Con đường nào ở Hà Giang cũ, nay là tỉnh Tuyên Quang mới, năm 1959 khởi công, năm 1965 hoàn thành, mang tên Hạnh Phúc?

Gặp lại nhân chứng lịch sử kể về hành trình mở con đường Hạnh Phúc trên cao nguyên đá Đồng Văn Hà Giang cách đây hơn 60 năm

Trở lại cao nguyên đá Đồng Văn, xuất phát từ Km số 0 thành phố Hà Giang cũ, nay là phường Hà Giang 2, chúng tôi đi qua các xã Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc trên con đường Hạnh Phúc.

Điều khiến chúng tôi ấn tượng không chỉ là tuyến đường nhựa (quốc lộ 4C) dài gần 200km nay đã rộng mở, khang trang, với những khúc cua tay áo men theo vách núi, mà còn là hành trình làm nên kỳ tích của hàng vạn thanh niên xung phong năm xưa.

Đến trung tâm xã Mèo Vạc (thị trấn Mèo Vạc, huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang cũ) nay là tỉnh Tuyên Quang, chúng tôi được nghe đồng bào các dân tộc nơi đây kể về sự đổi thay của vùng đất này và gặp những nhân chứng sống từng trực tiếp góp sức mở nên con đường huyền thoại.

Trong căn nhà xây kiên cố nhưng vẫn mộc mạc giữa miền đá núi, ông Hoàng Văn Khoa, dân tộc Tày, tổ 4, xã Mèo Vạc, năm nay đã gần 85 tuổi, tóc bạc trắng nhưng vẫn nhanh nhẹn và nói chuyện giọng sang sảng khi tiếp chúng tôi.

Quê gốc ở huyện Xí Mần, tỉnh Hà Giang (cũ) là một trong những người trực tiếp tham gia mở Đường Hạnh Phúc từ những năm đầu thập niên 1960.

Ông Khoa nghẹn ngào kể, năm đó, khi tôi mới ngoài 20 tuổi, tôi cùng ba thanh niên ở quê tham gia lên đường mở đường Hạnh Phúc. Nhóm tôi cùng quê có 4 người, đến giờ chỉ còn mình tôi thôi.

Những ngày ấy, việc mở đường hoàn toàn bằng thủ công. Ông Khoa cùng hàng nghìn thanh niên xung phong khác cùng dân công bắt đầu hành trình mở đường từ cây số 2 thành phố Hà Giang (cũ) lên đến xã Phố Bảng (huyện Đồng Văn cũ), vượt qua dốc chín khoanh hiểm trở, phải dùng cuốc, xẻng, xà beng, búa tạ, đục để phá đá mở đường.

“Đục đá cực lắm. Một người cầm đục phải xoay liên tục để khỏi kẹt, một người cầm búa tạ nện xuống. Muốn đá mềm hơn thì phải đổ thêm nước vào lỗ đục”, ông Khoa nhớ lại.

Theo ông Khoa, mỗi tổ thi công khoảng có hơn 10 người, phụ trách từng đoạn, với chiều dài chừng 200m đường. Có đoạn toàn đá tai mèo, làm cả tháng chưa xong.

Không chỉ đối mặt với địa hình hiểm trở, những người mở đường còn chịu cảnh thiếu thốn đủ bề.

Công nhân sống trong các lán trại tạm bằng tranh tre nứa lá, làm xong đoạn nào lại dỡ lán đi tiếp.

Ông Khoa bảo: Thiếu nước sinh hoạt là nỗi khổ lớn nhất ở vùng núi đá. Không có suối, anh em phải lấy đất sét bịt khe đá để hứng nước mưa dùng dần.

Điều ông nhớ nhất và đến tận bây giờ vẫn chưa thể nào quên đó là những đêm mùa đông rét cắt da cắt thịt trên cao nguyên đá.

Quần áo mỏng manh, chăn chiếu thiếu thốn, anh em phải nằm ôm sát nhau để chống rét. Nhiều đoạn vách núi dựng đứng, công nhân phải treo mình trên dây để đục đá mở đường.

Sau khi hoàn thành tuyến đường đến Phố Bảng, ông Khoa trở về cùng đội thanh niên xung phong khác mở thêm tuyến Bắc Quang - Xín Mầm. Hoàn thành công việc, ông được cử đi học trung cấp rồi đại học tại Trường Đại học Giao thông Vận tải.

Năm 1977, ông Khoa trở lại công tác tại huyện Mèo Vạc cũ và từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác như, Phó Chủ tịch UBND huyện, Phó Chủ tịch HĐND huyện Mèo Vạc, đến năm 2000, ông Khoa được nghỉ hưu theo chế độ.

