Dư địa chí xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai sau sáp nhập, sắp xếp thành công (địa phận thuộc tỉnh Yên Bái trước đây)

1. Lịch sử hình thành xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai (địa phận huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái trước đây)

Xã Mù Cang Chải được thành lập theo Nghị quyết số 1673/NQ-UBTVQH15, ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Lào Cai năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2025 trên cơ sở sáp nhập các xã Chế Cu Nha, Mồ Dề, Kim Nọi và thị trấn Mù Cang Chải (thuộc xã Mù Cang Chải trước đây, và là một phần diện tích của huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái trước đây).

Xã Mù Cang Chải trước đây thuộc các châu vùng Than Uyên, Văn Chấn, Mường La (tỉnh Sơn La) qua các thời kỳ lịch sử hành chính.

Ngày 07/5/1955, Chính phủ thành lập Khu Tự trị Tây Bắc; đến ngày 18/10/1955, ban hành Nghị định thành lập Châu Mù 2 Cang Chải; năm 1962 đổi tên thành huyện Mù Cang Chải thuộc tỉnh Nghĩa Lộ.

Sau năm 1975, sáp nhập tỉnh; rồi đến 1991, tỉnh Hoàng Liên Sơn được chia, huyện Mù Cang Chải trở thành một huyện của tỉnh Yên Bái trước đây, nay là tỉnh Lào Cai.

2. Địa lý tự nhiên của xã Mù Cang Chải

Xã Mù Cang Chải là xã vùng cao nằm ở phía Tây của tỉnh Lào Cai, cách trung tâm tỉnh Lào Cai 180 km về phía Tây Bắc; phía đông giáp với các xã: Nậm Có, Minh Lương; phía Nam giáp với các xã: Púng Luông, Tú Lệ; phía tây giáp với xã Lao Chải; phía bắc giáp với xã Khao Mang.  Xã Mù Cang Chải có tổng diện tích tự nhiên là 14.695,16 ha.

- Địa hình: Mù Cang Chải cơ bản là đồi núi thuộc dãy Hoàng Liên Sơn và các dãy núi nhỏ liên tiếp nhau chạy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, giữa các dãy núi là các khe suối thuộc lưu vực Sông Hồng và Sông Đà; độ cao tuyệt đối thấp nhất là 900m, cao nhất là 2.200m so với mực nước biển. Địa hình bị chia cắt mạnh tạo nên các sườn núi trải dài, mái dốc trung bình 300m, có nơi có độ lên đến 450 m.

- Khí hậu: Mù Cang Chải thuộc kiểu khí hậu á nhiệt đới gió mùa với hai mùa rõ rệt: Mùa mưa từ cuối tháng 4 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 19-20°C; cao điểm mùa hè khoảng 23-24°C; thấp nhất mùa đông có thể xuống dưới 3°C. Lượng mưa trung bình năm khoảng 1.800 - 1.900mm; độ ẩm trung bình cao (khoảng ~80-85%)

 - Tài nguyên thiên nhiên: Mù Cang Chải có diện tích rừng tự nhiên khá lớn, một số diện tích rừng già và có cây gỗ quý như pơ mu. Suối, khe nước, nguồn nước núi phong phú, giúp tưới cho ruộng bậc thang, tạo cảnh quan thiên nhiên đẹp. Có tiềm năng trồng các loại cây ăn quả phù hợp vùng lạnh như lê, cùng các loại cây dược liệu quý; đồng thời phát triển cây hoa, cây bản địa có giá trị kinh tế..

3. Địa lý hành chính xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai

Xã Mù Cang Chải có tổ chức bộ máy như sau. Khối cơ quan Đảng bao gồm: Cơ quan Ủy ban Kiểm tra Đảng ủy, Ban xây dựng Đảng, Văn phòng Đảng ủy; Khối đoàn thể bao gồm: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân, Hội Cựu chiến binh, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh; Khối chính quyền: Hội đồng nhân dân xã đã thành lập 02 ban chuyên trách là Ban Kinh tế - Ngân sách và Ban Văn hóa - Xã hội khóa XV, nhiệm kỳ 2021-2026; Ủy ban nhân dân xã bao gồm 3 cơ quan chuyên môn (Phòng Kinh tế, Phòng Văn hóa - Xã hội, Văn phòng HĐND và UBND xã) và 1 tổ chức hành chính trực thuộc là Trung tâm Phục vụ hành chính công.

