Đà Lôi - Con trai út của Thành Cát Tư Hãn, đã chết bí ẩn ra sao?

Đà Lôi - Con trai út của Thành Cát Tư Hãn, đã chết bí ẩn ra sao?

Đà Lôi (khoảng 1191–1232), thường được Latinh hóa là Tolui, là con trai út của Thành Cát Tư Hãn và hoàng hậu Bột Nhi Thiếp. Trong số những người con trai của vị đại hãn đã sáng lập nên Đế quốc Mông Cổ, Đà Lôi nổi tiếng là chiến binh dũng mãnh và tài năng quân sự xuất chúng. Dù không trở thành Đại hãn, ông vẫn đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong những cuộc chinh phạt đầu tiên của người Mông Cổ, đồng thời là tổ tiên của nhánh hoàng tộc sau này nắm quyền thống trị đế quốc.

Năm sinh chính xác của Đà Lôi vẫn còn gây tranh cãi trong giới sử học. Một số học giả cho rằng ông sinh năm 1191 hoặc 1192, trong khi những nghiên cứu khác ước đoán ông có thể ra đời vào cuối thập niên 1180. Ông là con trai út của Thiết Mộc Chân – người sau này trở thành Thành Cát Tư Hãn – và người vợ chính thất Bột Nhi Thiếp. Ba người anh trai của ông là Truật Xích, Sát Hợp Đài và Oa Khoát Đài, những nhân vật đều đóng vai trò quan trọng trong quá trình mở rộng lãnh thổ Mông Cổ.

Ngay từ khi còn nhỏ, Đà Lôi đã trải qua những biến cố khắc nghiệt của cuộc sống thảo nguyên. Khoảng năm 1196, khi mới 5 tuổi, ông từng bị bắt cóc trong một cuộc tấn công của bộ tộc Thát Đát. Theo ghi chép trong “Bí sử Mông Cổ”, cậu bé đã được cứu thoát nhờ sự can đảm của Altani, vợ một vị tướng thân cận của Thiết Mộc Chân. Những sự kiện như vậy đã góp phần rèn luyện tinh thần chiến binh cho Đà Lôi từ rất sớm.

Khi trưởng thành, Đà Lôi nhanh chóng nổi bật trong số các hoàng tử Mông Cổ nhờ khả năng cầm quân và lòng dũng cảm. Nhiều sử gia đánh giá ông là chiến binh thiện chiến nhất trong số những người con trai của Thành Cát Tư Hãn. Trong các chiến dịch quân sự quy mô lớn của đế quốc Mông Cổ, Đà Lôi thường được giao chỉ huy những đạo quân quan trọng.

Trong chiến dịch xâm lược nhà Kim ở miền bắc Trung Hoa từ năm 1211 đến 1215, Đà Lôi nhiều lần trực tiếp tham chiến. Khi Thành Cát Tư Hãn bị thương trong cuộc vây hãm Tây Kinh (nay là Đại Đồng), Đà Lôi được giao quyền chỉ huy quân đội bên ngoài thành để bảo đảm chiến dịch không bị gián đoạn. Một trong những chiến tích tiêu biểu của ông diễn ra năm 1213 khi cùng đồng minh leo lên tường thành Đức Hưng và giao chiến trực tiếp với quân Kim. Những hành động táo bạo như vậy khiến ông nhanh chóng trở thành một trong những tướng lĩnh đáng tin cậy nhất của phụ hãn.

Tên tuổi của Đà Lôi thực sự vang dội trong cuộc chinh phục Đế quốc Khwarazm bắt đầu từ năm 1219. Đây là chiến dịch lớn nhằm đánh bại một trong những cường quốc mạnh nhất Trung Á thời bấy giờ. Ban đầu, Đà Lôi theo chân Thành Cát Tư Hãn tiến sâu vào lãnh thổ đối phương, bỏ qua các thành trì đang bị vây hãm để tấn công bất ngờ những trung tâm quan trọng như Bukhara và Samarkand. Sau khi các thành phố này thất thủ, quân Mông Cổ tiếp tục mở rộng chiến dịch về phía nam và tây.

Sau khi vùng Transoxiana bị chinh phục, Thành Cát Tư Hãn giao cho Đà Lôi nhiệm vụ cực kỳ quan trọng: tiến vào Khorasan, một khu vực giàu có nhưng đang nổi loạn chống lại sự thống trị của Mông Cổ. Nhiệm vụ của ông là bình định vùng đất này bằng mọi giá.

Đà Lôi đã thực hiện mệnh lệnh đó với sự tàn khốc khiến các sử gia đương thời phải kinh ngạc. Với một lực lượng ước tính khoảng 7.000 quân Mông Cổ cùng các binh lính Khwarazm bị sung quân, ông tiến vào Khorasan và lần lượt công phá nhiều thành phố lớn. Merv là mục tiêu đầu tiên. Sau vài ngày thăm dò, quân Mông Cổ phát động tấn công và nhanh chóng buộc thành phố đầu hàng. Tuy nhiên, lời hứa khoan hồng nhanh chóng bị phá bỏ. Dân chúng bị lùa ra ngoài thành và bị giết hại hàng loạt. Những ghi chép của các sử gia thời đó ước tính số nạn nhân có thể lên tới hàng trăm nghìn người.

