Giáo sư trẻ nhất Việt Nam là chuyên gia Toán học nổi tiếng “nói thẳng” về vụ dự án giải Nhất thi KHKT Quốc gia

Giáo sư trẻ nhất Việt Nam nói về cuộc thi Khoa học Kỹ thuật Quốc gia

Câu chuyện dự án đạt giải Nhất thi Khoa học kỹ thuật Quốc gia bị "tố giống luận án tiến sĩ" gây xôn xao dư luận và mới đây Bộ GDĐT đã chính thức trả lời "Không có cơ sở kết luận là sao chép hay đạo văn với dự án này".

GS.TS Lê Anh Vinh bày tỏ: "Sự việc đã được cơ quan có trách nhiệm xem xét và có kết luận rõ ràng, có lẽ người lớn nên khép lại ở đó, để học sinh không phải gánh thêm những áp lực không cần thiết".

GS.TS Lê Anh Vinh là nhà toán học và chuyên gia giáo dục nổi tiếng, hiện giữ cương vị Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam. Anh từng học chuyên Toán Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên; Huy chương Bạc Olympic Toán quốc tế 2001; Thủ khoa tại Đại học New South Wales (Úc); nhận bằng Tiến sĩ Toán học tại Đại học Harvard (Mỹ) khi mới 27 tuổi và là Giáo sư trẻ nhất Việt Nam khi được phong hàm năm 2020.

Với nền tảng học vấn tại Harvard, GS.TS Lê Anh Vinh được biết đến qua nhiều đóng góp quan trọng trong phát triển giáo dục STEM và nghiên cứu khoa học giáo dục.

Qua câu chuyện này, GS Vinh chia sẻ góc nhìn về cuộc thi: "Khép lại một việc cụ thể không có nghĩa là ngừng suy nghĩ. Điều đáng bàn hơn là câu chuyện lớn phía sau: Chúng ta đang nhìn phong trào nghiên cứu khoa học của học sinh phổ thông như thế nào và đang kỳ vọng gì ở nó?".

Theo GS Vinh, về mặt xác suất, trong bất kỳ quy mô đủ lớn nào cũng luôn có những học sinh nổi bật. Khi các em được hướng dẫn tốt, được tạo điều kiện và bản thân có năng lực cùng sự bền bỉ thì việc đạt được những kết quả đáng ghi nhận là hoàn toàn có thể, rất đáng trân trọng. Nhưng cũng cần bình thản để khẳng định một vài kết quả nổi bật không phản ánh chất lượng chung. Có lẽ, điều cần phân tích sâu hơn là một thói quen tư duy đã tồn tại khá lâu: Lấy thành tích đỉnh cao làm biểu tượng cho chất lượng giáo dục.

"Trong một giai đoạn trước đây, cách tiếp cận ấy từng có lý do của nó. Khi mặt bằng còn thấp, nguồn lực còn hạn chế, việc tập trung vào một số mũi nhọn là điều có thể hiểu được. Hệ thống trường chuyên từng có vai trò tích cực phát hiện tài năng, bồi dưỡng học sinh xuất sắc, tạo ra những hạt nhân ban đầu và nuôi dưỡng niềm tin. Nhưng điều phù hợp trong một giai đoạn không có nghĩa là sẽ phù hợp mãi.

Một mô hình chỉ có ý nghĩa khi nó biết tự giới hạn trong vai trò lịch sử của nó. Điểm bất cập nằm ở chỗ: nhiều khi cái logic “mũi nhọn” ấy đã kéo dài quá lâu và trở thành thói quen tư duy. Từ chỗ là một giải pháp cho một nền tảng còn yếu, biến thành cách vận hành quen thuộc: Chọn vài em, dồn nguồn lực, tạo ra sản phẩm, lấy giải thưởng để chứng minh chất lượng thì mũi nhọn không còn kéo mặt bằng đi lên nữa. Nó tách khỏi mặt bằng chung, sống bằng logic riêng. Và rồi nó quay ngược lại, trở thành một biểu tượng, một dạng “trang sức”. Đây chính là điểm cần thay đổi!