Ngoài ra trên địa bàn xã Mù Cang Chải còn có các cơ quan, đơn vị ngành dọc đóng trên địa bàn như: Ngân hàng Nông nghiệp và PTNT; Ngân hàng Chính sách xã hội; Bảo hiểm Xã hội, Trung tâm Y tế; Bưu điện và một số đơn vị sự nghiệp khác.

4. Địa lý nhân văn

Dân cư, dân tộc: Xã Mù Cang Chải hiện nay có 2.834 hộ dân với 14.150 nhân khẩu với tổng số 22 thôn. Xã có 11 dân tộc cùng sinh sống (trong đó: dân tộc Kinh có 1.808 người, chiếm 12,8%; các dân tộc thiểu số (DTTS) là 12.342 khẩu, chiếm 87,2% (gồm các dân tộc thiểu số như: dân tộc Mông 11.496 người, chiếm 81,24%; dân tộc Thái 551 người, chiếm 3,89%; dân tộc Tày 212 người, chiếm 1,5%; dân tộc Mường 51 người, chiếm 0,36%; dân tộc Nùng 15 người, chiếm 0,11%; dân tộc Dao 10 người, chiếm 0,07%; dân tộc Khơ Mú 02 người, chiếm 0,01%; dân tộc Cao Lan 02 người, chiếm 0,01%, dân tộc Sán Dìu 02 người, chiếm 0,01%; dân tộc Gia Rai 01 người, chiếm 0,007%). Tỷ lệ hộ nghèo trên địa bàn xã tính đến cuối năm 2024 là 21,5% cận nghèo là 5,8%.

Tôn giáo, tín ngưỡng: Chủ yếu là tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng tổ tiên, thờ cúng các vị thần linh, phong tục bản địa. Trên địa bàn xã có một số hộ dân có biểu hiện theo tôn giáo, trong đó có 9 hộ/44 khẩu theo hội Thánh Tin lành Việt Nam, 11 hộ/40 khẩu theo đạo Công giáo. Các nhóm hộ dân trên thỉnh thoảng tụ tập cầu nguyện, hát thanh ca.

Văn hóa - phong tục tập quán: Xã Mù Cang Chải là địa phương có nền văn hóa lâu đời, các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc về phong tục tập quán trong đời sống tâm linh, văn hóa ẩm thực, trang phục, ngôn ngữ, văn hóa nghệ thuật truyền thống, văn hóa trong lao động sản xuất của đồng bào dân tộc Mông, đồng bào dân tộc Thái luôn được quan tâm, gìn giữ và phát triển.

Tiêu biểu là nền văn hóa của đồng bào Mông, chiếm 81,1% dân số toàn xã. Người Mông ở Mù Cang Chải có 4 nhóm: Mông Đơ (Mông Trắng); Mông Đu (Mông Đen); Mông Lềnh (Mông Hoa); Mông Si (Mông Đỏ) với truyền thống văn hóa đặc sắc luôn thu hút nhiều nhà nghiên cứu, nghệ thuật và là tiềm năng quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, dịch vụ của địa phương.

Với những truyền thống văn hoá đặc trưng cùng đời sống tinh thần rất phong phú và đa dạng, người dân mộc mạc, chất phác, thân thiện, mến khách tạo nên những nét văn hoá rất riêng đậm đà bản sắc dân tộc của Mù Cang Chải với các điểm đặc trưng.

Phong tục tập quán và lễ hội truyền thống: Phong tục tập quán trong việc thờ cúng và lễ nghi trong ngày lễ tết, cưới hỏi, tang lễ... được lược bỏ những hủ tục lạc hậu, gìn giữ và phát huy những giá trị tinh hoa truyền thống của dân tộc và trở thành những nét sinh hoạt cộng đồng hấp dẫn đối với du khách.

Là địa phương có sự giao thoa văn hóa khá độc đáo giữa người Mông, người Thái, người Kinh và một số dân tộc khác đã tạo nên các lễ hội truyền thống đa dạng và đặc sắc, nhất là các lễ hội của người Mông, người Thái.

Hiện nay xã Mù Cang Chải có 03 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã được Chính phủ công nhận đó là: Lễ mừng cơm mới của người Mông; Nghệ thuật Khèn của người Mông; Nghệ thuật dùng sáp ong tạo hoa văn trên vải của người Mông và nhiều giá trị văn hóa được gìn giữ, phát huy trở thành động lực và sản phẩm văn hóa thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện, nhất là phát triển du lịch.