Sau Merv, Đà Lôi tiến quân về phía Nishapur. Tại đây, một viên tướng Mông Cổ trước đó đã bị cư dân địa phương giết chết, khiến Thành Cát Tư Hãn coi đây là tội không thể tha thứ. Đà Lôi bao vây thành phố và phát động cuộc tấn công dữ dội vào tháng 4 năm 1221. Chỉ sau vài ngày giao tranh, Nishapur bị san bằng. Theo một số sử gia Ba Tư, toàn bộ dân cư trong thành, kể cả phụ nữ và trẻ em, đều bị tàn sát. Dù các con số trong sử liệu có thể bị phóng đại, những sự kiện này vẫn phản ánh mức độ tàn khốc khủng khiếp của chiến tranh thời bấy giờ.

Đà Lôi tiếp tục tiến quân tới Herat, thành phố lớn cuối cùng tại Khorasan còn chống cự. Sau nhiều ngày vây hãm, thành phố đầu hàng. Khác với Merv và Nishapur, lần này ông giữ lời hứa khoan hồng và chỉ xử tử quân lính phòng thủ. Sau đó, ông hội quân với Thành Cát Tư Hãn vào năm 1221, hoàn tất chiến dịch bình định Khorasan.

Trong xã hội Mông Cổ truyền thống, người con trai út thường được coi là người thừa kế gia sản của gia đình. Vì vậy, Đà Lôi từng được xem là ứng cử viên sáng giá cho ngôi Đại hãn sau khi Thành Cát Tư Hãn qua đời năm 1227. Sau cái chết của phụ hãn, ông trở thành người tạm thời điều hành đế quốc và tổ chức tang lễ cho vị đại hãn sáng lập.

Trong hai năm sau đó, Đà Lôi giữ vai trò nhiếp chính và quán xuyến việc triều chính. Một số học giả cho rằng ông có thể đã trì hoãn việc triệu tập đại hội quý tộc kurultai nhằm củng cố lực lượng ủng hộ cho bản thân. Tuy nhiên, cuối cùng ông vẫn tuân theo di nguyện của cha và ủng hộ anh trai Oa Khoát Đài lên ngôi Đại hãn năm 1229.

Những năm cuối đời, Đà Lôi tiếp tục tham gia các chiến dịch chống lại nhà Kim ở miền bắc Trung Hoa. Tuy nhiên, năm 1232 ông đột ngột qua đời trong hoàn cảnh đầy bí ẩn khi mới hơn 40 tuổi.

Sử liệu đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau về cái chết của ông. Một câu chuyện nổi tiếng trong các ghi chép Ba Tư kể rằng Oa Khoát Đài khi đó mắc bệnh nặng. Các pháp sư cho rằng Đại hãn bị tà linh nguyền rủa và cần một người hoàng tộc hy sinh để giải trừ tai họa. Đà Lôi được cho là đã tự nguyện uống chén rượu độc trong nghi lễ hiến tế để cứu anh trai. Sau khi nghi lễ diễn ra, Oa Khoát Đài dần hồi phục, còn Đà Lôi thì qua đời không lâu sau đó.

Một số sử gia hiện đại lại cho rằng câu chuyện này có thể chỉ là huyền thoại được dựng lên để tôn vinh ông. Theo cách giải thích khác, Đà Lôi có thể đã qua đời vì bệnh tật hoặc kiệt sức trong chiến dịch quân sự kéo dài. Cũng có giả thuyết cho rằng ông bị đầu độc trong những cuộc tranh chấp quyền lực trong triều đình Mông Cổ.

Dù nguyên nhân thực sự vẫn chưa được xác định, cái chết của Đà Lôi đã để lại ảnh hưởng lớn đối với lịch sử Mông Cổ. Dòng dõi của ông sau này trở thành nhánh quyền lực nhất trong hoàng tộc. Con trai cả của ông là Mông Kha trở thành Đại hãn thứ tư của đế quốc. Một người con khác là Hốt Tất Liệt sau này lập ra nhà Nguyên và trở thành hoàng đế cai trị Trung Hoa. Trong khi đó, Húc Liệt Ngột thành lập Hãn quốc Y Nhi tại Ba Tư.

Vì vậy, dù bản thân không bước lên ngôi Đại hãn, Đà Lôi vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử. Ông vừa là một trong những tướng lĩnh xuất sắc nhất của Thành Cát Tư Hãn, vừa là tổ tiên của dòng họ sau này nắm quyền thống trị phần lớn thế giới Á – Âu trong thế kỷ XIII. Cái chết bí ẩn của ông, cho đến nay, vẫn là một trong những câu chuyện gây tranh cãi và hấp dẫn nhất trong lịch sử đế quốc Mông Cổ.

×