PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Không nên hiểu công văn "không mời nghệ sĩ có hành vi lệch chuẩn" một cách cực đoan

Ngày 24/10, Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM có công văn yêu cầu đẩy mạnh định hướng, chấn chỉnh hoạt động âm nhạc có biểu hiện lệch chuẩn văn hóa.

Theo đó, đơn vị này đề nghị Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh tăng cường quản lý, kiểm tra nội dung các hoạt động biểu diễn, sáng tác, phát hành sản phẩm âm nhạc, nhất là thể loại rap và nhạc lan truyền trên mạng xã hội; Cân nhắc không mời các nghệ sĩ có sáng tác, hành vi, lời nói, biểu diễn trái với thuần phong mỹ tục, lệch chuẩn văn hóa, cổ xúy lối sống buông thả, tệ nạn xã hội... tham gia các chương trình, lễ hội, sự kiện của Thành phố.

Công văn ngay lập tức được chia sẻ trên nhiều diễn đàn, thu hút sự quan tâm của công chúng. Trong đó, đa phần ý kiến đều bày tỏ sự tán đồng, ủng hộ.

Trao đổi với PV Dân Việt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng công văn này mang tính định hướng giá trị và trách nhiệm xã hội, không “cấm đoán” hay “loại trừ” nghệ sĩ.

Thưa ông, công văn của Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM về việc chấn chỉnh hoạt động âm nhạc đang được dư luận đặc biệt quan tâm. Từ góc độ một Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, ông đánh giá như thế nào về văn bản này?

- Tôi cho rằng đây là một động thái cần thiết, kịp thời và thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm của cơ quan lãnh đạo, quản lý văn hóa trong bối cảnh hiện nay. Âm nhạc là một trong những loại hình nghệ thuật có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất, tác động sâu sắc đến nhận thức, cảm xúc và hành vi xã hội, đặc biệt là giới trẻ.

Việc định hướng, chấn chỉnh hoạt động âm nhạc không nhằm hạn chế tự do sáng tạo, mà là để đảm bảo sự sáng tạo đó được đặt trong khuôn khổ các giá trị văn hóa, đạo đức, pháp luật và thuần phong mỹ tục của dân tộc.

Chúng ta đang sống trong thời đại của mạng xã hội, nơi mọi sản phẩm âm nhạc có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt, vượt ra ngoài phạm vi kiểm soát truyền thống. Trong bối cảnh ấy, một văn bản mang tính định hướng, nhắc nhở và yêu cầu trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, nghệ sĩ và nhà sản xuất là điều rất cần thiết để xây dựng môi trường văn hóa âm nhạc lành mạnh, tôn trọng công chúng, nhất là thanh thiếu niên.

Tôi đánh giá cao việc TP.HCM - trung tâm văn hóa, nghệ thuật lớn nhất cả nước – đã đi đầu trong việc ban hành văn bản này, bởi nó không chỉ góp phần lập lại trật tự trong hoạt động âm nhạc mà còn thể hiện trách nhiệm của chính quyền đô thị sáng tạo trong việc bảo vệ giá trị văn hóa và thuần phong mỹ tục Việt Nam.

Công văn nêu rõ khuyến nghị “không mời nghệ sĩ có hành vi, sáng tác lệch chuẩn tham gia chương trình của Thành phố”. Theo ông, quy định này nên được hiểu và áp dụng thế nào để đảm bảo vừa đúng luật, vừa công bằng với các nghệ sĩ?

- Tôi cho rằng khuyến nghị “không mời nghệ sĩ có hành vi, sáng tác lệch chuẩn tham gia chương trình của Thành phố” là một thông điệp mang tính định hướng giá trị và trách nhiệm xã hội, chứ không nên hiểu một cách cực đoan là “cấm đoán” hay “loại trừ” nghệ sĩ. Mục đích của quy định này là để bảo đảm chuẩn mực văn hóa trong các sự kiện công cộng do Nhà nước hoặc chính quyền địa phương tổ chức, nơi mọi hoạt động đều mang tính đại diện cho hình ảnh, nhân cách và bản sắc của cộng đồng.

