Dấu tích nhà máy thủy điện cổ xưa nhất, xây dựng cách đây gần 100 năm ở Đắk Lắk, do Toàn quyền Đông Dương sắc lệnh

Thác Ea Nao hiện nay thuộc địa bàn phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk, địa phận thành phố Buôn Ma Thuột trước đây.

Bên cạnh cái tên này, thác Ea Nao còn được gọi là thác Nhà Đèn, thác Suối Reo. Không nhiều người biết đến công trình xây dựng cổ xưa này dù là người địa phương.

Phải gặp những cụ cao niên người bản địa, chúng tôi mới xác định được địa điểm của thác Nhà Đèn, tức thác nước Ea Nao.

Thác Nhà Đèn ở cuối con hẻm dốc, uốn lượn trên đường Hùng Vương, phường Tân Lập (địa phận thành phố Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk trước đây).

Tìm ở rất nhiều nguồn nhưng không có nhiều tài liệu ghi chép về công trình xây dựng nhà máy thủy điện cổ xưa này trên đất Đắk Lắk.

Một tư liệu hiếm hoi thể hiện tại Sắc lệnh số 1180, ngày 13/7/1932 của Toàn quyền Đông Dương: Ông M. C. Bourgery - một kỹ nghệ gia ở Đà Lạt được ủy quyền cung cấp trang thiết bị cho đập Ea Nao để sử dụng năng lượng điện thủy.

Nằm trên thượng nguồn suối Ea Nao (Darlac) từ Km 4 (của Quốc lộ 21, tính từ Banméthuột), hệ thống đập thủy điện này kéo dài 1 km về phía nam của Quốc lộ 21; sử dụng nước của dòng suối Ea Nao để sản xuất điện.

Thời hạn ủy quyền là 50 năm kể từ ngày ký sắc lệnh này. Công việc này phải được hoàn thành trong vòng hai năm kể từ ngày ký sắc lệnh.

Trong trường hợp trễ hạn, sự ủy quyền sẽ bị thu hồi và các hạng mục công trình đã xây dựng sẽ bị tịch thu. Sự ủy quyền này tuân theo các điều kiện được thiết lập bởi các thông số kỹ thuật đính kèm.

Người được cấp phép, ủy quyền sẽ phải trả một khoản phí hằng năm là một đồng cho việc chiếm hữu tài nguyên công cộng.

Đây là cơ sở đầu tiên hình thành Nhà máy thủy điện Ea Nao, cung cấp điện chiếu sáng ở trung tâm Buôn Ma Thuột thay thế cho trạm phát điện nhỏ trước đó.

Trên báo L'Éveil Économique de l'Indochine (Sự thức tỉnh kinh tế Đông Dương) số ra ngày 28/5/1933 có bài “Một chuyến tham quan Nam Trung Kỳ” cũng nói về việc xây dựng nhà máy thủy điện đầu tiên tại Buôn Ma Thuột.

Nội dung bài báo được dịch lại như sau: "Hãy cùng đến xem. Sau vài cây số trên một con đường riêng biệt được vạch ra giữa rừng, băng qua một buôn làng người Thượng khá sung túc, chúng tôi ngạc nhiên khi thấy con đường kết thúc trước một công trường. Rồi một người đàn ông trong trang phục thợ mỏ xuất hiện.

Đó là ông B., một nhà công nghiệp lớn từ một trong những thành phố quan trọng nhất của Trung Hoa, người đã đến định cư xa hoa tại Đà Lạt vì bị quyến rũ bởi vẻ đẹp của vùng đất này.

Người đàn ông này, một người tự thân lập nghiệp, nhờ khối tài sản lớn tích lũy được sau một đời làm việc, lẽ ra có thể nghỉ ngơi bằng việc trồng hoa nhưng ông vẫn tìm thấy niềm vui khi hoạt động trong các doanh nghiệp vừa mang tính từ thiện vừa đem lại lợi nhuận.