Xã Mù Cang Chải thường xuyên tổ chức hội thi, hội diễn, liên hoan văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao trong các dịp lễ, tết mang đậm bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc thường niên như: Lễ hội “Xuân vùng cao”; Các hoạt động “Ngày hội thống nhất 30/4” và hoạt động du lịch Mùa nước đổ; Các hoạt động Lễ hội Khám phá Danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang Mù Cang Chải; Lễ hội Hoa Tớ Dày, Festival Khèn Mông và các hoạt động Chào Xuân gắn với chuỗi các hoạt động phụ trợ như: Lễ hội Dã bánh Giày; Hội thi Khèn Mông; Hội thi gặt lúa nhanh, cày bừa giỏi, đắp bờ đẹp; Thi chọi Dê; Thi dùng sáp ong tạo hoa văn trên vải; Hội thi đánh quay của người Mông...

Văn hóa kiến trúc: Với đặc thù về văn hóa dân tộc, địa hình và tập quán sinh hoạt đã tạo nên những nét kiến trúc nhà ở độc đáo của người Mông và người Thái trên địa bàn xã.

Trong đó, mỗi gia đình trong cộng đồng mỗi dân tộc đều làm nhà thống nhất theo một khuôn mẫu chung.

Người Mông thường là nhà trệt, mái thấp, ngôi nhà dù to hay nhỏ cũng đều phải có tối thiểu 3 gian và 2 cửa, một gian để đặt bếp nấu nướng và phòng ngủ của gia chủ, một gian để bếp sưởi và dành cho khách, gian giữa để đặt bàn thở tổ tiên và là gian để tiếp khách.

Trong khi đó, người Thái thường ở nhà sàn, kết cấu gỗ, mái dốc, thoáng mát với sàn trống bên dưới, thường là nơi để con cháu vui chơi hoặc dệt vải, chế biến thức ăn chăn nuôi, bên trên sàn là không gian sinh hoạt chung của gia đình, một bên chia thành các ngăn nhỏ theo chiều dọc nhà để làm phòng ngủ, một bên để thông giữa các gian để làm nơi sinh hoạt chung, nhà thường bố trí nhiều cửa sổ tạo không gian rộng rãi, thoáng mát và cảm giác gần gũi với thiên nhiên.

Văn hóa ẩm thực: Đối với ẩm thực người Mông, nguyên liệu để chế biến thường là những sản phẩm chăn nuôi, trồng trọt tại gia đình, chưa bị tác động nhiều bởi phương thức sản xuất công nghiệp với các sản phẩm có giá trị dinh dưỡng và hương vị đặc trưng được nhiều du khách đánh giá cao như: gà đen, lợn đen, cá chép ruộng, rau cải Mông, khoai sọ, lạc đỏ, bí đỏ, măng ớt, quả cống… với cách chế biến đơn giản nhưng rất phong phú, kết hợp cùng với các gia vị sẵn có trong vườn hoặc khai thác từ rừng và một số loại thảo dược làm cho món ăn vừa giữ được hương vị, vừa có tác dụng bồi bổ sức khỏe.

Đối với ẩm thực dân tộc Thái, nguyên liệu để chế biến món ăn cũng từ các sản phẩm nông sản của gia đình và khai thác từ tự nhiên với các món nổi tiếng như: thịt ba chỉ nộm lá nhội (Xổm phát), cá suối ướp gia vị nướng nguyên con (pa pỉnh tộp), thịt băm nướng lá chuối, cá bống trộn gia vị nướng lá chuối, thịt trâu sấy khô và một số món ăn theo mùa như: măng tre, măng sặt, côn trùng rang, nhộng ong xào măng chua… kết hợp với các loại gia vị tự nhiên như: lá nhội, quả muối (xổm pột), hạt xẻn (mắc khén) và nhiều loại rau rừng vừa là thực phẩm, vừa mang vị thuốc dân gian tạo cho Mù Cang Chải một thế giới ẩm thực phong phú, đa dạng, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu cũng như khẩu vị đa dạng của du khách.

