Khuyến sinh, coi việc sinh đủ hai con là trách nhiệm xã hội: Chuyên gia dân số nói thẳng “càng giàu càng đẻ ít"

“Càng giàu, càng đẻ ít”

Phát biểu trước Quốc hội sáng 21/4, đại biểu Lê Thị Ngọc Linh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Cà Mau, cho biết Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với một thách thức lớn là già hóa dân số nhanh trong khi mức sinh giảm dưới ngưỡng thay thế.

Theo bà Linh, tổng tỷ suất sinh hiện thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con. Năm 2022, mức sinh còn duy trì quanh ngưỡng này, đến năm 2023 giảm xuống còn 1,96 con và năm 2024 tiếp tục giảm chỉ còn 1,91 con/phụ nữ.

Diễn biến này cho thấy quy mô gia đình ngày càng thu hẹp, số trẻ em sinh ra không đủ để duy trì dân số ổn định trong dài hạn. Trong khi đó, Việt Nam đang chuyển nhanh từ giai đoạn dân số vàng sang dân số già, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên tăng, còn lực lượng lao động trẻ có xu hướng giảm.

Đại biểu này cho rằng để khắc phục tình trạng mức sinh thấp, cần điều chỉnh chính sách dân số theo hướng chuyển mạnh từ kế hoạch hóa gia đình sang duy trì mức sinh thay thế bền vững, trong đó phân vùng rõ để ưu tiên các địa phương có mức sinh thấp, đặc biệt là đô thị lớn và khu công nghiệp.

Bà Linh nhấn mạnh vai trò của truyền thông trong thay đổi nhận thức xã hội về hôn nhân và sinh con, khuyến khích kết hôn và sinh con đúng độ tuổi, hạn chế xu hướng trì hoãn trong giới trẻ. "Khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, coi đây là trách nhiệm xã hội gắn với phát triển bền vững của đất nước", bà nói.

Liên quan đến vấn đề này, trao đổi với PV Dân Việt, GS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế Quốc dân, Hà Nội) đồng tình với đề nghị trên.

Theo GS Cử, Luật Dân số 2025 thể hiện tinh thần thúc đẩy sinh đủ 2 con, bằng một loạt giải pháp, như: truyền thông, trao quyền quyết định số con, khoảng cách giữa các lần sinh cho cặp vợ chồng, tăng thời gian nghỉ thai sản, ưu tiên thuê, mua nhà ở xã hội khi sinh con thứ hai, hỗ trợ tài chính khi sinh con cho một số đối tượng.

"Nhìn rộng hơn nữa thì chính sách bảo hiểm y tế cho trẻ dưới 6 tuổi và quyết định của Bộ Chính trị từ năm học 2025-2026, miễn 100% học phí cho học sinh từ mầm non đến hết Trung học phổ thông công lập trên toàn quốc thể hiện không chỉ tính nhân văn mà hơn nữa là luật hoá, chính sách hoá trách nhiệm của nhà nước về việc chia sẻ chi phí nuôi dạy con với các gia đình, giảm gánh nặng tài chính cho phụ huynh, thúc đẩy công bằng giáo dục và nâng cao chất lượng nhân lực…”, GS Cử nhấn mạnh.

Tuy nhiên, GS Cử cho rằng, ngoài trách nhiệm chia sẻ chi phí của nhà nước thì cộng đồng, doanh nghiệp cũng cần miễn giảm các khoản đóng góp, đồng thời hỗ trợ cho các gia đình khi họ sinh con, nuôi con nhỏ. Hình thành nhận thức cộng đồng, doanh nghiệp và nhà nước có trách nhiệm chia sẻ với cặp vợ chồng trẻ chi phí nuôi, dạy trẻ em, nhất là đối với các cặp vợ chồng trẻ khi phải chăm sóc bố mẹ già. "Một nách" mà phải vừa chăm lo cho cha mẹ, vừa nuôi dạy 2 con, đối với nhiều gia đình trẻ thực sự là gánh nặng quá lớn...

Giáo sư Cử cũng nhất trí với đại biểu về phân vùng rõ để ưu tiên các địa phương có mức sinh thấp, đặc biệt là đô thị lớn và khu công nghiệp và cho biết Luật dân số đã có quy định hỗ trợ vùng mức sinh thấp dưới mức thay thế.

Tuy nhiên, GS Cử cho rằng “chia sẻ chi phí nuôi dạy con” cũng chưa giải quyết được vấn đề, nhất là trình độ phát triển kinh tế của nước ta chưa cao, sự hỗ trợ chưa nhiều. Hơn nữa, trên thế giới, các nước càng phát triển càng đẻ ít như Hàn Quốc, Nhật Bản… mức sinh rất thấp.

