Ký ức Hà Nội: Gạch nối lịch sử qua câu chuyện nhà cách mạng Khuất Duy Tiến

Cách đây 2 năm, vào dịp kỷ niệm 78 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, chúng tôi đã tìm gặp chị Hạ Chí Nhân (con gái nhà cách mạng Hoàng Quốc Việt) để xin chị một số tư liệu liên quan tới gia đình. Khi đó mới biết, chị là cháu ruột nhà cách mạng Khuất Duy Tiến (bà Khuất Thị Bảy - phu nhân đồng chí Hoàng Quốc Việt là em gái ông Khuất Duy Tiến).

Sau đó, chúng tôi đã cùng chị Nhân về vùng đất Trạch Mỹ Lộc, nơi nhà cách mạng Khuất Duy Tiến sinh ra, lớn lên và tham gia cách mạng. Giữa rất nhiều tư liệu được sưu tầm công phu, chị Nhân đã xúc động kể lại những câu chuyện về người bác ruột của mình.

“Cậu ấm” của Chánh Tổng Tường Phiêu

Chúng tôi tới thăm di tích lịch sử văn hóa miếu làng Thuần Mỹ, xã Trạch Mỹ Lộc (nay là xã Phúc Thọ, TP Hà Nội), địa điểm đã trở thành nhà truyền thống và được Nhà nước công nhận di tích lịch sử văn hóa từ năm 1995. Những năm 1936-1946, nơi đây từng là cơ sở hoạt động của đồng chí Khuất Duy Tiến và nhiều cán bộ tiền bối của Trung ương như: Tôn Đức Thắng, Hoàng Quốc Việt, Phan Trọng Tuệ, Lê Hiến Mai…

“Bác Khuất Duy Tiến là anh ruột mẹ tôi, nhưng giống như rất nhiều người cháu họ Khuất, chúng tôi vẫn quen gọi ông là ba Tiến”, chị Nhân mở đầu câu chuyện.

Chị Nhân kể rằng, từ khi còn nhỏ cũng như hiện nay, mỗi lần chị về quê, bà con làng Thuần Mỹ và nhiều người thân trong dòng tộc vẫn tự hào ôn lại những câu chuyện tưởng như bất tận về ông.

Khuất Duy Tiến chính là “cậu ấm” duy nhất trong một gia đình có 8 người con, thân phụ ông cụ Khuất Duy Tiết từng giữ chức Chánh tổng Tường Phiêu, một địa danh thuộc huyện Tùng Thiện, tỉnh Sơn Tây (cũ).

“Khi đọc lý lịch của mẹ, tôi được biết ông ngoại là Chánh Tổng nhưng lại rất thương người dân. Một lần, cụ ra kiểm tra đê, rồi nhận trực thay để người canh đê về ăn cơm, nghỉ ngơi. Tác phong gần gũi, thương dân ấy đã khiến cụ không được lòng quan và cả chính quyền thực dân, và đó cũng là nguyên nhân dẫn tới việc sau này cụ bị mất chức Chánh Tổng”, chị Nhân kể.

Chàng trai có tài thuyết phục

Vào thời điểm trước khi xã Trạch Mỹ Lộc có tổ chức cách mạng, Khuất Duy Tiến đã cùng bạn bè sớm tham gia các phong trào yêu nước do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo. Thực dân Pháp không thể ngờ, ngôi nhà kín cổng cao tường của Chánh Tổng Tường Phiêu lại chính là nơi nhiều bạn bè cùng chí hướng với Khuất Duy Tiến như Trần Huy Liệu, Trường Chinh thường xuyên lui tới hoạt động cách mạng.

Vốn là một thanh niên thông minh, có chí tiến thủ, ông đã tìm đến với các sách báo tiến bộ của Đảng đang được lưu truyền bí mật. 17 tuổi, Khuất Duy Tiến theo học Cao đẳng Thương mại Đông Dương.

Vốn là người thông minh, học giỏi nên trong thời gian học ở trường, ông được bạn bè thân mật đặt cho ông cái tên là “Tiến to đầu”. Sau này, biệt danh ấy đã theo ông suốt cuộc đời, đến mức vào nhà tù thực dân, ông cũng bị kẻ địch gọi là “Tiến to đầu” với một nghĩa khác là: “Kẻ bày trò”, “kẻ cứng đầu”.

Năm 1936, Khuất Duy Tiến được trả tự do và tiếp tục về hoạt động tại Hà Nội. Hai năm sau, với chủ trương cài người vào hoạt động công khai, Đảng Cộng sản Đông Dương đã đưa ông ra tranh cử Nghị viện thành phố Hà Nội.

