"Nhiệm kỳ Đại hội XIII mở ra cơ hội lịch sử cho công nghiệp văn hóa tại Việt Nam"

Trao đổi với Dân Việt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn – Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã phân tích một cách hệ thống những chuyển biến nổi bật của lĩnh vực văn hóa trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, đồng thời chỉ ra cơ hội, thách thức và những yêu cầu mang tính căn cơ để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, động lực tăng trưởng mới và nền tảng bền vững cho sự phát triển con người Việt Nam.

Thưa ông, sau 5 năm triển khai Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, đâu là những tiến bộ nổi bật và đáng ghi nhận nhất của lĩnh vực văn hóa?

- Nếu nhìn lại chặng đường 5 năm triển khai Nghị quyết Đại hội XIII, tôi cho rằng điều đáng ghi nhận nhất không chỉ nằm ở những con số hay những phong trào bề nổi, mà nằm ở một sự chuyển dịch nhận thức rất căn bản: văn hóa đã từng bước được nhìn nhận đúng hơn như một sức mạnh nội sinh, một “hệ điều tiết” cho phát triển bền vững, chứ không còn là phần “đứng bên lề” của kinh tế.

Trước hết, tiến bộ nổi bật nhất là việc hệ thống quan điểm của Đảng về văn hóa ngày càng được cụ thể hóa bằng hành động và chính sách. Nếu như trước đây, văn hóa đôi khi bị hiểu như lĩnh vực tiêu dùng tinh thần, thì trong nhiệm kỳ này, văn hóa đã được đặt vào đúng vị trí: vừa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu và động lực phát triển, gắn với trực tiếp chất lượng tăng trưởng, ổn định xã hội, sức mạnh mềm quốc gia và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Thứ hai, đời sống văn hóa đã ghi nhận sự “bừng dậy” mạnh mẽ của nhu cầu sáng tạo, hưởng thụ và khẳng định bản sắc. Có thể nhìn thấy rõ điều đó qua sự phát triển sôi động của các chuỗi sự kiện văn hóa – nghệ thuật, những không gian sáng tạo, sự trở lại mạnh mẽ của nghệ thuật biểu diễn sau đại dịch, cũng như sự lan tỏa rộng rãi của tinh thần gìn giữ di sản trong cộng đồng. Nhiều địa phương đã không còn coi văn hóa là phần việc phụ, mà bước đầu coi văn hóa là một trụ cột trong chiến lược phát triển – từ xây dựng thương hiệu địa phương, thúc đẩy du lịch, cho đến hình thành hệ sinh thái sáng tạo.

Thứ ba, một dấu ấn đáng kể là việc thể chế văn hóa được thúc đẩy mạnh mẽ. Trong nhiệm kỳ này, Quốc hội đã dành sự quan tâm lớn cho những dự án luật quan trọng, tạo hành lang pháp lý cho bảo tồn di sản, cho phát triển nghệ thuật và cho vận hành thị trường văn hóa. Điều này thể hiện rõ quyết tâm chuyển từ tư duy “quản lý văn hóa” sang tư duy “kiến tạo phát triển văn hóa”.

Và thứ tư, điều tôi muốn nhấn mạnh là: những chuyển biến tích cực ấy đã góp phần định hình rõ hơn hình ảnh con người Việt Nam trong thời kỳ mới – không chỉ cần cù, kiên cường, mà còn sáng tạo, hội nhập, biết làm giàu từ trí tuệ và bản sắc. Đó chính là tinh thần mà Nghị quyết Đại hội XIII đã gửi gắm: phát triển con người toàn diện, để văn hóa và con người thật sự trở thành nguồn lực mạnh nhất của quốc gia.

Trong nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng, khái niệm “công nghiệp văn hóa” được nhắc đến nhiều hơn và có những bước đi cụ thể hơn. Ông đánh giá thế nào về mức độ phát triển thực chất của các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam trong thời gian qua, đặc biệt là điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn?

- Tôi cho rằng, nếu phải dùng một cụm từ để mô tả công nghiệp văn hóa Việt Nam trong nhiệm kỳ Đại hội XIII, thì đó là: “đã chuyển động rõ rệt, đã hình thành thị trường, nhưng chưa trở thành một ngành kinh tế đúng nghĩa”.

Nói như vậy là để nhìn nhận cho đúng: chúng ta đã có nhiều tín hiệu tích cực rất đáng mừng, thậm chí có những hiện tượng có thể coi là “bước ngoặt” trong đời sống văn hóa đương đại. Nhưng đồng thời, cũng phải thẳng thắn rằng sự phát triển ấy vẫn mang tính đột phá cục bộ, dựa nhiều vào động lực thị trường tự phát và nỗ lực của doanh nghiệp – nghệ sĩ, hơn là dựa trên một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đã được thiết kế đầy đủ, minh bạch, đồng bộ.

