Nghệ nhân Ưu tú làng nghề sơn mài: Người thầy 50 năm đi “giải cứu” di sản

Bước ngoặt từ bục giảng đến xưởng sơn ta

Cơ sở sơn mài Định Hòa là một trong những địa điểm lớn, nổi tiếng của làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp thuộc xã Thủ Dầu Một, Tp Hồ Chí Minh ngày nay (trước kia là tỉnh Bình Dương). Nơi đây đang dần trở thành một địa điểm du lịch hút du khách tham quan và tìm hiểu về làng nghề truyền thống, đó là sơn mài.

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Bình Dương (cũ) nay sáp nhập thành xã Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh, Nghệ nhân Ưu tú Năm Tịnh tên thật là Trương Quang Tịnh (sinh năm 1949) là một trong số ít những người có hiểu biết tường tận và thấu đáo nhất về lịch sử hình thành cũng như sự phát triển của nghề sơn mài quê nhà.

Trong hơn 40 năm gắn bó với bao thăng trầm của nghiệp sơn, ông không chỉ dừng lại ở vai trò một người sáng tác hay kinh doanh sản phẩm mà còn dành trọn tâm huyết để tìm tòi nghiên cứu chất liệu và cất công sưu tầm bảo tồn các tác phẩm quý giá qua mọi giai đoạn phát triển của sơn mài Bình Dương (cũ) từ năm 1940 đến nay.

Nghệ nhân Ưu tú Trương Quang Tịnh từng có 7 năm học tập tại Sài Gòn và 5 năm tham gia giảng dạy tại Vũng Tàu (cũ). Vốn xuất thân là một nhà giáo nhưng sự chuyển biến của thời cuộc sau năm 1975 với tinh thần "lao động là vinh quang" đã thôi thúc ông rẽ hướng dấn thân vào nghiệp sơn mài, chia sẻ với Dân Việt, ông cho rằng, ngay từ khi bắt đầu ông đã dành cho nghề một tình yêu rất lớn và chính tư duy nghiên cứu của một người giáo viên đã giúp ông tiếp cận nghề một cách bài bản từ việc đi sâu tìm hiểu gốc gác cho đến kỹ thuật đặc trưng của từng thế hệ nghệ nhân.

Hành trình "giải cứu" di sản từ các xí nghiệp vang bóng một thời

Suốt mấy chục năm qua, Nghệ nhân Ưu tú Trương Quang Tịnh đã lặn lội khắp Bình Dương và Sài Gòn để tìm gặp những "pho từ điển sống" của làng nghề là các nghệ nhân bậc thầy từ trước năm 1975. Vào những thập niên 80 và 90 khi nhiều cơ sở sơn mài danh tiếng như Thành Lễ hay Lam Sơn bắt đầu giải thể, ông đã táo bạo gom mua lại toàn bộ tư liệu và tranh mẫu gốc của cả xí nghiệp.

Ông nhớ mãi những lần huy động xe tải để chở từng chồng phác thảo, những cuốn sổ tay ghi chép công thức pha màu và ảnh tư liệu quý giá mang về bảo tồn vì không nỡ nhìn những "bản gen" của làng nghề bị thất lạc theo thời gian.

Để có kinh phí duy trì đam mê, ông đã thực hiện phương châm "lấy sơn mài nuôi sơn mài" dùng tiền từ việc sản xuất và trao đổi sản phẩm để đầu tư ngược lại vào những món đồ cổ quý hiếm. Ông khẳng định rằng mình chưa bao giờ phải bán nhà bán cửa để mua tranh mà chính sự nhạy bén trong kinh doanh đã giúp sở hữu được kho tàng đồ sộ lên đến hàng nghìn hiện vật bao gồm cả những sản phẩm có niên đại lên tới 70 - 80 năm.

Điều khiến Nghệ nhân Năm Tịnh tự hào nhất trong bộ sưu tập chính là khoảng 500 đến 700 bản tranh mẫu gốc của các danh họa nổi tiếng Duy Liêm, Thái Văn Ngôn, Ngô Tử Sâm, Nguyễn Văn Sáu… đã vẽ mẫu cho tranh sơn mài của cơ sở Thành Lễ. Có những mẫu vẽ người ta trả ông vài trăm triệu để mua lại, nhưng ông không bán.

Với ông, tác phẩm sơn mài cũng như tác phẩm nghệ thuật khác, rất khó để đánh giá, bởi điều này còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố. Ông trân quý hiện vật chủ yếu vì đó là thứ không ai có, không còn ai làm ra được một sản phẩm hay tác phẩm như vậy nữa.

Ông cũng chưa từng ước tính trị giá bộ sưu tập, chỉ thấy mình là người may mắn khi cất giữ được tác phẩm của hầu hết các nghệ nhân sơn mài, họa sĩ nổi tiếng mà theo ông là đạt đỉnh cao về tay nghề. Đó là những hiện vật vô giá nên ông nghĩ không cần phải định giá.

Tuy nhiên theo Nghệ nhân Năm Tịnh điều khó khăn nhất hiện nay chính là bảo quản hiện vật, bởi các tác phẩm được vẽ trên giấy bồi cực kỳ nhạy cảm với nhiệt độ và độ ẩm.

Ông trăn trở vô cùng khi nhìn những di sản này dần bị thời gian bào mòn trong khi chi phí phục chế chuyên sâu tại các trung tâm lưu trữ lớn ở Hà Nội có thể lên tới vài chục triệu đồng cho mỗi tác phẩm.

Chữ "tín" của người gìn giữ và sự tiếp nối thế hệ

Lý do ông Năm Tịnh kiên quyết không bán những báu vật trong kho tàng của mình xuất phát từ chữ tín đối với các gia đình nghệ nhân xưa. Nhiều gia đình dù không còn theo nghề nhưng vì tin tưởng vào tâm huyết của ông nên đã chủ động giao lại những kỷ vật gia truyền để ông lưu giữ hộ.

Họ biết rằng ở đây những "đứa con tinh thần" của cha ông họ sẽ được nâng niu và tôn trọng còn bản thân nghệ nhân Năm Tịnh thì thấy mình may mắn khi có hai người con trai hiện đang đồng hành và kế thừa sự nghiệp của cha, chính các con là người nhận ra giá trị di sản và quyết tâm cùng ông giữ gìn không cho bán đi những món đồ vô giá.

Ở tuổi 77, nghệ nhân Nghệ nhân Năm Tịnh vẫn miệt mài với sơn và không chỉ để sản xuất mà còn để chép lại lịch sử bằng những hiện vật sống. Đối với ông, mỗi bức tranh mẫu, mỗi chiếc bình cổ không chỉ là cổ vật mà là linh hồn của vùng đất Bình Dương (cũ) là minh chứng cho một thời kỳ thăng hoa rực rỡ của nghệ thuật sơn mài Việt Nam mà ông nguyện làm người bảo vệ đến hơi thở cuối cùng.

Được biết, hiện tại cơ sở sơn mài Định Hòa được Nghệ nhân Năm Tịnh dành riêng một không gian trưng bày hàng trăm tác phẩm sơn mài quý, cùng hình ảnh, tài liệu lịch sử từ trước năm 1975 đến nay. Bộ sưu tập được ví như một bảo tàng của nghệ thuật sơn mài Tương Bình Hiệp, không chỉ để thưởng lãm mà còn phục vụ đào tạo, truyền nghề cho thế hệ trẻ. Nơi đây cũng đang trở thành địa điểm du lịch cho du khách ghé thăm, tìm hiểu về làng nghề sơn mài.

×