Ngày đó, mặc dù đã ở vào tình cảnh khó khăn sau khi người cha bị mất chức Chánh Tổng, nhưng gia đình đã cố gắng thu vén, bán ruộng, vườn để ông có được một khoản tiền tham gia tranh cử. Năm ấy, Khuất Duy Tiến trúng cử với số phiếu cao, nhưng dường như “đánh hơi” thấy mầm họa, thực dân Pháp đã hủy bỏ kết quả bầu cử và đưa ông về quản thúc tại quê nhà.

Chính trong thời gian quản thúc ở làng Thuần Mỹ, nhờ uy tín của ông mà các tài liệu, sách báo của Đảng đã đến với thanh niên yêu nước trong làng, xã.

Trong ký ức của những người thân, nhà cách mạng Khuất Duy Tiến còn là một người có tài vận động, thu hút quần chúng rất hiệu quả. Nhờ tài thuyết phục quần chúng của ông mà năm 1936 khi bị quản thúc ở quê, ông đã vận động các chị, em gái rồi mọi người trong xã nghe ông kể về nỗi thống khổ của một người dân mất nước, kêu gọi họ đi theo Việt Minh để giành độc lập dân tộc.

Tháng 3/1945, sau khi vượt ngục Sơn La về Hà Nội chuẩn bị tham gia giành chính quyền, ông đã vận động giới công thương Hà Nội đóng góp tài chính cho hoạt động cách mạng.

Nói tới khả năng thuyết phục quần chúng của nhà cách mạng Khuất Duy Tiến, khi còn sống, bà Hoàng Thị Minh Hồ, người đã có nhiều đóng góp về vật chất cho cách mạng trước và sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, từng kể: “Hôm ấy, ông Khuất Duy Tiến được một người bạn đưa đến nhà tôi. Từ 11 giờ trưa cho đến 5 giờ chiều, ông đã nói với vợ chồng tôi về hoạt động của Việt Minh. Ông Tiến bảo: “Việt Minh bây giờ cần rất nhiều tiền, bởi trong quỹ bây giờ chỉ có mấy trăm đồng bạc”. Nghe ông Tiến vận động, tôi đồng ý ủng hộ cách mạng một vạn đồng Đông Dương. Tới ngày Tổng khởi nghĩa, ông Tiến lại đưa vợ chồng tôi vào Ban vận động Quỹ độc lập để vận động giới công thương Hà Nội đóng góp tài chính cho cách mạng”.

Người làm rạng danh họ Khuất

Năm 1931, Khuất Duy Tiến bị thực dân Pháp bắt và đày đi Côn Đảo. Sự kiện người con trai duy nhất trong một gia đình Chánh Tổng giàu có bị bắt vì theo Việt Minh đã gây xôn xao khắp vùng, bởi trong mắt người dân, với một người từng đỗ đạt Cao đẳng Thương mại thì đường quan lộ ắt sẽ hanh thông theo hướng ra “làm quan” cho chính quyền thực dân.

“Đó chính là giai đoạn khó khăn nhất trong gia đình ông ngoại tôi, mọi phiền nhiễu, rắc rối bắt đầu nảy sinh, nhưng chính sự theo dõi, chèn ép, đe dọa đối với gia đình đã nung nấu tinh thần, ý chí cách mạng tới những người phụ nữ còn lại trong gia đình”, chị Nhân kể lại câu chuyện đã được nhiều thế hệ gia đình nhắc lại.

Chị Nhân cho biết, với truyền thống hiếu học của gia đình, lại chịu ảnh hưởng từ chí hướng tiến bộ của Khuất Duy Tiến nên những người chị, người em của ông đã lần lượt giác ngộ và tham gia cách mạng. Đó là các bà: Khuất Thị Tuyện, Khuất Thị Thuân, Khuất Thị Bảy (phu nhân đồng chí Hoàng Quốc Việt), Khuất Thị Quyên (phu nhân đồng chí Lê Hiến Mai).

Khi kể về “cơ duyên” để nhà cách mạng Hoàng Quốc Việt trở thành con rể họ Khuất, chị Nhân cho biết chuyện bắt đầu từ khi ba chị và ông Khuất Duy Tiến là bạn tù ở Côn Đảo. Một hôm, ông Hoàng Quốc Việt thấy Khuất Duy Tiến giữ tấm ảnh chân dung bà cụ thân sinh. Nhìn ảnh, ông Việt thốt lên: “Ôi, bà cụ nhìn đẹp và phúc hậu quá!”. Ông Tiến liền bảo: “Nhà mình có mấy cô em đều xinh gái giống mẹ, khi nào về tớ sẽ gả cho cậu một đứa”. Ông Tiến còn bảo: “Phải xem có đứa nào giác ngộ cách mạng thì mới gả cho cậu được!”.