Một hệ thống giáo dục hiện đại không thể được đánh giá chủ yếu bằng những kết quả cá biệt mà phải được đánh giá bằng độ dày của phần nền. Nghĩa là không chỉ có bao nhiêu em rất xuất sắc mà còn là có bao nhiêu học sinh được học trong một môi trường học tập tốt, có thời gian đọc thêm, có cơ hội làm thí nghiệm, được triển khai dự án học tập, có khả năng tự học, tự hỏi, tự khám phá. Nếu phần lớn học sinh không có những điều đó thì những thành tích đỉnh cao, dù rất đáng quý, vẫn chỉ nói lên năng lực của một nhóm nhỏ được tuyển chọn và đầu tư tốt.

Phong trào nghiên cứu khoa học của học sinh hiện nay cũng cần được nhìn theo tinh thần ấy. Điều quan trọng không phải chỉ là có bao nhiêu đề tài đi thi mà là có bao nhiêu học sinh thực sự được sống trong một môi trường học tập có tinh thần khoa học.

Bộ trưởng Bộ GDĐT Hoàng Minh Sơn mới đây phát biểu: "Muốn có nguồn nhân lực chất lượng cao, cái gốc vẫn phải là giáo dục phổ thông". Tôi hoàn toàn đồng ý. Điều cần thiết nhất lúc này là một sự chuyển dịch thật sự trong cách nghĩ: Từ chỗ tự hào quá sớm về phần ngọn sang chỗ kiên nhẫn làm dày phần gốc. Khi nền tảng được bồi đắp đủ vững, những đỉnh cao vẫn sẽ xuất hiện. Nhưng khi đó, đỉnh cao sẽ không còn là những ngoại lệ được dùng như biểu tượng mà sẽ trở thành kết quả tự nhiên của cả một quá trình", GS Vinh cho hay.

"Cơ hội để Việt Nam nhìn ra thế giới, biết mình đang ở đâu"

Trao đổi với PV Báo Dân Việt, một chuyên gia nổi tiếng trong lĩnh vực STEM cho rằng, điều quan trọng lúc này không phải là đặt vấn đề bỏ hay giữ cuộc thi mà là làm thế nào để tổ chức cuộc thi một cách minh bạch, thực chất và bảo vệ được giá trị cốt lõi của giáo dục STEM.

Theo ông, cuộc thi Khoa học Kỹ thuật cần tiếp tục được duy trì vì đây là thành quả của hơn 10 năm đầu tư, là công sức của rất nhiều người và là cầu nối để học sinh Việt Nam hội nhập với thế giới.

“Đây không đơn thuần là một cuộc thi lấy giải. Nó là cơ hội để Việt Nam nhìn ra thế giới, biết mình đang ở đâu, mạnh gì, yếu gì, còn lạc hậu gì để học hỏi. Nếu bỏ cuộc thi thì sẽ rất lãng phí công sức, nguồn lực xã hội đã đầu tư suốt nhiều năm qua”, ông nói.

Nghĩa là bản chất cuộc thi là tốt, vấn đề nằm ở cách tổ chức và quản lý để cuộc thi thực sự trở thành môi trường nuôi dưỡng nghiên cứu khoa học học sinh thay vì tạo ra áp lực thành tích hoặc mất niềm tin xã hội.

Theo chuyên gia, để hạn chế tranh cãi, trước tiên cần minh bạch hóa hiệu quả thực sự của chính sách tuyển thẳng đại học đối với học sinh đạt giải cuộc thi khoa học kỹ thuật. Bộ GDĐT và các trường đại học cần công bố dữ liệu theo dõi toàn bộ học sinh được tuyển thẳng trong khoảng 10 năm qua, bao gồm kết quả học tập ở đại học, tỷ lệ học xuất sắc, khá, trung bình hay không hoàn thành chương trình.

Bên cạnh đó, ông đề xuất cần xây dựng hệ thống “nhật ký khoa học” điện tử cho từng đề tài dự thi, ghi nhận toàn bộ quá trình nghiên cứu của học sinh từ khi hình thành ý tưởng đến hoàn thiện sản phẩm. Hệ thống này cần có cơ chế quản lý dữ liệu chặt chẽ, bảo mật cao, cho phép ban giám khảo truy xuất toàn bộ lịch sử thực hiện đề tài.

Khi đó giám khảo không chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng mà còn nhìn được cả quá trình. Một học sinh có thực sự làm nghiên cứu hay không sẽ thể hiện rất rõ qua dữ liệu quá trình. Đây mới là cách bảo vệ giá trị thật của nghiên cứu khoa học học sinh.

×