Dầu mỏ cung cấp năng lượng cho ô tô, nitơ nuôi sống cây trồng, eo biển Hormuz vẫn bị đóng, nông nghiệp thế giới ra sao?

Chính quyền Iran đang tiến tới hạn chế, hoặc thậm chí đóng cửa eo biển Hormuz trong bối cảnh chiến sự leo thang.

Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA

Các thị trường toàn cầu đã lập tức phản ứng trước khả năng tuyến đường biển cực kỳ quan trọng này ngừng hoạt động. Người ta lo ngại rằng nguồn cung dầu mỏ và khí đốt có thể bị gián đoạn, khiến giá dầu thô tăng mạnh và kéo theo lạm phát tăng trên toàn thế giới.

Nhưng nếu giao thông qua Hormuz bị gián đoạn kéo dài thì không chỉ gây khủng hoảng năng lượng mà còn có thể tạo ra một "cú sốc phân bón" và trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh lương thực toàn cầu.

Vịnh Ba Tư là trung tâm của hệ thống sản xuất phân bón vì khu vực này có nguồn khí tự nhiên rẻ nhất thế giới. Đây chính là yếu tố thiết yếu để sản xuất amoniac, nguyên liệu nền tảng sản xuất các loại phân bón nitơ, đặc biệt là urê – loại phân đạm được sử dụng rộng rãi nhất trong nông nghiệp, mà nếu thiếu chúng, sản lượng lúa mì, ngô và gạo sẽ giảm mạnh.

Trong nhiều thập kỷ qua, các quốc gia vùng Vịnh như Qatar, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đã đầu tư một khoản khổng lồ để xây dựng các nhà máy sản xuất amoniac và urê, chủ yếu phục vụ xuất khẩu.

Khoảng 27% lượng dầu xuất khẩu của thế giới, 20% lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) - cung cấp năng lượng cho các nhà máy phân bón ở các nơi khác trên thế giới - và 20%-30% lượng phân bón xuất khẩu toàn cầu, bao gồm urê, amoniac, phốt phát và lưu huỳnh, đều đi qua eo biển Hormuz.

Nếu tuyến đường này bị đóng, các chuyến hàng này có thể bị dừng hoàn toàn hoặc trở nên quá đắt đỏ do chi phí vận tải và bảo hiểm tăng mạnh. Nhưng vấn đề lớn nhất và tác động sâu rộng hơn sẽ xuất hiện trong những tháng tiếp theo tại các trang trại trên khắp thế giới.

Ở Bắc bán cầu, nông dân thường tăng tốc mua phân bón trước mùa gieo trồng. Chỉ chậm trễ vài tuần đã có thể gây rối loạn nên nếu gián đoạn kéo dài vài tháng thì hậu quả sẽ rất lớn.

Khi các lô hàng không đến kịp, nông dân buộc phải xoay sở để trả cho giá phân bón tăng vọt, giảm lượng phân bón sử dụng, hoặc thay đổi cơ cấu cây trồng.

Do đặc điểm phản ứng của cây trồng, chỉ cần giảm nhẹ lượng nitơ cũng có thể khiến năng suất bị ảnh hưởng dẫn tới suy giảm sản lượng hàng triệu tấn nông sản. Hệ quả sẽ lan rộng ảnh hưởng đến thị trường thức ăn chăn nuôi, sản xuất thịt, nhiên liệu sinh học và cuối cùng là giá thực phẩm bán lẻ toàn cầu.

Khó tự chủ được phân bón

Một số quốc gia có nguồn cung cấp phân bón, nhưng sự tự chủ hoàn toàn về phân bón lại không phổ biến như người ta tưởng. Chẳng hạn, Ấn Độ phụ thuộc rất nhiều vào khí tự nhiên hóa lỏng nhập khẩu từ Vịnh Ba Tư để vận hành các nhà máy sản xuất urê trong nước. Brazil cũng phụ thuộc đáng kể vào phân bón nitơ và phốt phát nhập khẩu để duy trì sản xuất đậu tương và ngô.

Ngay cả Mỹ - một trong những quốc gia sản xuất phân bón lớn nhất thế giới, cũng vẫn nhập khẩu lượng đáng kể amoniac và urê nhằm đáp ứng nhu cầu ở một số khu vực và giúp hạ giá trong nước.

Ở châu Phi cận Sahara, mức sử dụng phân bón vốn đã thấp. Nếu giá tiếp tục tăng, việc sử dụng có thể còn giảm hơn nữa, khiến năng suất cây trồng giảm và tình trạng mất an ninh lương thực gia tăng.

Tại Việt Nam, các nhà sản xuất urê có thể trước mắt chưa chịu tác động trực tiếp nhưng nếu xung đột Trung Đông kéo dài và chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn, thị trường trong nước khó tránh khỏi bị ảnh hưởng.

