Người dân vùng lõi VQG Xuân Thủy có những cách kiếm tiền độc đáo, thả tôm trong rừng không cần cho ăn, đợi to mới bắt

Nhiều dự án sinh kế mới giúp người dân vùng đệm Vườn quốc gia có thu nhập hấp dẫn

Theo ông Phạm Vũ Ánh, Phó Giám đốc Vườn quốc gia Xuân Thủy, vùng đất ngập nước Vườn quốc gia Xuân Thủy tiêu biểu cho nền văn hóa mở đất của cư dân ven biển vùng châu thổ sông Hồng và là cái nôi của nền văn minh lúa nước. Trải qua nhiều năm phát triển, cộng đồng địa phương đã tạo lập nên những làng quê trù phú, mộc mạc ven biển. Những nét sinh hoạt văn hóa truyền thống như: Chèo cổ, chầu văn, bơi chải, múa lân, chọi gà...; các công trình kiến trúc độc đáo như: Nhà bổi, nhà thờ, nhà chùa cùng tập quán sinh hoạt thường nhật của cộng đồng đã tạo ra sắc thái riêng, thu hút du khách trong nước và quốc tế đến tham quan, tìm hiểu.

Tuy nhiên trước đây, sinh kế của cộng đồng vùng đệm Vườn quốc gia Xuân Thuỷ hầu hết phụ thuộc vào nghề cào ngao, đánh bắt thuỷ hải sản tự nhiên và nuôi trồng quảng canh, khiến thu nhập bấp bênh. Đời sống khó khăn và áp lực sinh tồn của người dân đã khiến rừng ngập mặn bị suy giảm nhanh chóng.

Nhằm góp phần xây dựng nông thôn mới, ổn định đời sống người dân vùng đệm, Vườn quốc gia Xuân Thủy đã phối hợp với địa phương và các tổ chức quốc tế như JICA, IUCN, Oxfam đầu tư nhiều dự án hạ tầng tại vùng đệm, triển khai nhiều chương trình sinh kế mới, với mục tiêu để người dân sống được nhờ tài nguyên, nhưng không phải bằng cách khai thác cạn kiệt, mà bằng quản lý có trách nhiệm, bảo tồn đi đôi với phát triển. Các chương trình, dự án đã góp phần giúp bộ mặt nông thôn tại các xã vùng đệm có những bước phát triển vượt bậc.

Đơn cử như “Mô hình nuôi tôm quảng canh gắn với bảo vệ rừng ngập mặn” đã mang lại sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, kết hợp giữa bảo tồn tài nguyên và nâng cao thu nhập cho người dân.

Hoạt động nuôi tôm quảng canh gắn với bảo vệ rừng ngập mặn tại khu vực Vườn quốc gia Xuân Thủy bắt đầu hình thành vào những năm 1980 - đầu 1990, khi người dân địa phương tại các xã vùng cửa sông - ven biển như Giao Minh, Giao Hòa, Giao Phúc bắt đầu tận dụng các bãi triều và vùng ngập mặn tự nhiên để thả tôm sú, cua, cá trong các đầm nuôi nhỏ.

Khi đó, hình thức nuôi hoàn toàn tự nhiên và quảng canh truyền thống, không sử dụng thức ăn công nghiệp hay giống nhân tạo. Người dân chỉ đắp bờ, khoanh vùng bãi triều, tận dụng con nước thủy triều để tôm cá tự vào sinh sống và phát triển.

Từ sau năm 1995, cùng với sự mở rộng diện tích rừng ngập mặn và các chương trình trồng rừng ven biển do Nhà nước và tổ chức quốc tế hỗ trợ (như JICA, GEF/UNDP, DANIDA…), hoạt động nuôi tôm quảng canh tại Vườn quốc gia Xuân Thủy bắt đầu phát triển mạnh. Người dân chuyển dần sang nuôi quảng canh cải tiến, kết hợp cải tạo ao, đắp bờ bao, quản lý nước, thả giống tôm sú, cua biển, cá bống bớp. Kỹ thuật nuôi được nâng cao hơn, có sự hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật Vườn quốc gia và Phòng Nông nghiệp huyện Giao Thủy.