Chứng kiến sự đổi thay của vùng cao nguyên đá Đồng Văn hôm nay, ông Khoa không giấu được niềm tự hào.

“Ngày xưa đi từ Hà Giang lên Mèo Vạc mất hai ngày, đường ổ voi ổ gà. Bây giờ chỉ mất khoảng 4 tiếng.

Những nhà tranh vách đất ngày nào giờ thay bằng nhà xây kiên cố khang trang, nhiều nhà cao tầng mọc lên, trường học, trạm y tế đều được đầu tư. Bà con có bò, có bể nước, đời sống khá hơn nhiều”, ông Khoa tâm sự.

Dù đã nghỉ hưu 26 năm, ông Hoàng Xuân Khoa vẫn luôn tự hào là nhân chứng sống đã góp một phần công sức của tuổi trẻ để mở nên con đường Hạnh Phúc mang lại hạnh phúc và sự đổi thay cho đồng bào vùng cao nơi cực Bắc của Tổ quốc.

Bà Ly Thị Sông, năm nay đã 70 tuổi, xã Mèo Vạc, xúc động chia sẻ: Nhớ lại một thời đã qua, tôi không nghĩ cuộc sống của bà con nơi đây lại đổi thay nhiều như hôm nay.

Kể từ khi có con đường Hạnh Phúc, việc đi lại và giao thương, vận chuyển hàng hoá nông sản thuận lợi hơn rất nhiều. Những chuyến xe chở lương thực, thực phẩm... từ miền xuôi được đưa lên vùng cao, giúp người dân có thêm muối, gạo và nhiều vật dụng phục vụ sinh hoạt hằng ngày.

Ngày xưa thiếu thốn đủ thứ, giờ bà con đã có cuộc sống khá hơn, trẻ đến tuổi được đi học đầy đủ, người dân được chăm sóc y tế tốt hơn. Nhiều ngôi nhà xây mới lợp mái ngói xanh đỏ mọc lên khắp thôn, bản.

Những ngôi nhà kiên cố hôm nay chính là minh chứng cho sự đổi thay của vùng quê trên Cao nguyên đá Đồng Văn sau khi con đường huyền thoại được mở ra.

Những hy sinh trên đỉnh đèo Mã Pí Lèng huyền thoại

Rời Mèo Vạc, chúng tôi trở lại xã Đồng Văn qua cung đường Đèo Mã Pì Lèng huyền thoại.

Ở tuổi ngoài 80, ông Lương Huy Vượng, dân tộc Tày, thôn Đồng Thanh, xã Đồng Văn, vẫn nâng niu từng tấm bằng khen, từng bức ảnh kỷ niệm của Hội cựu thanh niên xung phong như một phần ký ức không thể phai mờ về những năm tháng mở Đường Hạnh Phúc huyền thoại.

Trong căn nhà trình tường nhỏ nằm nép mình bên con ngõ nhỏ, ông Vượng chậm rãi rót chén trà nóng mời khách rồi cẩn thận giới thiệu từng người trong bức ảnh cựu thanh niên xung phong cho chúng tôi nghe.

Ông Vượng chia sẻ: Tôi sinh ra và lớn lên tại quê hương Đồng Văn, tháng 9/1959, khi vừa tròn 18 tuổi, tôi học hết lớp 7 hệ phổ thông.

Khi ấy, tôi được giao nhiệm vụ làm cán bộ tổ chức, quản lý khoảng 2.000 cán bộ, đội viên thanh niên xung phong đến từ các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Hà Giang, Nam Định và Hải Dương.

Theo lời kể của ông Vượng, công trình mở đường Hạnh Phúc khởi công ngày tháng 9/1959, điểm đầu tính từ cầu Gạc Đì đi lên cao nguyên đá Đồng Văn.

Toàn bộ tuyến đường từ thành phố Hà Giang (cũ) lên Đồng Văn rồi đến cuối Mèo Vạc đều được làm hoàn toàn bằng sức người. Công cụ thô sơ chỉ có đục bằng búa tạ, xà beng… Không có máy móc hỗ trợ như bây giờ.

“Anh em làm theo kiểu cuốn chiếu theo từng đoạn khoảng 20km. Khí thế lúc ấy rất sôi nổi, ai cũng quyết tâm góp sức mở đường cho đồng bào vùng cao”, ông Vượng nhớ lại.

Trong ký ức của người cựu thanh niên xung phong Lương Huy Vượng, đoạn đường khó khăn nhất chính là Đèo Mã Pì Lèng.

