Đặc sản Gia Lai, đem thứ cá này giã nhỏ với lá rừng, cỏ ngọt, ớt dại, nếm một tí cái lưỡi đã mê

Bóng nắng lên cao cũng là lúc bà Hmach (làng Piơm, thị trấn Đak Đoa) kịp cắt xong gùi cỏ nặng từ cánh đồng Kơ Dơ để trở về nhà. Vào bếp thổi bùng ngọn lửa từ tro than luôn âm ỉ, bà nướng vài con cá rô phi đã phơi khô để giã muối. 

Khi những con cá nướng vàng giòn trên than hồng, bà thổi cho bay bụi tro, rồi bẻ nhỏ và bỏ vào cối giã. Gia vị đi cùng có chút muối hột, dăm quả ớt chín đỏ, bột ngọt. “Mình bị đau dạ dày đã 20 năm nay nên cho ít ớt thôi, chứ muối cá giã càng nhiều ớt càng ngon”-bà Hmach trò chuyện trong lúc miệt mài giã muối.

Vét muối ra chén nhỏ, bà xới thêm chén cơm gạo mới và cho biết, đây là bữa ăn hàng ngày của các thành viên trong gia đình. Trước sự chân tình của chủ nhà và vị giác bị đánh thức bởi mùi cơm mới thơm sực cả gian bếp ngay từ khi bước vào, tôi đã có một bữa ăn ngon khó tả. 

Sự hòa quyện giữa vị ngọt của cơm gạo mới, cùng vị thơm của muối cá nướng và cay nồng của ớt, càng ăn càng kích thích vị giác.

Bà Hmach chia sẻ, món muối giã này có nhiều biến tấu. Chỉ cần thêm vào nắm lá é, củ sả tươi, chút cỏ ngọt…hương vị muối sẽ khác. Hay chỉ thay ớt chín bằng ớt hiểm còn xanh, muối cũng đổi vị. “Nhưng muối cá giã với dăm quả ớt, chút bột ngọt là cách chế biến quen thuộc của người dân, nhất là vào những ngày mưa ngại ra khỏi nhà. 

Lúc làm cá để phơi, mình đã ngâm muối, khi chế biến, muốn mặn thì cho thêm muối hột, còn thường thì không cần”-bà Hmach cho biết.

Bà Hmach, làng Piơm, thị trấn Đak Đoa, huyện Đak Đoa (tỉnh Gia Lai) giã muối cá lá é-món ăn dân dã hàng ngày của người bản địa Tây Nguyên. Ảnh: Hoàng Ngọc

Bà Hmach kể rằng, xưa kia trên cánh đồng Kơ Dơ có rất nhiều cá. Cá tươi ăn không hết, người dân móc bỏ ruột, ướp qua muối hột rồi phơi khô trữ ăn dần, nhất là vào mùa mưa. 

Món ăn phổ biến chế biến từ cá khô là dùng để giã muối. Trước đây, đời sống còn nghèo khó, vài con cá khô giã thành chén muối là đủ ăn cho cả gia đình đông con. Tuy nhiên, từ nguyên liệu dễ kiếm này, người bản địa còn chế biến đủ món ăn ngon.

“Cá đồng phơi khô khi nướng hoặc chiên lên thì hết mùi tanh, giã ra nấu canh rau lang, xào với lá mì, cà đắng đều rất ngon và đậm đà. Hay đơn giản là kho với thật nhiều ớt ăn đã rất tốn cơm. 

Trước đây, cánh đồng Kơ Dơ có nhiều cá lóc, trê, rô, diếc, có cả cá thác lác… loại nào cũng có thể làm khô cá. Nhưng bây giờ chỉ có rô phi là chủ yếu. Bà con cũng có thể giã muối với cá biển như cá nục hay cá trích khô. Nhưng yếu tố làm nên hương vị đặc trưng nhất cho món muối phải kể đến lá é và ớt”-bà nói.

Gia đình bà Hmach giờ đã là hộ khá giả của làng Piơm, nhưng với người phụ nữ Bahnar này, cơm ăn với muối cá giã bắt từ cánh đồng Kơ Dơ vẫn là ngon nhất, không món gì sánh được.

Từ món ăn dân dã của đa số người bản địa Tây Nguyên, món muối cá lá é đã trở thành đặc sản, thương mại hóa và rất đắt khách cả trên các trang mạng chuyên kinh doanh ẩm thực truyền thống. 

Trang cá nhân của cô gái Gia Lai Nguyễn Thị Thu Nhi-người đang sở hữu kênh Facebook Eat Clean Hong-Thu Nhi với trên 940 ngàn người theo dõi, trong đó có hướng dẫn kỹ thuật làm món muối cá lá é.

Ngay đầu clip, cô gái Gia Lai đã giới thiệu: “Đây là một món ăn trên Tây Nguyên của mình”. Clip hướng dẫn các công đoạn làm món ăn dân dã này thu hút gần 32 ngàn lượt like và hàng ngàn lượt bình luận.

Hoa hậu H’Hen Niê trong rất nhiều clip chia sẻ cuộc sống đời thường ở quê nhà Cư M’gar (tỉnh Đak Lak), đã không ít lần hé lộ bữa ăn hàng ngày mà cô yêu thích là ăn cơm cùng với món muối cá lá é giã với thật nhiều ớt. Hình ảnh đời thường gần gũi cùng những bữa ăn giản dị của hoa hậu khiến người hâm mộ càng thêm yêu mến.

Còn chàng trai Rcom Dam Mơ Ai (phường Đoàn Kết, thị xã Ayun Pa) khai thác hương vị đặc trưng của muối chấm có nguyên liệu bản địa và cũng đã kinh doanh khá thành công.

Muối giã cùng các nguyên liệu bản địa hiện đã trở thành đặc sản. Ảnh: Hoàng Ngọc

Đối với nhiều người Tây Nguyên, món muối chấm mang đậm hình bóng quê nhà gắn với kỷ niệm thuở ấu thơ. Ca sĩ Ksor Sơn (thị trấn Phú Thiện, huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai), hiện công tác tại Nhà hát Trưng Vương (Đà Nẵng) cho biết: “Ngày nhỏ, tôi thường một buổi đi học, một buổi đi chăn bò hoặc theo chân các anh chị đi bắt cá ngoài đồng về làm bữa ăn cho gia đình. 

Mẹ hoặc chị tôi nướng cá lên rồi đem giã với muối, ớt, lá é. Gia đình nghèo, lại đông anh chị em, nhiều bữa ăn chỉ có cơm với chén muối cá lá é nhưng ngon lạ lùng. Tôi xa gia đình từ sớm, đi nhiều nơi, ăn nhiều món ngon, nhưng có lẽ món muối mẹ làm vẫn là ngon hơn cả. 

Bây giờ mỗi khi đi xa về, mẹ thường hỏi ăn gì, chúng tôi cũng chỉ nói được ăn cơm với muối lá é, với lá mì cà đắng mẹ làm”.

Muối chấm là gia vị như bao gia vị khác trong căn bếp, trên bàn ăn mỗi gia đình. Nhưng thức chấm này còn đậm vị, đậm tình buôn làng, quê hương của người dân Tây Nguyên. Người ta nói, con đường ngắn nhất đến trái tim là đi qua dạ dày và có lẽ con đường thú vị nhất để khám phá văn hóa của mỗi vùng đất, con người cũng nên bắt đầu từ ẩm thực là vậy.

×