“Trong giai đoạn này, nhiều hộ dân vùng đệm được giao khoán diện tích rừng ngập mặn kết hợp nuôi trồng thủy sản, hình thành các mô hình “rừng - tôm” quy mô từ vài hecta đến hàng chục hecta. Việc kết hợp nuôi trồng với bảo vệ rừng ngập mặn giúp người dân có thu nhập ổn định hơn mà không phải phá rừng lấy đất”, ông Phạm Vũ Ánh thông tin.

Từ sau năm 2010, khi khái niệm “sinh kế bền vững” và “nuôi sinh thái dưới tán rừng” được đưa vào chương trình quản lý, mô hình nuôi tôm quảng canh dưới tán rừng ngập mặn chính thức được công nhận và nhân rộng.

Vườn quốc gia Xuân Thủy cùng chính quyền địa phương dưới sự hỗ trợ của các tổ chức phi chính phủ đã hỗ trợ người dân xây dựng mô hình “tôm sinh thái - rừng ngập mặn” với tiêu chí không chặt phá rừng, không sử dụng hóa chất; đào tạo kỹ thuật quản lý môi trường ao nuôi, thả giống đúng mùa vụ, kiểm soát chất lượng nước; Hỗ trợ giới thiệu, quảng bá và kết nối thị trường tiêu thụ sản phẩm an toàn.

Mô hình được áp dụng chủ yếu tại các vùng rừng ngập mặn ven sông và ven biển trong vùng đệm và vùng chuyển tiếp của Vườn quốc gia, với diện tích khoảng 1.000ha. Người dân tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên sẵn có trong rừng như sinh vật phù du, tảo, mùn bã hữu cơ và các loài giáp xác nhỏ. Các đối tượng nuôi phổ biến gồm tôm sú, cua biển, cá rô phi, cá bống bớp và nghêu, sò huyết.

Phương thức nuôi không sử dụng hóa chất, kháng sinh hay thức ăn công nghiệp, đảm bảo tính thân thiện với môi trường và an toàn sinh học cao. Năng suất trung bình 200-300 kg/ha/năm, lợi nhuận 50 - 60 triệu đồng/ha.

Thời vụ nuôi thường bắt đầu từ tháng 3 đến tháng 10 hàng năm, tùy theo điều kiện thủy văn và nhiệt độ của từng khu vực. Sau khi thu hoạch, ao nuôi được để nghỉ, rừng được phục hồi tự nhiên, tạo cân bằng sinh thái lâu dài. Đây chính là điều kiện để thu hút các loài chim di trú về Xuân Thủy trú đông và tích lũy năng lượng vào mùa đông hàng năm. Nhờ đó, Xuân Thủy trở thành “Ga chim quốc tế quan trọng” trên đường bay chim di cư Đông Á - Úc Châu.

Khai thác thuỷ sản theo hướng “thuận thiên”, giữ “lá chắn xanh” cho vùng ven biển Ninh Bình

Theo ông Phạm Vũ Ánh, so với các mô hình nuôi tôm công nghiệp thì mô hình nuôi tôm gắn với bảo vệ rừng ngập mặn tại Vườn quốc gia Xuân Thủy mang tính “sinh thái - bền vững”. Về môi trường, mô hình này giữ lại tối đa diện tích rừng ngập mặn, không chặt phá cây để làm ao nuôi thủy sản sống và phát triển trong môi trường tự nhiên, giúp duy trì đa dạng sinh học, bảo vệ đất khỏi xói mòn và cải thiện chất lượng nước.

Về kinh tế, chi phí đầu tư thấp do không cần hệ thống sục khí, thức ăn công nghiệp hay hóa chất; năng suất tuy không cao bằng nuôi công nghiệp, nhưng lợi nhuận ổn định và rủi ro thấp. Về xã hội, mô hình này giúp người dân gắn bó với rừng, có thêm động lực bảo vệ tài nguyên và tham gia tích cực vào công tác quản lý bảo tồn.