 Văn hóa, nghệ thuật: Các hình thức sinh hoạt văn hóa nghệ thuật đặc trưng thu hút được sự quan tâm của đông đảo du khách cả trong nước và quốc tế khi đến với Mù Cang Chải đó là: múa khèn Mông, múa ô, múa khăn, múa gậy sinh tiền, hát ống dây, hát đối đáp, đàn nhị, đàn môi, sáo, kèn lá; của người Mông; múa then, hát then, nhảy sạp, múa quạt của người Thái…

Nghề thủ công truyền thống: Là một xã có tỷ lệ cao là dân tộc Mông (chiếm trên 81,1% tổng dân số), trước đây giao thông đi lại khó khăn, thông thương hạn chế, sản xuất chủ yếu mang tính tự cung tự cấp cùng với những tập quán văn hóa mang tính đặc thù cao trong sản xuất cũng như đời sống sinh hoạt nên đã hình thành trong cộng đồng dân tộc Mông nhiều nghề thủ công truyền thống, với kinh nghiệm tích lũy từ hàng trăm năm, người Mông đã tạo nên nhiều công cụ, dụng cụ phục vụ cuộc sống và lao động, sản xuất có giá trị thẩm mỹ cao và chất lượng tốt mà cho đến nay vẫn được nhiều người truyền tai nhau và tìm mua để sử dụng hoặc làm quà biếu người thân, trong đó có thể kể đến các nghề như: rèn đúc nông cụ, mây tre đan, xe lanh, dệt vải, vẽ hoa văn bằng sáp ong, thêu dệt thổ cẩm, chế tác nhạc cụ dân tộc, nấu rượu… là những sản phẩm phục vụ đắc lực cho phát triển du lịch. Xã có 01 làng nghề truyền thống Nghề thêu dệt Thổ cẩm của người Mông ở bản Chế Cu Nha.

Về Giáo dục: Tổng số toàn xã có 08 đơn vị trường trực thuộc (04 trường Mầm non, 04 trường TH&THCS) và 2 nhóm trẻ ngoài công lập (Sao Mai và Ánh Dương), có 05/08 đơn vị trường đạt chuẩn quốc gia (2 trường công nhận mới: Mầm non Bông Sen, Mầm non Kim Nọi); có 3 đơn vị trường PTT dân tộc bán trú.

Về quy mô lớp, học sinh có 144 lớp, với 4.424 học sinh (chia ra: Mầm non: 47 lớp với 1.202 sinh; Tiểu học: 59 Lớp với 1.833; Trung học cơ sở: 38 lớp với 1.389). Cơ sở vật chất trường học cơ bản đáp ứng được nhu cầu dạy và học của học sinh. Toàn xã có 145 phòng học, trong đó: Kiên cố 108 phòng, bán kiên cố 37 phòng. Phòng ở học sinh: 39 phòng, Phòng bộ môn: 21 phòng, phòng ở giáo viên 10 phòng, 18 công trình bếp, 3 công trình nhà ăn, phòng hành chính quản trị 15 phòng, phòng phục vụ học tập 14 phòng.

Về đội ngũ quản lý, giáo viên, nhân viên: Tổng số có 282 lao động, trong đó biên chế 271 người (Cán bộ quản lý 25 người, giáo viên 226 người, nhân viên 20 người), hợp đồng 111 là 11 người. So với biên chế giao còn thiếu 28 người. Ngoài ra trên địa bàn xã có 01 trường THPT Mù Cang Chải, 01 Trung tâm GDNN&GDTX trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Lào Cai.

Về Y tế: Có trạm y tế Trạm Y tế xã Mù Cang Chải có chức năng chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe cho nhân dân trên địa bàn xã. Tuy nhiên Trạm Y tế xã vẫn do Trung tâm Y tế khu vực Mù Cang Chải trực tiếp quản lý với tổng số 19 giường bệnh. Hiện nay, Trạm Y tế xã có 19 cán bộ, nhân viên y tế, trong đó số lượng bác sĩ có trình độ chuyên môn cao còn ít, chưa đáp ứng được yêu cầu khám chữa bệnh chuyên sâu cho người dân. Ngoài ra, trên địa bàn xã có 01 Trung tâm Y tế khu vực Mù Cang Chải (trước đây là Trung tâm Y tế huyện) với 85 giường bệnh, 95 biên chế có mặt. Trong đó có 18 bác sĩ, sau Đại học 9; 8 y sỹ, 28 điều dưỡng, 11 dược, 9 hộ sinh, 8 kỹ thuật y và 4 nhân viên khác. 6.4.

