Từ cú sốc của phần mềm lậu, người Việt mua sự an toàn số

Từ mất dữ liệu đến nhiễm mã độc: Cái giá đắt của phần mềm lậu

Trong nhiều năm, việc sử dụng phần mềm lậu (crack), tài khoản chia sẻ hay các dịch vụ không bản quyền từng là thói quen phổ biến của không ít người dùng Việt Nam.

Chỉ cần vài thao tác tìm kiếm trên mạng, người dùng có thể dễ dàng tải miễn phí các phần mềm đắt tiền như Windows, Office, Photoshop hay Premiere thay vì bỏ ra hàng triệu đồng mua bản quyền chính hãng.

Thậm chí, việc mua tài khoản Netflix, Spotify, YouTube Premium hay ChatGPT với giá chỉ vài chục nghìn đồng/tháng từ các hội nhóm trực tuyến từng được xem là lựa chọn “tiết kiệm” và gần như bình thường.

Trong bối cảnh thu nhập còn hạn chế, giá dịch vụ số quốc tế khá cao so với khả năng chi trả của nhiều người, tâm lý “dùng tạm”, “không ai kiểm soát” khiến phần mềm lậu tồn tại phổ biến suốt thời gian dài.

Tuy nhiên, đi kèm sự tiện lợi và chi phí rẻ là hàng loạt rủi ro như mất dữ liệu, nhiễm mã độc, bị khóa tài khoản đột ngột hay đánh cắp thông tin cá nhân.

Theo Báo cáo tình hình nguy cơ an toàn thông tin tại Việt Nam năm 2025 của Viettel Cyber Security, phần mềm lậu, phần mềm crack và các tiện ích giả mạo đang là một trong những nguồn phát tán mã độc phổ biến và nguy hiểm nhất tại Việt Nam.

Chỉ riêng trong năm 2025, Việt Nam ghi nhận hơn 25,5 triệu bản ghi thông tin tài khoản cá nhân bị lộ lọt, tăng 76% so với năm trước. Đồng thời, có 627 vụ rao bán dữ liệu nhạy cảm với hơn 4 tỷ bản ghi và 1,27 TB dữ liệu bị rò rỉ.

Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều người dùng dần thay đổi thói quen, chuyển sang sử dụng các dịch vụ chính hãng và có bản quyền.

Chị Thu Nga (38 tuổi), nhân viên văn phòng tại Hà Nội, cho biết trước đây thường mua tài khoản Microsoft Office dùng chung trên mạng với giá chỉ khoảng vài chục nghìn đồng mỗi tháng để sử dụng trên MacBook cá nhân. Ban đầu, chị thấy cách này khá tiết kiệm vì vẫn có thể dùng Word, Excel hay PowerPoint phục vụ công việc hằng ngày.

Tuy nhiên, trong một lần chuẩn bị báo cáo quan trọng cho công ty, tài khoản bất ngờ bị đăng xuất và không thể kích hoạt lại.

“Tôi đang hoàn thiện slide thuyết trình thì Office báo lỗi bản quyền, nhiều file lưu trên OneDrive cũng không đồng bộ được. Lúc đó rất áp lực vì sáng hôm sau phải họp với khách hàng”, chị Nga kể.

Sau sự cố, chị quyết định đăng ký gói Microsoft 365 chính hãng để sử dụng lâu dài. Theo chị Nga, điều khác biệt lớn nhất là sự ổn định và yên tâm khi làm việc.

“Trước đây cứ vài tháng lại lo tài khoản bị khóa hoặc mất dữ liệu. Giờ dùng bản quyền thì mọi thứ đồng bộ ổn định giữa MacBook và điện thoại, làm việc cũng chuyên nghiệp hơn”, chị Nga nói.

Trong khi anh Trọng Nam, người làm kế toán viên, chia sẻ rằng trước đây chiếc laptop Windows cá nhân của anh gần như cài toàn bộ phần mềm “crack”, từ Microsoft Office cho tới Windows và các phần mềm chỉnh sửa PDF.