Sự mong manh của hệ thống phân bón không chỉ nằm ở nitơ. Lưu huỳnh - một chất dinh dưỡng thiết yếu cho sự phát triển của cây trồng - phần lớn là sản phẩm phụ của quá trình chế biến dầu và khí đốt. Nếu các chuyến hàng năng lượng qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, sản lượng lưu huỳnh cũng sẽ giảm cùng với xuất khẩu nhiên liệu. Vì vậy, biến động ở eo biển này không chỉ làm giảm lượng phân bón được vận chuyển mà còn hạn chế khả năng sản xuất phân bón ở những nơi khác.

Nếu xung đột kéo dài, chuỗi cung ứng phân bón bị ảnh hưởng, sẽ gây tác động dây chuyền đến chi phí sản xuất nông nghiệp. Theo một số ước tính, phân bón đang chiếm khoảng một phần tư giá thành sản xuất lúa. Ảnh: Thanh Huế/Tia Sáng

Bất kỳ gián đoạn nào trong nguồn cung khí đốt hoặc thương mại amoniac đều lập tức làm giảm khả năng cung cấp nitơ toàn cầu, trong khi một số ước tính cho thấy nếu không có nitơ tổng hợp, thế giới chỉ có thể nuôi sống một phần nhỏ dân số hiện nay. Vì vậy, eo biển Hormuz nằm ở điểm giao thoa giữa an ninh năng lượng và an ninh lương thực.

Việc thay đổi nơi sản xuất phân bón không thể diễn ra trong một sớm một chiều. Cần nhiều năm để tài trợ và xây dựng các nhà máy amoniac mới. Vì vậy, nếu việc xuất khẩu từ một khu vực chủ chốt giảm mạnh, thế giới khó có thể tìm ra cách bù đắp nhanh chóng.

Khi nguồn cung thiếu hụt, giá sẽ tăng, dòng chảy thương mại sẽ phải điều chỉnh lại, và nông dân phải đưa ra quyết định gieo trồng trong bối cảnh nhiều bất định. Lạm phát giá lương thực - vốn thường liên quan đến bất ổn xã hội trong lịch sử - có thể trở nên trầm trọng hơn.

Các ngân hàng trung ương, vốn chủ yếu tập trung vào lạm phát do giá nhiên liệu gây ra, có thể chưa đánh giá hết ảnh hưởng của tình trạng khan hiếm phân bón đối với giá cả nói chung.

Quan trọng hơn, các cú sốc phân bón không xuất hiện ngay lập tức như cú sốc dầu mỏ. Giá xăng có thể thay đổi chỉ sau một đêm, trong khi tác động đối với năng suất cây trồng chỉ bộc lộ rõ ràng sau vài tháng. Tuy nhiên, đôi khi chính tác động chậm này có thể gây bất ổn lớn hơn.

Nếu thế kỷ 20 các nhà hoạch định chính sách từng nhận được bài học về việc phải lo sợ lệnh cấm vận dầu mỏ, thì thế kỷ 21 có thể mang đến bài học về cú sốc phân bón. Thị trường năng lượng có khả năng ứng phó với các cú sốc nhờ dự trữ và khả năng thay thế nguồn cung nhưng khả năng dự trữ cho hệ thống lương thực toàn cầu lại mỏng manh hơn nhiều.

"Dầu mỏ cung cấp năng lượng cho ô tô. Nitơ nuôi sống cây trồng. Nếu eo biển Hormuz bị đóng, cái giá phải trả có thể không phải là giá dầu Brent mà là chi phí để nuôi sống thế giới", GS.TS Nima Shokri (Đại học Liên Hợp Quốc) và TS Salome Shokri-Kuehni (Đại học Liên Hợp Quốc và Đại học Kỹ thuật Hamburg, Đức) viết trong bài báo trên The Conversation.

Một sự gián đoạn kéo dài tại eo biển Hormuz sẽ không chỉ làm thay đổi giá dầu thô mà còn thử thách khả năng chống chịu của chu trình nitơ công nghiệp - nền tảng mà nền văn minh hiện đại đang phụ thuộc vào.

Tài liệu tham khảo:

-How the Iran war could create a ‘fertiliser shock’ – an often ignored global risk to food prices and farming. The Conversation. https://theconversation.com/how-the-iran-war-could-create-a-fertiliser-shock-an-often-ignored-global-risk-to-food-prices-and-farming-277552

-The Iran war: Potential food security impacts. https://www.ifpri.org/blog/the-iran-war-potential-food-security-impacts/?

-Giá phân bón tăng mạnh do ảnh hưởng của chiến sự Trung Đông. Thanh Niên. https://thanhnien.vn/gia-phan-bon-tang-manh-do-anh-huong-cua-chien-su-trung-dong-185260307155334439.htm

×