Vì yêu thích địa thế của Buôn Ma Thuột, ông đã quyết định chặn một dòng thác cách trung tâm 6 km để xây dựng một nhà máy thủy điện nhằm cung cấp năng lượng và ánh sáng điện dồi dào.

Từ hai tháng nay, ông sống trong những cái chòi giữa rừng sâu, cùng với các ông P. và B. điều hành các công việc phức tạp của con đập, đồng thời giám sát tỉ mỉ việc tiếp nhận và lắp đặt vật tư.

Con đập cao 8 m so với lòng suối, được xây bằng đá hộc và hai đầu đập được neo chắc chắn dâng nước suối để chạy máy phát điện.

Từ cửa nhận nước, một kênh dẫn dài 900 m chạy dọc theo con đường được xây dựng riêng cho công trình này, dẫn đến nhà máy bằng các đường ống áp lực, đưa nước xuống với độ cao cột áp là 20 m. Lưu lượng nước có thể đạt từ 500 đến 600 lít mỗi giây.

Ban đầu, hai tổ máy tuabin biến thế công suất 50 kVA sẽ cung cấp điện cho các đường dây ngầm 6 kV để truyền tải năng lượng về Buôn Ma Thuột. Một trạm biến áp ở lối vào thị xã sẽ hạ điện áp xuống còn 115/200 V.

Trong vài tháng tới, công trình tuyệt đẹp này sẽ hoàn thành và thị xã Buôn Ma Thuột sẽ có những con phố được chiếu sáng rực rỡ bởi các cột đèn, ánh sáng điện sẽ đến với mọi nhà, người thợ thủ công có thể vui vẻ làm việc muộn hơn và giá nước đá sẽ cực kỳ rẻ. Một thị xã hạnh phúc!".

Chẳng rõ, Nhà máy thủy điện Ea Nao được sử dụng đến khi nào. Nhưng đến nay, dấu tích còn lại của công trình này là một cái thác khá đẹp.

Phía trên thác là đoạn suối trong, hiền hòa, xung quanh là những ruộng lúa, vườn cây xanh mướt.

Thác Ea Nao rộng khoảng 17 m và cao khoảng 5 m. Đỉnh đập rộng chừng 1 m nối hai bên bờ, người dân vẫn qua lại hằng ngày.

Phía dưới thác là một vùng nước và cây cỏ hoang sơ, có nhiều tảng đá to giữa dòng chảy trắng xóa xuôi về hạ nguồn.

Thác chảy giữa hai bờ cây cối um tùm, có nhiều cây rừng tự nhiên còn sót lại, có cây phủ tán rộng xuống suối, cành lá chạm sát nước. Cảnh quan xung quanh thắng cảnh này khá hoang sơ, sạch sẽ.

Anh Y Neo Niê, buôn Kô Sia, phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk (địa phận thành phố Buôn Ma Thuột trước đây) là cư dân địa phương sống cạnh thác Ea Nao nhiều năm nay.

Anh cho biết, suối Ea Nao khởi nguồn ở buôn Kô Tam, chảy qua nhiều buôn làng rồi hợp lưu với suối Ea Tam chảy về hạ du. Trước đây, suối trong xanh, bà con sống ven suối vẫn thường xuống tắm và lấy nước về sinh hoạt.

Suối chưa bao giờ cạn nhưng những năm gần đây, do đời sống và canh tác nông nghiệp, nước suối không còn sạch như trước nên người ta chỉ dùng để tưới cà phê, hoa màu.

Từ nhỏ, anh Y Neo đã nghe mẹ cha kể về nhà máy thủy điện ở đây. Bao năm nay, bà con ở đây không xâm hại thác, không xả rác xuống suối và nhắc nhở trẻ con cẩn thận khi xuống thác. Vào mùa khô hay lễ, Tết, nhiều thanh niên, học sinh thường rủ nhau đến thác chơi.

×