Tuy nhiên theo Trung tâm Khuyến nông quốc gia, mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển mô hình tôm rừng, song việc sản xuất tại vùng này còn manh mún; việc liên kết và quan hệ hợp tác giữa tổ chức, cá nhân trong chuỗi giá trị tôm còn rời rạc, lỏng lẻo và không hiệu quả nên giá thành sản xuất cao, khó truy xuất nguồn gốc, dẫn tới làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm tôm Vườn quốc gia Xuân Thủy.

Vì vậy, trong giai đoạn 2023 - 2025, Vườn quốc gia Xuân Thủy đã thiện dự án khuyến nông Trung ương về “Xây dựng mô hình nuôi tôm sú (P. monodon) 2 giai đoạn trong rừng ngập mặn gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm tại khu vực Vườn quốc gia Xuân Thủy”.

Sau 3 năm thực hiện, dự án đã xây dựng được 6 mô hình, với tổng quy mô thực hiện hơn 89ha; tổ chức đào tạo tập huấn kỹ thuật cho hơn 200 người dân; tổ chức liên kết tiêu thụ 100% sản phẩm cho các hộ dân tham gia mô hình. Dự án đã góp phần nâng cao năng suất cho các hộ nuôi tham gia mô hình từ 200-300 kg/ha/năm lên trên 400 kg/ha/năm, lợi nhuận tăng trên 10% so với nuôi trồng theo hướng truyền thống.

Theo Phó Giám đốc Vườn quốc gia Xuân Thuỷ, với tổng diện tích rừng ngập mặn 1.171ha và vùng đệm gần 600ha, khu vực này không chỉ có giá trị về mặt phòng hộ như cố định phù sa, lưu trữ carbon, phòng chống thiên tai, bão, lũ mà còn là vườn ươm, nơi trú ngụ và sinh sản của các loài thủy sản, trong đó có nhiều loài thủy sản có giá trị kinh tế cao.

Cùng với các mô hình nuôi tôm - rừng sinh thái, từ nhiều năm nay, hoạt động khai thác thủy sản của người dân dưới tán rừng ngập mặn tại khu vực diễn ra ổn định, có kiểm soát và thân thiện với môi trường sinh thái. Người dân chủ yếu sử dụng các ngư cụ đơn giản như xuổng, mai, lưới kéo tay, nơm, cào nghêu, cào sò... Phương thức khai thác được tổ chức theo hướng “thuận thiên” - tức là dựa vào chu kỳ thủy triều, mùa sinh sản và thời tiết để không làm ảnh hưởng đến sinh cảnh tự nhiên.

Các loài thủy sản được bà con khai thác chủ yếu là tôm sú, cua biển, cá bống bớp, cá đối, cá rô phi, cá dìa, nghêu, sò, vạng, hàu, ốc đĩa, ngao và một số loài giáp xác nhỏ như tôm đất, tép bạc...

Hiện nay, toàn vùng đệm của Vườn quốc gia Xuân Thủy có khoảng gần 1.000 hộ dân tham gia khai thác thủy sản dưới tán rừng ngập mặn, số lao động thường xuyên từ 400 – 600 người, với mức thu nhập trung bình đạt khoảng 5 - 6 triệu đồng/người/tháng. Với các hộ có kinh nghiệm, kết hợp khai thác - thu mua - sơ chế, tổng thu nhập có thể đạt trên 100 triệu đồng/năm.

Tháng 12/2024, Vườn quốc gia Xuân Thủy được UNESCO công nhận là vùng lõi có tầm quan trọng đặc biệt của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới đất ngập nước liên tỉnh ven biển châu thổ sông Hồng.

Vườn quốc gia Xuân Thủy là một trong 6 vùng chim quan trọng của các vùng đất ngập nước trọng yếu ở đồng bằng Bắc Bộ và nằm trên đường bay chim nước di cư tuyến Úc - Đông Á (EAAFP), một trong những đường bay di cư đông đúc nhất thế giới.

Tháng 9/2025, Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN lần thứ 18 (AMME-18) được tổ chức tại Malaysia đã công nhận Vườn quốc gia Xuân Thủy là Vườn Di sản ASEAN thứ 69 của Đông Nam Á và thứ 15 của Việt Nam.

×