Chuyên gia gợi ý: Hà Nội chọn một phường đô thị và một xã nông thôn thí điểm “phường, xã xã hội chủ nghĩa”

Mới đây, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu Hà Nội đi đầu làm mẫu, đồng thời gợi ý xây dựng thí điểm một phường hoặc xã xã hội chủ nghĩa, tạo mô hình mới hiệu quả, có sức lan tỏa ra cả nước.

Từ gợi mở của Tổng Bí thư Tô Lâm, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc đã xác nhận sẽ sớm lựa chọn địa bàn phù hợp để triển khai.

Về việc này, trao đổi với PV Báo Dân Việt, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dĩnh – nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng, thách thức lớn nhất không nằm ở việc chọn nơi làm thí điểm, mà ở việc “định hình” được một bộ tiêu chí đủ cụ thể để mô hình có thể vận hành và nhân rộng.

Chọn nơi thí điểm không đặc thù hóa

Trao đổi với PV Báo Dân Việt, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dĩnh - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng, Việt Nam hiện mới dừng ở “định hướng xã hội chủ nghĩa”, trong khi các văn kiện của Đảng mới chỉ đưa ra những tiêu chí mang tính khái quát. Vì vậy, nếu muốn triển khai trong thực tiễn, đặc biệt ở cấp cơ sở, điều quan trọng là phải cụ thể hóa các tiêu chí này.

Theo ông, việc thí điểm một mô hình cụ thể là cần thiết trong bối cảnh chúng ta chưa có đủ điều kiện để hiện thực hóa đầy đủ các đặc trưng của chủ nghĩa xã hội. Thực tiễn cách mạng cũng cho thấy, như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh, mọi chủ trương lớn đều cần được thử nghiệm thông qua các mô hình cụ thể trước khi nhân rộng.

Tuy nhiên, thí điểm không thể dừng ở định hướng chung. Các tiêu chí phải được lượng hóa rõ ràng trên từng lĩnh vực như kinh tế, xã hội, y tế, giáo dục, an sinh, cũng như tổ chức bộ máy chính quyền. Những nội dung đã được nêu trong Cương lĩnh năm 1991 và bổ sung năm 2011 cần được chuyển hóa thành các chuẩn mực cụ thể, có thể đo lường và áp dụng.

“Nếu chỉ dừng ở khái quát thì không thể triển khai. Muốn xây dựng mô hình xã hội chủ nghĩa, bắt buộc phải có hệ tiêu chí chi tiết, làm cơ sở để tổ chức thực hiện và đánh giá”, ông Dĩnh nhấn mạnh.

Đề cập đến vấn đề quan trọng là lựa chọn địa bàn thí điểm, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dĩnh nhấn mạnh, việc lựa chọn địa bàn thí điểm “xã, phường xã hội chủ nghĩa” cần được cân nhắc trên nguyên tắc bảo đảm tính đại diện, thay vì ưu tiên những khu vực quá phát triển hoặc quá đặc thù.

“Mô hình thí điểm chỉ có ý nghĩa khi có khả năng nhân rộng. Nếu lựa chọn một địa bàn có điều kiện vượt trội hoặc mang tính chuyên biệt cao, kết quả đạt được sẽ khó áp dụng cho các địa phương khác, giảm khả năng nhân rộng”, ông nhận định.

“Cái khó nhất không phải là làm thí điểm, mà là định nghĩa được thế nào là ‘xã hội chủ nghĩa’ ở cấp xã, phường trong điều kiện hiện nay. Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, thiếu thiết kế chính sách đồng bộ, mô hình rất dễ rơi vào hình thức hoặc không thể vận hành hiệu quả”

Gợi ý hướng đi, nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cho rằng Hà Nội cần chọn những xã, phường có đặc điểm tương đối phổ biến, điều kiện phát triển trung bình, phản ánh mặt bằng chung. Khi mô hình vận hành hiệu quả trong bối cảnh này, nó mới có giá trị làm “mẫu chuẩn” để triển khai trên diện rộng.

Về cách làm, Hà Nội cần bắt đầu từ việc xây dựng một hệ tiêu chí và giải pháp cụ thể, sau đó mới tiến hành lựa chọn địa bàn phù hợp. Có thể cân nhắc triển khai thí điểm ở cả hai không gian: một phường đô thị và một xã nông thôn, nhằm kiểm chứng tính thích ứng của mô hình trong các điều kiện khác nhau. Tuy nhiên, nguyên tắc xuyên suốt vẫn là tránh lựa chọn các trường hợp quá đặc thù, gây khó khăn cho việc nhân rộng.

Tiêu chí là “xương sống” quyết định thành bại của mô hình thí điểm

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ cũng nhấn mạnh, trong bối cảnh mới, việc Tổng Bí thư chỉ đạo Hà Nội nghiên cứu xây dựng thí điểm mô hình “phường, xã xã hội chủ nghĩa” không phải là một gợi ý đơn lẻ, mà nằm trong tổng thể các định hướng chiến lược dài hạn của đất nước và Thủ đô. Hà Nội, với vai trò là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, nơi hội tụ nguồn lực và có sức lan tỏa lớn, được kỳ vọng đi đầu trong việc cụ thể hóa các chủ trương lớn.