Di tích lịch sử – danh lam thắng cảnh: Hiện nay xã Mù Cang Chải có tổng diện tích ruộng bậc thang trên 385ha, trong đó có 217,2ha được Thủ tướng chính phủ công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt Danh lam thắng cảnh Ruộng bậc thang năm 2019 trong đó có một số điểm nổi tiếng như Võng lúa Sáng Nhù (đồi Móng Ngựa), ruộng bậc thang Kim Nọi, Chế Cu Nha... thu hút đông khách du lịch cũng như các nhiếp ảnh gia bởi vẻ đẹp không lẫn vào đâu được. Là di sản văn hóa do đồng bào dân tộc Mông tạo nên qua nhiều thế hệ. Di tích danh thắng quốc gia đặc biệt ruộng bậc thang phân bổ tại các thôn: Tà Chơ, Sáng Nhù, Thào Chua Chải, Dề Thàng, Trống Tông và Chế Cu Nha.

5. Xã Mù Cang Chải, tỉnh Lào Cai có tiềm năng kinh tế-xã hội to lớn

Xã Mù Cang Chải phát triển kinh tế - xã hội trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn gặp nhiều khó khăn,  thu nhập của người dân còn thấp, trình độ dân trí và nhận thức của Nhân dân chưa đồng đều. Từ đó các chính sách, chương trình hỗ trợ cho đồng bào các dân tộc thiểu số luôn được các cấp ủy Đảng, chính quyền xã quan tâm triển khai thực hiện như: Chương trình mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Chương trình giảm nghèo bền vững; Chương trình 3 nông thôn mới và các hoạt động văn hóa, thể thao, y tế, giáo dục, giải quyết việc làm, đào tạo nghề cho người lao động.

Nông - Lâm nghiệp: Lúa nước là cây trồng chủ lực, toàn xã Mù Cang Chải có tổng diện tích trồng lúa nước 836ha, trong đó ruộng bậc thang trên 385ha. Tuy nhiên do địa hình và thiếu nước nên chủ yếu trồng vụ lúa 1, khó có vụ lúa 2-3 vụ. Với điều kiện tự nhiên và khí hậu đặc trưng có nhiều loại cây trồng đã được trồng thử nghiệm và đem lại hiệu quả kinh tế tốt như quả lê, cây hoa, cây dược liệu, rau lạnh (rau cải, su su) được thử nghiệm và đem lại hiệu quả kinh tế tốt. Tỷ lệ che phủ rừng đạt 64,2% gồm rừng già, rừng nguyên sinh, rừng phòng hộ và rừng sản xuất bảo tồn các nhiều loài quý như cây pơ mu, lim, sến, táu....và các loại cây dược liệu.

Thương mại - dịch vụ: Trên địa bàn xã Mù Cang Chải có 01 làng nghề thêu dệt Thổ cẩm Mông gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa và phát triển du lịch. Có 03 sản phẩm OCOP được công nhận 3 sao (Trà sơn tra Tâm Phúc An; Mật ong Nậm Khắt; Thủ công mỹ nghệ nhóm vải may mặc, thêu dệt thổ cẩm và Su su bao tử non). Ngoài ra còn phát triển các hoạt động phục vụ du khách, dịch vụ lưu trú, ăn uống, làm du lịch, bán sản phẩm nông sản đặc sản địa phương; vận chuyển khách du lịch. Cơ sở hạ tầng còn hạn chế nhưng đang được đầu tư.

Công nghiệp: Chưa phát triển hoạt động sản xuất công nghiệp, phần lớn nền kinh tế vẫn dựa trên nông - lâm nghiệp, du lịch và dịch vụ.

Với cảnh quan thiên nhiên đặc sắc và bản sắc văn hóa đậm đà dân tộc, xã Mù Cang Chải không chỉ là niềm tự hào của vùng cao Lào Cai mà còn là điểm nhấn quan trọng trong bức tranh phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh. Việc gìn giữ, phát huy những giá trị truyền thống, kết hợp với khai thác hợp lý tiềm năng du lịch và nông nghiệp bền vững sẽ góp phần đưa Mù Cang Chải ngày càng đổi mới, trở thành vùng đất phát triển toàn diện, giàu bản sắc và tràn đầy sức sống.

×