này mất đi một trong số ít nhân vật có khả năng kết nối giữa giới giáo sĩ, quân đội và ngoại giao, Newarab bình luận.

Ali Larijani không phải là người đứng đầu trên danh nghĩa, nhưng trên thực tế lại là trung tâm vận hành của quyền lực Iran trong thời khắc khủng hoảng. Sự nghiệp của ông phản ánh bản chất của hệ thống chính trị Tehran: Nơi quyền lực không chỉ nằm ở chức danh, mà ở khả năng điều phối, kiểm soát và tồn tại.

Cái chết của ông rất có thể mở ra một giai đoạn bất định mới cho Iran – khi một trong những “bộ não chiến lược” quan trọng nhất đã biến mất khỏi bàn cờ quyền lực.

×