Đáng chú ý, chỉ đạo này được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ với nhiều nền tảng quan trọng: quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm; Nghị quyết số 02 của Bộ Chính trị về phát triển Hà Nội trong kỷ nguyên mới; cũng như Luật Thủ đô (sửa đổi). Đồng thời, đây cũng là giai đoạn Đảng ta hướng tới tổng kết 100 năm thành lập và hoạch định chiến lược phát triển cho thế kỷ tiếp theo. Tất cả tạo nên một “hệ quy chiếu” mới, đòi hỏi tư duy đột phá và cách tiếp cận cụ thể hơn.

Tuy nhiên, để xây dựng được mô hình thí điểm, yêu cầu tiên quyết là phải thiết lập một hệ tiêu chí rõ ràng, chi tiết, thay vì dừng ở các khái niệm khái quát như trước đây. Những nội dung đã được nêu trong Cương lĩnh, như đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa cần được “lượng hóa” thành các tiêu chuẩn cụ thể về kinh tế, xã hội và quản trị.

Trước hết là vấn đề phát triển kinh tế. Một xã, phường được coi là đạt tiêu chí xã hội chủ nghĩa thì lực lượng sản xuất phải đạt trình độ nào, mức độ hiện đại hóa ra sao, quan hệ sản xuất được tổ chức thế nào… Tất cả đều cần được xác định rõ. Trong lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin, nền tảng của xã hội xã hội chủ nghĩa là lực lượng sản xuất phát triển cao, tạo ra của cải dồi dào, từ đó hình thành quan hệ phân phối tiến bộ. Nếu chưa làm rõ được các tiêu chí này, việc thí điểm sẽ thiếu cơ sở thực tiễn.

Bên cạnh đó là các tiêu chí xã hội. Những mục tiêu như “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” cần được cụ thể hóa bằng các chỉ số đo lường: thu nhập, mức sống, khả năng tiếp cận dịch vụ công, chất lượng y tế, giáo dục, an sinh xã hội. Chẳng hạn, mức độ bao phủ và tính phổ cập của y tế, giáo dục sẽ đến đâu; chính sách bảo hiểm xã hội được thiết kế như thế nào; người dân được bảo đảm quyền lợi ra sao… Tất cả phải được quy định rõ ràng, có lộ trình và bước đi cụ thể.

Ngoài ra, mô hình cũng phải bao gồm thiết kế hệ thống chính quyền phù hợp, bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản trị và sự tham gia thực chất của người dân. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm mô hình không chỉ đạt mục tiêu phát triển, mà còn phản ánh đúng bản chất của một xã hội dân chủ, công bằng.

“Để làm được điều đó, Hà Nội cần tổ chức các chương trình nghiên cứu bài bản, huy động sự tham gia của các cơ quan trung ương như Hội đồng Lý luận Trung ương, các viện nghiên cứu, cơ quan hoạch định chính sách, cùng đội ngũ chuyên gia liên ngành. Thông qua các hội thảo, nghiên cứu chuyên sâu, Thành phố có thể từng bước xây dựng ‘hình hài’ cụ thể cho mô hình thí điểm.

Dù là mô hình ở cấp cơ sở, nhưng yêu cầu đặt ra là phải toàn diện, bao trùm các lĩnh vực từ kinh tế, xã hội đến tổ chức bộ máy. Chỉ khi được thiết kế trên nền tảng tiêu chí rõ ràng và có tính khả thi cao, mô hình ‘xã, phường xã hội chủ nghĩa’ mới có thể trở thành tiền đề để nhân rộng, góp phần hiện thực hóa các mục tiêu phát triển trong giai đoạn mới”, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Dĩnh nhấn mạnh.

Lào Cai sẽ thí điểm “xã xã hội chủ nghĩa” ở hai xã, phường

Đầu tháng 3/2026, UBND tỉnh Lào Cai tổ chức hội nghị rà soát, hoàn thiện Đề án thí điểm mô hình “xã xã hội chủ nghĩa”. Theo kế hoạch, xã Trấn Yên và phường Lào Cai được lựa chọn triển khai thí điểm giai đoạn 2026-2030.

Được biết, trên cơ sở các đặc trưng của chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, tỉnh Lào Cai bước đầu xây dựng 8 nhóm tiêu chí làm khung định hình mô hình, gồm: (1) Xã/phường giàu mạnh, năng động, giàu bản sắc. (2) Nhân dân làm chủ, đồng hành, thụ hưởng. (3) Có nền kinh tế phát triển, năng động, hướng mạnh chuyển đổi số. (4) Có văn hoá tiên tiến, nhân văn, giàu bản sắc truyền thống. (5) Người dân có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện. (6) Xã hội phát triển bền vững, bình đẳng, vì con người. (7) Chính quyền kiến tạo, liêm chính, hành động, phục vụ Nhân dân. (8) Quốc phòng, an ninh vững mạnh; ngày càng mở rộng quan hệ hữu nghị, hợp tác, cùng phát triển.

Để hiện thực hóa mô hình, tỉnh Lào Cai xác định kiên định, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; giữ vững nguyên tắc xây dựng Đảng, bảo đảm phân định rõ vai trò, tránh bao biện, làm thay. Song song đó là hoàn thiện thể chế, mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, thu hút nguồn lực đầu tư, trọng tâm tại hai địa bàn thí điểm.

Lào Cai cũng đặt trọng tâm vào việc tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản trị từ tỉnh đến cơ sở; củng cố tổ chức Đảng; xây dựng đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất, năng lực, uy tín. Qua đó, tạo nền tảng để mô hình không chỉ dừng ở thí điểm mà có thể từng bước nhân rộng.

×