Hồ Tây: Không gian di sản quốc gia cần một “đại chỉnh trang” thận trọng từ Hà Nội

Tọa đàm “Ranh giới nào trong cuộc đại chỉnh trang Hồ Tây?” do báo Tiền Phong tổ chức hôm 3/4 đã đặt ra một nguyên tắc xuyên suốt: Hồ Tây không chỉ là không gian của Hà Nội, mà là tài sản chung mang tầm quốc gia, thậm chí quốc tế. Vì vậy, mọi quyết sách can thiệp phải dựa trên tư duy dài hạn, cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

Từ “không xây dựng” đến phát triển bền vững

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quang, chuyên gia quy hoạch đô thị bền vững, nguyên Giám đốc Chương trình Định cư Con người Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, xu hướng toàn cầu hiện nay là tái thiết các hệ sinh thái đô thị gắn với mặt nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực môi trường gia tăng. Đáng chú ý, nhiều thành phố tập trung phát triển xanh, kinh tế xanh, giữ gìn hệ sinh thái với quan điểm, triết lý “không xây dựng cũng là phát triển”.

Áp vào Hồ Tây, ông cho rằng cần hạn chế tối đa việc xây dựng mới, ưu tiên phục hồi hệ sinh thái tự nhiên. Các giải pháp bao gồm: tổ chức giao thông phi cơ giới quanh hồ, phát triển giao thông đa tầng; khôi phục thảm cỏ ven hồ như vùng đệm sinh học lọc nước; kiểm soát chặt nước thải từ khu dân cư, khách sạn.

Song song, Hồ Tây cần được kết nối với trục cảnh quan sông Hồng, khai thác các làng ven hồ và phát triển du lịch di sản. Quá trình tái cấu trúc phải gắn với bảo tồn giá trị lịch sử, đồng thời hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.

Một nguyên tắc được TS Nguyễn Quang nhấn mạnh là mọi dự án liên quan đến Hồ Tây đều phải trải qua đánh giá tác động môi trường và xã hội một cách nghiêm ngặt.

Ở góc độ văn hóa, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến cảnh báo rủi ro khi mở rộng các tuyến đường như Hoàng Hoa Thám, Thụy Khuê nếu chỉ phục vụ giao thông thuần túy, có thể xâm phạm hệ thống thành lũy, đê bao lịch sử.

Ông dẫn lại bài học từ đường Thanh Niên thời Pháp để nhấn mạnh, hạ tầng nếu không kiểm soát tốt có thể làm đứt gãy các giá trị văn hóa không thể tái tạo.

Nêu thực tế, Hồ Tây đang chịu áp lực bất động sản lớn nhất Thủ đô. Trong khi nhiều hồ ngoại thành như Đồng Đò, Suối Hai, Đồng Quang đã bị bao quanh bởi các khu nghỉ dưỡng, Hồ Tây vẫn là không gian mở hiếm hoi, nhưng giá đất leo thang đang tạo ra nguy cơ “vây hãm” mặt nước.

Theo ông Tiến, vấn đề không nằm ở vật liệu như bê tông, mà ở cách đặt công trình trong cảnh quan. Một công trình thiếu không gian tương thích có thể trở thành “vết đen” đô thị. Hồ Tây vì thế cần được bảo tồn như một không gian tâm linh – lịch sử, nơi không bị lấn át bởi các khối kiến trúc vô cảm.

Ông cũng lưu ý yếu tố thường bị bỏ quên trong quy hoạch là “tính cách người Việt”. Nếu không tính đến thói quen sinh hoạt và văn hóa bản địa, mọi đồ án sẽ khó khả thi. “Hà Nội cần tạo ra những giá trị văn hóa mới ở vùng ngoại vi để giảm tải áp lực cho trung tâm, đồng thời giữ cho Hồ Tây một sự tĩnh lặng cần thiết. Mục tiêu là làm sao để Hồ Tây vừa giữ được giá trị lịch sử, vừa tiếp biến được tinh thần hiện đại, tạo thành một hệ sinh thái hài hòa giữa con người và di sản”, ông nói.

“Đại chỉnh trang” thay vì “chữa cháy”

TS.KTS Ngô Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng Hồ Tây cần một chiến lược “đại chỉnh trang” với quyết tâm cao, thay vì “chữa cháy”, xử lý manh mún. Các công trình xây dựng trái phép, lấn chiếm cần được xử lý triệt để để tái cấu trúc không gian.

Ông định vị Hồ Tây như một “trung tâm phát năng lượng văn hóa” mới của Hà Nội, nơi có thể lan tỏa giá trị mới nếu được quy hoạch đúng hướng. Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi vẫn là bảo tồn di sản, kết hợp công nghệ để phát huy giá trị thay vì thay thế.

Đáng chú ý, ông đề xuất tiếp cận Hồ Tây như một “hệ sinh thái văn hóa thông minh”, được quản lý theo nhiều lớp không gian: vùng cận hồ (dưới 500m) và vùng đệm (khoảng 2km). Mỗi lớp cần có quy chuẩn ứng xử riêng, thay vì chỉ kiểm soát bằng chiều cao công trình.

Để giải quyết xung đột giữa bảo tồn và phát triển, ông đưa ra triết lý “trong suốt” với bốn tiêu chí. Đó là sự trong suốt về thị giác để không bị bê tông hóa che khuất tầm nhìn hướng hồ; trong suốt về văn hóa để cái mới không chèn ép mà cùng tôn vinh cái cũ; trong suốt về chức năng để mở tối đa tính công cộng cho không gian quanh hồ; và cuối cùng là trong suốt về hệ sinh thái.

Đóng góp ý kiến tại tọa đàm, TS Trần Danh Lợi – nguyên Phó Giám đốc Sở GTVT Hà Nội nhấn mạnh, mọi quy hoạch đô thị cần bắt đầu từ giao thông. Nếu không chuyển từ tư duy “đường quốc lộ” sang “đường đô thị”, các giải pháp sẽ không xử lý được gốc rễ ùn tắc.

Ông chỉ ra nghịch lý: nhiều tuyến đường mở rộng nhưng lại bị biến thành bãi đỗ xe hoặc không gian kinh doanh, gây lãng phí nguồn lực.

Với Hồ Tây, giải pháp được đề xuất là thiết lập một “vành đai tiếp cận” nhằm tách giao thông cơ giới khỏi vùng lõi di sản. Vành đai này bao gồm các trục Võ Chí Công – Nghi Tàm – Thanh Niên – Hoàng Hoa Thám – Vành đai 2.

Phương tiện cá nhân sẽ dừng ở ranh giới vành đai, kết nối vào khu vực hồ bằng hệ thống giao thông công cộng như xe điện. Đồng thời, cần phát triển các bãi đỗ xe ngầm, cao tầng tại các điểm trung chuyển như Lạc Long Quân, bãi sông Hồng, cầu Tứ Liên.

“Việc thiết lập vành đai bảo vệ từ xa không chỉ hóa giải áp lực giao thông cá nhân mà còn tạo ra ranh giới mềm mại giúp bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên”, TS Lợi nhấn mạnh.

×