Tuy nhiên, khi triển khai trong thực tế, cần thực hiện một cách thận trọng, công bằng và minh bạch. Việc xác định “hành vi lệch chuẩn” hay “sáng tác phản cảm” phải dựa trên tiêu chí rõ ràng, có căn cứ pháp lý, không mang tính cảm tính hay áp đặt. Các cơ quan tổ chức chương trình cần căn cứ vào kết luận vi phạm từ cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền, chứ không nên chỉ dựa vào dư luận hay tranh cãi trên mạng xã hội. Bởi lẽ, văn hóa là lĩnh vực đặc thù – vừa cần nguyên tắc, vừa cần độ mở để bảo vệ sáng tạo nghệ thuật chân chính.

Về lâu dài, tôi cho rằng cần song song hai hướng: một mặt, kiên quyết không dung túng cho các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, xúc phạm giá trị văn hóa, làm tổn thương công chúng; mặt khác, cần có cơ chế để nghệ sĩ có cơ hội sửa sai, tái hòa nhập, tiếp tục cống hiến nếu họ thực sự cầu thị và trưởng thành hơn qua trải nghiệm. Bởi nghệ sĩ cũng là con người, và nghệ thuật chân chính luôn hướng con người đến cái đẹp, cái thiện.

Nếu áp dụng một cách nhân văn và đúng pháp luật, khuyến nghị này sẽ không phải là sự ngăn cản sáng tạo, mà chính là một biện pháp bảo vệ giá trị văn hóa công cộng, giúp hình thành môi trường nghệ thuật chuyên nghiệp, có trách nhiệm, nơi danh tiếng đi liền với nhân cách – đúng như tinh thần “văn hóa soi đường cho quốc dân đi” mà Đảng ta đã nhiều lần khẳng định.

Đâu là nguyên nhân sâu xa dẫn tới tình trạng một bộ phận nghệ sĩ trẻ hiện nay sử dụng ngôn ngữ phản cảm, thô tục hoặc cổ xúy lối sống lệch chuẩn trong các sản phẩm âm nhạc, thưa ông?

- Tôi cho rằng điều này bắt nguồn từ sự thiếu hụt nền tảng văn hóa và nhận thức về trách nhiệm xã hội của người làm nghệ thuật. Khi nghệ thuật bị chi phối quá mạnh bởi thị trường và lượt xem, người ta dễ sa vào “cám dỗ của sự nổi tiếng” mà quên rằng âm nhạc không chỉ là phương tiện giải trí, mà còn là phương tiện giáo dục thẩm mỹ, là tiếng nói của tâm hồn dân tộc.

Một số nghệ sĩ trẻ chưa trải qua quá trình rèn luyện nghiêm túc, thiếu môi trường định hướng giá trị, trong khi mạng xã hội lại tạo ra ảo giác về thành công nhanh chóng, khiến họ dễ chọn con đường “gây sốc để được chú ý”. Mặt khác, công tác quản lý và giáo dục thẩm mỹ công chúng, đặc biệt là trong gia đình, nhà trường và truyền thông đại chúng, vẫn còn những khoảng trống. Khi chuẩn mực văn hóa chưa được củng cố mạnh mẽ, những nội dung lệch chuẩn sẽ có “đất sống”, thậm chí được tung hô vì sự khác biệt bề ngoài.

Tôi cho rằng vấn đề không chỉ nằm ở nghệ sĩ, mà là một “vấn đề văn hóa” mang tính hệ thống – nơi mà cả ba yếu tố giáo dục, quản lý và thị trường cần cùng tham gia điều chỉnh. Chúng ta không nên chỉ dừng lại ở việc phê phán hành vi cá nhân, mà cần tạo dựng lại nền tảng văn hóa lành mạnh để người nghệ sĩ trẻ hiểu rằng sáng tạo là tự do trong trách nhiệm, là tôn trọng công chúng và chính giá trị nghệ thuật mà họ đang theo đuổi.

Nhiều ý kiến cho rằng cần có “hàng rào pháp lý” đủ mạnh để kiểm soát nội dung các sản phẩm âm nhạc trên mạng xã hội. Quan điểm của ông về vấn đề này ra sao?

