Hạt gạo Việt xuất đi khắp thế giới, tìm giải pháp giúp nông dân sống khỏe với ruộng đồng

Xuất khẩu gạo giảm giá mạnh, nông dân chịu áp lực lớn

Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu nông lâm thủy sản diễn ra ngày 8/5 tại TPHCM, nhiều ý kiến từ cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp đã chỉ ra nghịch lý lớn của ngành lúa gạo Việt Nam khi xuất khẩu đứng nhóm đầu thế giới nhưng người nông dân vẫn hưởng lợi chưa tương xứng.

Cùng với đó, áp lực giảm giá gạo, chi phí logistics tăng và nguy cơ El Nino quay trở lại đang khiến xuất khẩu gạo năm 2026 đứng trước nhiều thách thức.

Ông Đỗ Hà Nam - Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam cho biết, năm 2025 ngành lúa gạo đạt dấu mốc đáng chú ý khi xuất khẩu khoảng 8,06 triệu tấn gạo, đưa Việt Nam trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ 2 thế giới, vượt Thái Lan.

Không chỉ tăng về sản lượng, gạo Việt Nam còn từng bước xây dựng được vị thế bằng các dòng gạo thơm chất lượng cao như ST, OM, DT… được nhiều thị trường quốc tế ưa chuộng.

Theo ông Nam, ngành lúa gạo Việt Nam đã chuyển dần từ cạnh tranh giá rẻ sang cạnh tranh bằng chất lượng và giá trị gia tăng.

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, thị trường gạo thế giới có nhiều biến động khiến giá xuất khẩu lao dốc.

Trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 3,33 triệu tấn gạo, thu về khoảng 1,5 tỷ USD. Riêng Philippines nhập khoảng 1,5 triệu tấn gạo Việt Nam.

Dù vậy, giá xuất khẩu bình quân chỉ còn khoảng 468 USD/tấn, giảm khoảng 10% so với mức bình quân 508 USD/tấn của năm 2025. Đây cũng là mức thấp nhất trong khoảng 5 năm trở lại đây.

Có thời điểm giá lúa tươi tại ruộng xuống chỉ còn khoảng 5.000 đồng/kg, còn giá gạo xuất khẩu chỉ khoảng 10.000 đồng/kg. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp.

Ông Đỗ Hà Nam cho rằng yếu tố tâm lý thị trường là nguyên nhân lớn khiến giá giảm mạnh. Chỉ cần xuất hiện thông tin Philippines giảm nhập khẩu, nhiều doanh nghiệp lập tức bán ra ồ ạt để giữ thị phần và giải phóng hàng tồn kho, kéo giá gạo đi xuống.

“Người chịu thiệt nhiều nhất vẫn là nông dân. Việt Nam xuất khẩu gạo đứng top đầu thế giới nhưng gần 20 triệu người trồng lúa vẫn thuộc nhóm thu nhập thấp so với nhiều ngành sản xuất nông nghiệp khác”, ông Nam nói.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kế hoạch xuất khẩu gạo năm 2026 dự kiến đạt khoảng 3,95 tỷ USD, giảm 3,7% so với năm 2025.

Nguyên nhân do nguồn cung gạo toàn cầu được dự báo dư thừa, cạnh tranh giá gay gắt từ Ấn Độ, Thái Lan, trong khi các thị trường truyền thống như Philippines và Indonesia có dấu hiệu chững lại. Indonesia thậm chí đã lên kế hoạch không nhập khẩu gạo trong năm 2026.

Ngoài áp lực thị trường, ngành lúa gạo còn đối diện nguy cơ từ chiến tranh Trung Đông khiến giá phân bón, xăng dầu tăng cao. Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cũng cảnh báo khả năng xuất hiện “siêu” El Nino từ tháng 7 đến tháng 12/2026 tại Đông Nam Á.

Theo hiệp hội, năm 2016 El Nino từng khiến Việt Nam thiệt hại khoảng 700.000 tấn lúa, kéo xuất khẩu gạo giảm còn hơn 4 triệu tấn.

Ngành lúa gạo Việt Nam phải chuyển từ chạy sản lượng sang nâng giá trị

Trước những sức ép mới, các hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý đều cho rằng ngành lúa gạo Việt Nam cần thay đổi tư duy phát triển, tập trung nâng giá trị thay vì chỉ chạy theo sản lượng.

Một trong những giải pháp được nhấn mạnh là nâng vai trò chủ động của nông dân trong chuỗi giá trị lúa gạo.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam, nông dân cần được hỗ trợ trữ lúa thông qua HTX hoặc hệ thống kho của doanh nghiệp xuất khẩu để tránh tình trạng bán tháo khi giá xuống thấp.

Hiệp hội cũng đề xuất phối hợp với ngân hàng xây dựng cơ chế ứng vốn sau thu hoạch để nông dân có thể chủ động lựa chọn thời điểm bán hàng.

“Chỉ khi người nông dân sống được bằng hạt gạo của mình thì ngành lúa gạo Việt Nam mới phát triển bền vững”, ông Đỗ Hà Nam nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến kiến nghị đẩy nhanh Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao phát thải thấp tại ĐBSCL nhằm giảm chi phí sản xuất, tiết kiệm nước, giảm sử dụng phân bón hóa học và nâng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đại diện Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cũng đề xuất mở rộng các mô hình lúa sinh thái, lúa hữu cơ và vành đai luân canh tôm - lúa tại ĐBSCL.

Một vấn đề khác đang được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là logistics xuất khẩu gạo. Tình trạng thiếu container rỗng, cắt giảm tuyến tàu và biến động phụ phí vận chuyển khiến chi phí xuất khẩu tăng mạnh, làm giảm năng lực cạnh tranh của gạo Việt Nam.

Tại hội nghị, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết sẽ phối hợp cập nhật thường xuyên diễn biến thị trường, tháo gỡ khó khăn về logistics, tín dụng và thông quan cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng, ngành lúa gạo Việt Nam phải phát triển theo hướng nâng chất lượng và tăng lợi nhuận cho nông dân thay vì chỉ chú trọng sản lượng.

“Ngành lúa gạo phát triển không chỉ bằng số lượng mà còn bằng chất lượng, đặc biệt là lợi nhuận cho nông dân. Đây là mục tiêu chiến lược”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Ngoài ra, việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho hạt gạo Việt Nam cũng được xem là nhiệm vụ cấp thiết. Các chuyên gia cho rằng Việt Nam đã có nhiều giống gạo ngon được thế giới công nhận nhưng thương hiệu gạo Việt vẫn chưa tương xứng với chất lượng thực tế.

Muốn nâng quyền định giá trên thị trường quốc tế, ngành lúa gạo Việt Nam cần kiểm soát chặt chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát triển thương hiệu riêng cho từng dòng gạo đặc sản. Khi đó, hạt gạo Việt mới có thể đi xa bằng chính giá trị và tên tuổi của mình.

×