Câu đùa tếu táo ấy đã sớm thành hiện thực, và Khuất Duy Tiến chính là “cầu nối” để người bạn tù cách mạng Hoàng Quốc Việt trở thành em rể.

Trở thành rể họ Khuất, giữa Hoàng Quốc Việt và Khuất Duy Tiến có một mối quan hệ rất thân tình, gắn bó, bởi họ vừa là anh em trong gia đình, dòng tộc, lại vừa là đồng chí, đồng đội cùng tham gia hoạt động cách mạng.

Chị Nhân nhớ mãi một ngày đầu tháng 2/1984, khi chị có dịp đi cùng ba tới thăm ông Khuất Duy Tiến đang ốm nặng trong bệnh viện: “Lần cuối cùng gặp nhau, ông siết chặt tay ba tôi rồi cả hai cùng khóc. Hai giờ chiều hôm ấy, Nhà nước và đại diện lãnh đạo Thủ đô tới trao tặng ông Huân chương Độc lập ngay trên giường bệnh, 2 giờ sáng hôm sau thì bác tôi mất”.

Tham gia cách mạng từ khi 18 tuổi, nhà cách mạng Khuất Duy Tiến đã trải qua các chức vụ: Bí thư Tỉnh ủy Nam Định kiêm Thái Bình; Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội (1945-1946), Phó Chủ tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội kiêm Phó cục trưởng Cục Chính trị Bộ Quốc phòng (1945-1947); Cục trưởng Cục Ngoại thương, Chánh Văn phòng Bộ Nội vụ, Chủ tịch Ủy ban Hành chính kháng chiến Khu đặc biệt Hà Nội (1948-1949); Đại biểu Quốc hội khoá I...

Vinh danh công lao của nhà cách mạng Khuất Duy Tiến, năm 2001, Hội đồng nhân dân TP Hà Nội đã quyết định lấy tên ông để đặt cho một tuyến phố ở Thủ đô. Đó là một trong những tuyến đường sầm uất, nhộn nhịp, có chiều dài 1.700m, từ ngã tư Trần Duy Hưng-đại lộ Thăng Long tới đường Nguyễn Trãi.

Mỗi dịp về xứ Đoài, chuyện về “cậu ấm” duy nhất của Chánh Tổng Tường Phiêu vẫn được người dân nơi đây kể lại. Những câu chuyện đã giúp chúng tôi thêm hiểu về những cống hiến thầm lặng đối với cách mạng của một người con đã làm rạng danh quê hương, dòng tộc.

Khuất Duy Tiến chính là tấm gương dấn thân của một người giàu đi theo cách mạng. Ông và những người em gái đã tự nguyện rời bỏ cuộc sống giàu sang trong gia đình Chánh Tổng, bỏ dở việc học hành, tự nguyện dấn thân vào con đường cách mạng gian khổ. Vì thế, ông đã được nhân dân và cả tầng lớp tư sản dân tộc tin tưởng, yêu mến trong những ngày trước và sau Cách mạng Tháng Tám 1945.

Mời độc giả gửi bài dự thi cuộc thi viết "Ký ức Hà Nội". Tác phẩm gửi dự thi về Báo NTNN/Điện tử Dân Việt cần ghi rõ họ tên tác giả, bút danh (nếu có), năm sinh, nghề nghiệp, giới tính, quê quán, địa chỉ liên hệ, email, số điện thoại.

Mỗi tác giả có thể gửi nhiều tác phẩm nhưng phải thống nhất một bút danh. Tác phẩm dự thi gửi về email của chương trình: cuocthikyuchanoi@gmail.com hoặc qua đường Bưu điện về Ban Bạn đọc, tầng 10 Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay 68 Dương Đình Nghệ, Cầu Giấy, Hà Nội.

Cơ cấu giải thưởng của Cuộc thi viết Ký ức Hà Nội lần thứ IV năm 2025 bao gồm: 01 giải nhất trị giá 20.000.000 đồng; 02 giải nhì, mỗi giải trị giá 10.000.000 đồng; 03 giải ba, mỗi giải trị giá 5.000.000 đồng; 05 giải khuyến khích, mỗi giải trị giá 2.000.000 đồng.

×