Chỉ riêng đoạn đèo này đã mất tới 11 tháng thi công. Đây cũng là nơi thành lập đội cảm tử chuyên trách treo mình trên vách đá mở đường.

“Mỗi sáng anh em đều làm lễ tuyên thệ vì ai cũng xác định có thể hy sinh bất cứ lúc nào. Mỗi người mang theo lương khô, bình nước rồi từ trên đỉnh núi đu dây xuống vách đá cao hơn 400m để khoét núi”, ông Vượng kể.

Khác với nhiều đoạn chỉ mở rộng đường ngựa thồ cũ, Mã Pì Lèng là đoạn phải xẻ núi mở tuyến hoàn toàn mới giữa vực sâu hun hút.

Quá trình thi công đầy hiểm nguy đã khiến 14 thanh niên xung phong hy sinh vì đá lở, tai nạn lao động hoặc rơi xuống vực sâu.

Ông Vượng vẫn nhớ như in một đồng đội ngã xuống khi cứu hai bố con người Mông khỏi tai nạn ở khu vực gần nhà ngay đèo Mã Pì Lèng ngày nay.

Không chỉ hiểm nguy, cuộc sống nơi công trường còn vô cùng thiếu thốn. Nước uống, nước sinh hoạt luôn khan hiếm.

Thế nhưng giữa gian khó ấy vẫn nảy nở những câu chuyện tình đẹp của tuổi trẻ thanh niên xung phong.

Nhìn lại chặng đường hơn 60 năm qua, ông Lương Huy Vượng mong muốn thế hệ trẻ hôm nay luôn ghi nhớ công lao, sự hy sinh của lớp người đi trước.

“Thế hệ trẻ phải biết tri ân, học tập tinh thần anh hùng của thanh niên xung phong Việt Nam để tiếp tục cống hiến, xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp hơn”, ông Vượng nhắn nhủ.

Theo những tài liệu ghi chép được lưu lại tại căn nhà ký ức con đường Hạnh Phúc và tại tượng đài thanh niên xung phong, xã Đồng Văn, con đường Hạnh Phúc nay là quốc lộ 4C, được khởi công tháng 9/1959.

Tham gia mở tuyến đường này hàng vạn thanh niên xung phong đã chung sức vạt núi, xẻ đồi, san khe đá, với hàng nghìn quả đồi trùng điệp, dựng đứng, hàng trăm vực sâu, dốc thẳng để rồi sau 6 năm thi công ròng rã, tuyến đường dài 185km chính thức hoàn thành vào tháng 3/1965.

Hôm nay, con đường Hạnh Phúc nối phường Hà Giang 2 đến điểm cực Bắc của Tổ quốc, trung tâm của 4 xã Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc...

Và trở thành con đường lịch sử ghi dấu cuộc trường chinh của tuổi trẻ Việt Nam trong công cuộc chinh phục cao nguyên đá Đồng Văn, nơi địa hình, khí hậu khắc nghiệt nhất.

Ở đó, những thanh niên xung phong đang ở tuổi 18, đôi mươi bằng đôi tay, sức trẻ mở đường với dụng cụ lao động thô sơ, như cuốc, xẻng, búa tạ, xà beng, xe cút kít… trong điều kiện làm việc vô cùng khó khăn, thiếu thốn vật chất.

Nếu ngày nay cung đường Mã Pí Lèng trở thành con đường check in lý tưởng, nơi mỗi người dân, du khách đi qua thì đây chính là đoạn đường đèo đầy thử thách nhất, với tổng chiều dài 21km từ Đồng Văn sang Mèo Vạc, nhưng phải gần 2 năm thi công vất vả mới hoàn thành.

Hàng trăm thanh niên xung phong đã phải trải qua 11 tháng trời thay nhau treo mình trên vách đá đục từng thớ đá, khoan từng lỗ đặt mìn để kéo dài con đường.

Một số thanh niên nam nữ đã nằm lại nơi trập trùng đá xám. Máu đã đổ để hình thành con đường lịch sử.

Hiện, con đường Hạnh Phúc là một trong những con đường kỳ vĩ nhất Việt Nam, gắn liền với các địa danh du lịch nổi tiếng như đèo Mã Pì Lèng, dốc Bắc Sum, dốc Thẩm Mã, cổng trời Quản Bạ, Vách đá trắng…

Đồng thời, là tuyến giao thông kết nối tới tất cả các điểm di sản, di tích, danh thắng vùng công viên địa chất, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế ưa khám phá, trải nghiệm.