-  Tôi hoàn toàn đồng tình với quan điểm này, nhưng điều quan trọng là hàng rào đó phải được đặt trên nền tảng văn hóa, đạo đức và giáo dục. Hiện nay, chúng ta chưa có Luật Nghệ thuật biểu diễn, mà mới chỉ dừng lại ở Nghị định của Chính phủ về hoạt động biểu diễn nghệ thuật, nên phạm vi điều chỉnh còn hạn chế, chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe, nhất là đối với các hành vi vi phạm trên không gian mạng – nơi tốc độ lan truyền nhanh và khó kiểm soát.

Nghị định hiện hành đã thể hiện bước tiến tích cực trong việc tạo hành lang pháp lý cho hoạt động biểu diễn, nhưng rõ ràng chưa theo kịp thực tiễn của thị trường âm nhạc số. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, các nền tảng trực tuyến trở thành không gian sáng tạo và phân phối chính, việc sớm xây dựng Luật về hoạt động nghệ thuật là rất cần thiết. Luật này không chỉ để kiểm soát vi phạm, mà quan trọng hơn, nhằm định hướng sự phát triển bền vững của ngành công nghiệp âm nhạc, bảo vệ quyền sáng tạo chính đáng của nghệ sĩ, đồng thời gìn giữ chuẩn mực văn hóa, đạo đức và lợi ích công cộng.

Cùng với đó, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp quản lý giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – cơ quan chủ trì về lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật – với Bộ Khoa học và Công nghệ (phụ trách chuyển đổi số và nền tảng công nghệ) và Bộ Công an. Việc phối hợp này sẽ giúp giám sát hiệu quả hơn các sản phẩm âm nhạc trên không gian mạng, bảo đảm cân bằng giữa tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội.

Tuy nhiên, tôi cho rằng “hàng rào” pháp lý chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ chính là xây dựng văn hóa trong mỗi người nghệ sĩ và công chúng – để nghệ sĩ sáng tạo có trách nhiệm, công chúng có năng lực thẩm mỹ, và xã hội có một môi trường âm nhạc lành mạnh, nhân văn, phản ánh đúng tinh thần Việt Nam trong thời đại mới.

Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội có đề xuất gì nhằm hỗ trợ nghệ sĩ trẻ sáng tạo trong khuôn khổ văn hóa lành mạnh?

- Với vai trò của mình, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội luôn coi việc tạo môi trường thuận lợi cho nghệ sĩ sáng tạo trong khuôn khổ văn hóa lành mạnh là nhiệm vụ quan trọng, không kém gì việc giám sát, chấn chỉnh các vi phạm. Chúng tôi cho rằng, thay vì chỉ tập trung vào xử lý sai phạm, cần hướng đến xây dựng hệ sinh thái sáng tạo văn hóa – nơi nghệ sĩ trẻ được khích lệ thử nghiệm, thể hiện cá tính, nhưng đồng thời được trang bị nền tảng văn hóa, đạo đức và pháp lý vững vàng để không vượt khỏi chuẩn mực xã hội.

Ủy ban sẽ phối hợp cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch rà soát các quy định liên quan đến hoạt động biểu diễn, sáng tác và phát hành sản phẩm âm nhạc, nhằm kiến nghị sửa đổi, bổ sung phù hợp với thực tiễn chuyển đổi số. Một trong những hướng ưu tiên là xây dựng hành lang pháp lý bảo vệ sáng tạo văn hóa, đồng thời hình thành các chính sách hỗ trợ sáng tạo trẻ, khuyến khích những dự án âm nhạc mang giá trị nghệ thuật, nhân văn, truyền cảm hứng tích cực cho xã hội.

Song song với đó, cần tăng cường giáo dục thẩm mỹ và đạo đức nghề nghiệp trong các cơ sở đào tạo nghệ thuật, để nghệ sĩ trẻ nhận thức rõ hơn rằng tự do sáng tạo luôn phải song hành với trách nhiệm xã hội. Bởi suy cho cùng, người nghệ sĩ không chỉ là người làm nghề, mà còn là người giữ hồn dân tộc, là tấm gương về nhân cách và giá trị sống. Khi nghệ sĩ hiểu sâu điều đó, và khi xã hội biết trân trọng, nuôi dưỡng tài năng bằng cơ chế cởi mở, nhân văn, thì nền nghệ thuật Việt Nam sẽ thật sự cất cánh – vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc Việt Nam.

Cảm ơn những chia sẻ của ông!

×