"Việt Nam cũng không ngoại lệ, các cuộc điều tra dân số, điều tra mức sống dân cư ở nước ta đều cho thấy tính quy luật “càng giàu, càng đẻ ít”, nghĩa là đối tượng cần khuyến khích sinh nhiều hơn, đủ 2 con lại là đối tượng giàu. Đây là khó khăn lớn", GS Cử đánh giá.

GS Cử phân tích, trong bối cảnh học vấn của phụ nữ cao “ngang ngửa” với nam giới, thậm chí, hiện nay, trong các trường đại học, sinh viên nữ còn nhiều hơn sinh viên nam; ngoài xã hội, lao động nữ xấp xỉ lao động nam, thì các chính sách tạo điều kiện để các cặp vợ chồng trẻ nói chung và phụ nữ nói riêng kết hợp được việc nuôi dạy con và có điều kiện thăng tiến mang ý nghĩa quyết định.

“Theo tôi, các cơ sở dịch vụ chăm sóc trẻ, tối thiểu như nhà trẻ, mẫu giáo… phải có đủ về số lượng, đảm bảo về chất lượng nhưng phí phải vừa phải. Ngoài ra, thời gian đưa đón học sinh từ mẫu giáo, nhà trẻ, tiểu học phải linh hoạt, có thể đón sớm hơn, trả muộn hơn phù hợp thời gian làm việc của bố mẹ", ông Cử đề xuất.

Muốn phát triển bền vững phải bao gồm bền vững về mặt dân số

Về vấn đề này, GS.TS Hoàng Bá Thịnh, Chuyên gia nghiên cứu Gia đình và Giới cho rằng, nếu không giải toả được rào cản về nhà ở, về thu nhập, chi phí nuôi con… thì kể cả việc hỗ trợ tiền cho phụ nữ sinh đủ 2 con sẽ giống như "chuồn chuồn đạp nước", không có tác dụng bền vững.

Ông Thịnh nêu, ở nước phát triển họ tặng tiền cho các cặp vợ chồng, thậm chí miễn thuế thu nhập cá nhân cho các cặp vợ chồng sinh đủ 2 con trở lên, con sinh càng nhiều thưởng càng nhiều nhưng phải phụ thuộc vào nhận thức của người dân. Có không ít cặp vợ chồng không muốn sinh con, thậm chí không tính đến chuyện đẻ con bởi vì còn liên quan đến kinh tế, chi phí chăm sóc con cái tốn kém, tốn thời gian…

“Quan trọng là chính sách liên quan đến dịch vụ xã hội như: chăm sóc sức khoẻ, giáo dục trẻ em, cơ sở dịch vụ y tế, giáo dục, nhà ở… Đối với các cặp vợ chồng trẻ, đặc biệt là công nhân, người lao động họ chưa có điều kiện nhà ở, sinh con với họ cực kỳ thách thức. Gánh nặng chi phí dịch vụ an sinh xã hội lớn. Nếu không giải quyết được những gánh nặng kinh tế lớn như thế thì việc hỗ trợ sinh con như muối bỏ biển”, GS Thịnh nhấn mạnh.

Tiếp lời thêm, GS Nguyễn Đình Cử cảnh báo, nếu xu hướng sinh không đủ 2 con kéo dài sẽ dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng cho gia đình và xã hội. Đối với gia đình, đó là "hội chứng gia đình 4-2-1". Đây là một thuật ngữ mô tả cấu trúc gia đình khi chỉ đẻ 1 con. Kết quả là có 4 ông bà nội ngoại, 2 bố mẹ và chỉ có 1 đứa con.

Cấu trúc này tạo ra áp lực lớn khi một cặp vợ chồng trẻ phải chăm sóc, nuôi dưỡng cả 4 người cao tuổi và 1 đứa con. Lúc nhỏ, trẻ dễ sinh ra tính ích kỷ, không biết làm việc gì nhưng khi lớn chịu trách nhiệm rất nặng nề là phải quan tâm, chăm sóc, thậm chí nuôi dưỡng 6 người cao tuổi.

Đối với xã hội, nếu sinh ít con, chẳng hạn như 1 con hoặc thậm chí không sinh thì đất nước trong tương lai, dân số suy giảm. “Ví dụ, theo một nghiên cứu do Quốc hội Hàn Quốc thực hiện vào năm 2014, nếu tỷ lệ sinh tiếp tục duy trì ở mức cực thấp (lúc đó là khoảng 1.19), người Hàn Quốc cuối cùng có thể sẽ biến mất vào năm 2750”, Nhật Bản cũng được dự báo năm 3000 chỉ còn 2 người”, ông Cử thông tin.

Trước mắt, Hàn Quốc và Nhật Bản đang trong tình trạng thiếu lao động, phải nhập khẩu hàng triệu lao động nước ngoài. Từ thực tế trên, ông Cử cho rằng muốn phát triển bền vững, không chỉ bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường mà còn phải bao gồm bền vững về mặt dân số.

×