Tuy nhiên, trong một lần cập nhật hệ điều hành, máy tính bất ngờ liên tục hiện quảng cáo lạ, chạy chậm và tự tắt phần mềm diệt virus. Không lâu sau, nhiều file Excel phục vụ công việc bị lỗi và không thể mở được.

“Có hôm đang làm bảng lương thì máy treo cứng, dữ liệu gần như mất hết. Lúc đó mới thấy dùng phần mềm crack rất rủi ro”, anh Nam kể.

Sau lần đó, anh Nam quyết định từ bỏ phần mềm "crack", đồng thời chuyển sang đăng ký chính chủ nhiều dịch vụ số như hệ điều hành Windows, Microsoft Office hay cả dịch vụ Netflix.

Phần mềm lậu mất dần chỗ đứng tại Việt Nam

Chia sẻ với PV Dân Việt, chuyên gia công nghệ Dương Ngô Anh cho biết, sự thay đổi này phản ánh quá trình chuyển biến trong nhận thức về quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

"Nếu trước đây việc tải phần mềm lậu, xem phim trên website không bản quyền hay mua tài khoản chia sẻ được xem là bình thường thì hiện nay nhiều người dùng đã ưu tiên tính ổn định, bảo mật và trải nghiệm lâu dài", ông Ngô Anh nói.

Cũng theo vị chuyên gia công nghệ này, một nguyên nhân quan trọng khác khiến người dùng dần quay lưng với phần mềm lậu, tài khoản chia sẻ là hiện nay giá dịch vụ số ngày càng dễ tiếp cận.

Nhiều nền tảng triển khai gói gia đình, ưu đãi cho sinh viên hoặc thuê bao giá thấp, khiến khoảng cách chi phí giữa “dùng lậu” và “dùng thật” không còn quá lớn.

Từ quan điểm của mình, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu đưa cảnh báo và khuyến cáo người dân nên sử dụng các nền tảng hợp pháp, không tải phần mềm crack, không bấm vào quảng cáo lạ và không nhập thông tin cá nhân trên các website không rõ nguồn gốc.

"Nhiều trang phim lậu, bóng đá lậu hay phần mềm crack thường cài quảng cáo độc hại, mã độc đánh cắp tài khoản, thẻ ngân hàng hoặc dẫn dụ người dùng sang các trang lừa đảo", ông Hiếu nêu vấn đề.

Trong khi ông Trần Ngọc Hà, người kinh doanh và sửa chữa máy tính lâu năm tại Hà Nội, chia sẻ rằng tình trạng dùng phần mềm lậu khoảng 4-5 năm về trước rất phổ biến. Nhưng giờ đây, ông nhận thấy số lượng người dùng chủ động mua bản quyền Windows, Offfice đã tăng lên đáng kể.

"Khi bán và tư vấn cho khách hàng, tôi cũng khuyên người dùng nên trả phí bản quyền cho các phần mềm vừa để đảm bảo sự ổn định trong quá trình sử dụng vừa tránh những rủi ro ngoài ý muốn như lỗi hệ thống, hay nhiễm mã độc, virus", ông Hà cho hay.

Từ góc độ cơ quan quản lý, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cũng cho rằng tình trạng sử dụng phần mềm lậu tại Việt Nam đã “cải thiện nhiều so với trước”.

Theo bà Oanh, nhận thức về bản quyền đang thay đổi không chỉ trong cộng đồng doanh nghiệp mà cả ở người dùng cá nhân.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, chương trình máy tính được bảo hộ quyền tác giả như tác phẩm văn học, thể hiện dưới dạng mã nguồn hay mã máy. Chủ sở hữu và tác giả có thể thỏa thuận bằng văn bản về việc sửa chữa, nâng cấp phần mềm.

Người sử dụng hợp pháp được phép tạo một bản sao dự phòng để thay thế khi cần, nhưng không được chuyển giao cho bên khác. Với phần mềm cung cấp qua dịch vụ hoặc nền tảng trực tuyến, việc sao lưu phải tuân theo điều khoản sử dụng hoặc thỏa thuận cấp phép.

×