Sau 6 năm xây dựng, con đường dài gần 200km đã được hình thành, với khát vọng lớn lao mang lại đổi thay cho vùng đất giáp biên nghèo khó nơi cực Bắc. Với ý nghĩa đó, năm 1965 Bác Hồ đã đặt tên là con đường Hạnh Phúc.

Con đường nối liền khoảng cách giữa miền núi với miền xuôi, đem lại ánh sáng văn minh, giao thương phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao nguyên đá Đồng Văn đã bao đời sống trong đá chết vùi trong đá nơi biên cương. Hoa đã nở nơi trập trùng đá xám. Cuộc sống đồng bào nơi đây đã và đang dần đổi thay từng ngày.

Ông Giàng Mí Nô, Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang cho biết, từ khi con đường Hạnh Phúc hoàn thành, những năm gần đây xã Đồng Văn đang tập trung đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, đặc biệt là hệ thống giao thông nông thôn nhằm từng bước thay đổi diện mạo vùng cao nguyên đá.

Nhiều tuyến đường liên thôn, liên bản trước đây chỉ có thể đi bộ nay đã được bê tông hóa, với tổng chiều dài hơn 100km, giúp việc đi lại, vận chuyển nông sản và tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của người dân thuận lợi hơn.

Việc mở rộng hệ thống giao thông đến các thôn vùng sâu, vùng xa xã Đồng Văn đã góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, du lịch... nâng cao đời sống bà con.

Đi qua con đường Hạnh Phúc đến cao nguyên đá Đồng Văn, du khách gần xa không chỉ được chiêm ngưỡng khung cảnh thiên nhiên kỳ vĩ, những cánh đồng hoa tam giác mạch nở trên đá, ngô mọc trên đá, mà còn có cơ hội tìm hiểu về công trình phá đá mở đường bằng ý chí, nghị lực, tinh thần đoàn kết của thế hệ cha ông đi trước.

NƠI CÂU CHUYỆN MÁU VÀ HOA BẮT ĐẦU
​Có thể ai biết đến Hà Giang và đã được trải nghiệm trên cung đường của 4 huyện vùng cao Hà Giang: Quản Bạ - Yên Minh - Đồng Văn - Mèo Vạc đều sẽ có trong mình một cảm xúc khó diễn tả về cảnh đẹp đèo dốc cheo leo hiểm trở.
​Có một thời nơi đây gần như tách biệt với thế giới bên ngoài, giao thông vô cùng khó khăn, con người chỉ có thể đi bằng ngựa giữa những mỏm nhấp nhô của đá tai mèo và rừng núi âm u hoang vắng.
Chính vì điều đó mà cuộc họp 29 tháng 3 năm 1959 của Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Hà Giang được tổ chức và cho ra Nghị quyết đề nghị Trung ương Đảng Lao Động Việt Nam, Khu ủy Việt Bắc mở đường kết nối Hà Giang - Đồng Văn - Mèo Vạc. Và con đường Hạnh Phúc bắt đầu từ đó.
​Để mở đường lúc bấy giờ, gần 1.000 đồng bào thuộc 16 dân tộc Mèo, Tày, Dao, Pu Péo, Lô Lô... Cùng gần 1.300 thanh niên xung phong đến từ 8 tỉnh Cao - Bắc - Lạng, Thái - Tuyên - Hà và Hải Dương, Nam Định đã mang tuổi trẻ đến gần với nhau, cùng nhau làm nên một huyền thoại, một dấu mốc lịch sử của một thời phá núi mở đường.
Những chàng trai cô gái khi tuổi đời còn mới 20 đã gác lại gia đình, bè bạn đi theo tiếng gọi của dân tộc, của đất nước để đến với một miền đất xa xôi nơi địa đầu tổ quốc.
​Ngày 10 tháng 9 năm 1959 tại thị xã Hà Giang, Bộ Giao thông vận tải, Trung ương Đoàn thanh niên lao động Việt Nam và tỉnh Hà Giang đã tổ chức lễ khởi công mở đường Hạnh Phúc với tổng chiều dài khoảng 200km chạy từ Hà Giang đến Quản Bạ - Yên Minh - Đồng Văn - Mèo Vạc.
Những nhát cuốc đầu tiên mang theo bao hy vọng của cả ngàn thanh niên xung phong và dân công địa phương về một con đường kết nối liên lạc, kết nối tình yêu thương đến nơi địa đầu Tổ Quốc.
(Trích nguyên văn bản được lưu giữ tại căn nhà ký ức con đường Hạnh Phúc, tượng đài thanh niên xung phong, xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang).

×