"Mạch sống” của dòng sông Cu Đê ở Đà Nẵng, cộng đồng là người gác nguồn nước quý

Áp lực phát triển và những hệ lụy môi trường đối với dòng sông Cu Đê

Sông Cu Đê được hợp lưu bởi hai nhánh sông Bắc và sông Nam tại khu vực Hòa Bắc (nay thuộc phường Hải Vân), trước khi đổ ra vịnh Nam Ô.

Từ những khe suối quanh năm mây phủ, dòng nước trong vắt tích tụ, băng qua rừng già, mang theo phù sa và sự sống, tạo nên một hệ sinh thái phong phú.

Không chỉ đơn thuần là nguồn nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất, sông Cu Đê còn đóng vai trò quan trọng trong chiến lược an ninh nguồn nước của TP Đà Nẵng.

Đặc biệt, khu vực hồ sông Bắc ở thượng nguồn được xem là “kho báu dự trữ nước”, góp phần giảm áp lực phụ thuộc vào nguồn nước từ sông Vu Gia vốn đang chịu nhiều biến động.

Dòng sông này cũng là “kiến trúc sư” tự nhiên, góp phần tạo nên cảnh quan hoang sơ, hùng vĩ cho vùng núi rừng Hòa Bắc. Những cánh rừng xanh, những triền núi uốn lượn cùng hệ động thực vật phong phú đã làm nên giá trị sinh thái đặc biệt của khu vực.

Tuy nhiên, cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, lưu vực sông Cu Đê đang phải đối mặt với nhiều tác động tiêu cực.

Các hoạt động sản xuất nông nghiệp với việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; chăn nuôi nhỏ lẻ chưa có hệ thống xử lý chất thải; hay tình trạng đốt thực bì, khai thác rừng trồng… đang ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng nguồn nước.

Đáng lo ngại hơn, việc canh tác trên đất dốc khiến tình trạng xói mòn, rửa trôi đất diễn ra mạnh mẽ. Lớp phủ rừng bị suy giảm không chỉ làm mất khả năng giữ nước tự nhiên mà còn khiến lượng bùn đất, chất ô nhiễm đổ xuống sông ngày càng gia tăng.

Hệ quả là dòng chảy bị biến đổi, nguy cơ ngập lụt, sạt lở tăng cao, trong khi hệ sinh thái thủy sinh bị đe dọa.

Những loài cá đặc hữu như cá liêng (cá niên) vốn gắn liền với đời sống người dân địa phương cũng đứng trước nguy cơ suy giảm nếu không được bảo vệ kịp thời.

Nâng cao vai trò cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ

Trước thực trạng đó, một hướng đi mới đã được triển khai: trao quyền cho cộng đồng tham gia trực tiếp vào công tác bảo vệ môi trường và quản lý tài nguyên nước.

Từ năm 2024 đến 2027, dự án thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại Đà Nẵng đã được triển khai, với sự phối hợp của Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR).

Một trong những điểm nhấn của dự án là thành lập các tổ giám sát “sức khỏe dòng sông” dọc theo lưu vực Cu Đê.

Các tổ này không chỉ thực hiện quan sát thực địa mà còn trực tiếp đo đạc các chỉ số chất lượng nước như độ pH, độ đục, chất rắn lơ lửng hay độ mặn bằng thiết bị cầm tay. Việc giám sát được thực hiện định kỳ, giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Tại tổ dân phố Nam Mỹ (phường Hải Vân), các thành viên tổ giám sát thống nhất lịch kiểm tra thường xuyên, theo dõi màu nước, sự xuất hiện của thủy sinh, cũng như các nguồn xả thải có nguy cơ gây ô nhiễm.

Không dừng lại ở đó, người dân còn chủ động lấy mẫu nước tại các điểm trọng yếu như ngã ba sông Cu Đê và khe Đào để phân tích, từ đó cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý.

Một điểm đáng chú ý của mô hình là sự tham gia tích cực của phụ nữ, chiếm tới gần 70% lực lượng. Sự tỉ mỉ, trách nhiệm và gắn bó với đời sống cộng đồng đã giúp họ trở thành những “người gác sông” hiệu quả.

Bà Trần Thị Phương (tổ dân phố Giàn Bí) cho biết, ngoài việc theo dõi chất lượng nước, bà còn tích cực tham gia thu gom rác thải, tuyên truyền người dân và du khách không khai thác cá liêng theo hướng tận diệt.

Trong khi đó, ông Hà Xuân Tàu Tổ phó tổ giám sát tại Tà Lang cho biết, tổ gồm 6 thành viên, chia thành hai nhóm phụ trách các khu vực khác nhau. Không chỉ đo chất lượng nước, tổ còn kiểm tra, bảo vệ nguồn lợi thủy sản định kỳ, đặc biệt tăng cường khi có dấu hiệu bất thường.

Theo ông Tàu, việc tuyên truyền nâng cao ý thức người dân là yếu tố then chốt. Người dân được hướng dẫn không xả rác bừa bãi, tập kết rác đúng nơi quy định; đồng thời chủ động báo cáo khi phát hiện các hành vi xâm hại nguồn nước như đào đãi vàng trái phép.

Nguồn nước sông Cu Đê-cách giữ gìn bền vững cho muôn đời sau

Một trong những kết quả nổi bật của dự án là xây dựng bộ dữ liệu nền về “sức khỏe dòng sông”, bao gồm các báo cáo thủy văn, chất lượng nước và đánh giá sinh cảnh.

Đặc biệt, bản đồ các khu vực có nguy cơ ngập lụt, sạt lở đã được thiết lập, cung cấp thông tin quan trọng cho công tác quy hoạch và ứng phó thiên tai.

Quan trọng hơn, những dữ liệu vốn mang tính chuyên môn cao đã được “bình dân hóa”, trở thành công cụ để người dân hiểu, theo dõi và tham gia quản lý nguồn nước. Từ chỗ thụ động, cộng đồng đã trở thành chủ thể trong bảo vệ môi trường.

Ông Nguyễn Văn Trung, Trưởng ban công tác Mặt trận tổ dân phố Tà Lang, cho biết người dân địa phương sử dụng trực tiếp nguồn nước từ khe suối cho sinh hoạt nên ý thức bảo vệ rất cao. Việc tham gia dự án càng giúp họ hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của việc giữ gìn nguồn nước.

Sức khỏe của một dòng sông không chỉ được đo bằng lượng nước hay độ trong, mà còn thể hiện qua sự đa dạng sinh học, sự ổn định của hệ sinh thái và khả năng phục vụ đời sống con người.

Khi dòng sông Cu Đê được bảo vệ tốt, không chỉ đảm bảo nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho toàn khu vực.

Theo đại diện CECR, sau thời gian triển khai tại nhiều lưu vực sông trên địa bàn, mô hình đã cho thấy hiệu quả rõ rệt khi người dân trở thành lực lượng nòng cốt trong bảo vệ môi trường.

Câu chuyện của sông Cu Đê cho thấy, để giữ gìn “mạch sống” của thiên nhiên, không thể chỉ trông chờ vào các giải pháp kỹ thuật hay chính sách, mà cần có sự tham gia chủ động, trách nhiệm từ chính cộng đồng.

Và khi mỗi người dân trở thành một “người gác sông”, thì hành trình bảo vệ nguồn nước, bảo vệ sự sống sẽ bền vững hơn bao giờ hết.

×