Với điện ảnh, đây là lĩnh vực thể hiện rõ nhất “độ chín” của thị trường văn hóa. Trong nhiệm kỳ này, điện ảnh Việt Nam đã tạo được sức hút phòng vé, có các tác phẩm vượt mốc doanh thu trăm tỷ, cho thấy thị hiếu công chúng đã thay đổi và nhu cầu giải trí chất lượng cao ngày càng tăng. Quan trọng hơn, điện ảnh đã bước đầu hình thành chuỗi giá trị tương đối đầy đủ: sản xuất – phát hành – trình chiếu – truyền thông – khai thác nền tảng số. Một số nhà sản xuất tư nhân đã dám đầu tư bài bản, coi phim như một sản phẩm công nghiệp chứ không còn là “cuộc chơi cảm hứng”. Và từ đó, điện ảnh bắt đầu có những bộ phim vừa mang tinh thần dân tộc, vừa có khả năng lan tỏa xã hội mạnh mẽ.

Tuy nhiên, điện ảnh cũng bộc lộ rất rõ điểm nghẽn của công nghiệp văn hóa: thiếu cơ chế đầu tư dài hạn, thiếu quỹ hỗ trợ, thiếu hạ tầng trường quay, thiếu hệ thống đào tạo chuyên nghiệp theo chuẩn quốc tế, và đặc biệt là yếu ở khâu xây dựng thương hiệu điện ảnh quốc gia để tiến ra thị trường khu vực và toàn cầu. Đôi khi chúng ta vui với vài thành tích phòng vé, nhưng vẫn chưa thật sự làm chủ được bài toán “xuất khẩu văn hóa” qua điện ảnh.

Với âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn, nhiệm kỳ Đại hội XIII của Đảng có thể nói là giai đoạn “bùng nổ” theo đúng nghĩa. Sự nở rộ của các concert lớn, các lễ hội âm nhạc, các chương trình giải trí quy mô hàng chục nghìn khán giả… là minh chứng rõ ràng rằng Việt Nam đang bước vào thời kỳ tiêu dùng văn hóa đại chúng mạnh mẽ, và thị trường biểu diễn đã mở rộng đáng kể. Đây là tín hiệu cực kỳ quan trọng, bởi công nghiệp văn hóa không thể hình thành nếu thiếu công chúng, thiếu nhu cầu, thiếu thói quen “trả tiền cho văn hóa”.

Điều đáng nói là trong sự bùng nổ ấy, ta thấy rõ khả năng tạo sản phẩm văn hóa có giá trị thương mại cao, khơi dậy lòng tự hào, tạo ra trải nghiệm cộng đồng và đóng góp trực tiếp cho du lịch, dịch vụ, lưu trú, vận tải… Một concert thành công giờ đây không chỉ là câu chuyện nghệ thuật, mà là một chuỗi tác động kinh tế – xã hội.

Nhưng đồng thời, chính trong âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn, chúng ta cũng thấy rõ nhất các “khoảng trống” của công nghiệp văn hóa: hạ tầng thiết chế chưa đáp ứng; quy trình cấp phép đôi khi chưa theo kịp thực tiễn; thiếu thị trường bản quyền minh bạch; thiếu các công ty quản lý nghệ sĩ, sản xuất chuyên nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế; và đặc biệt, còn thiếu một cơ chế đủ mạnh để bảo vệ, nâng đỡ những giá trị nghệ thuật nghiêm túc – để thị trường không chỉ chạy theo “hot trend”, mà còn tạo nền cho các sản phẩm có chiều sâu văn hóa.

Vì thế, tôi muốn nhấn mạnh rằng: chúng ta đã có “sản phẩm”, đã có “khán giả”, đã có “doanh nghiệp”, nhưng chưa hoàn chỉnh “công nghiệp”. Nghĩa là chưa đủ các điều kiện nền tảng của một ngành: luật chơi rõ ràng, nhân lực đồng bộ, hệ thống đầu tư – tài chính – bản quyền – phân phối – xuất khẩu được vận hành mạch lạc.

Nhìn ở góc độ rộng hơn, công nghiệp văn hóa Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lịch sử: khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, khi hội nhập sâu hơn, khi chuyển đổi số mở ra không gian thị trường toàn cầu, thì văn hóa có thể trở thành nguồn lực cạnh tranh mềm đầy lợi thế. Nhưng muốn biến lợi thế ấy thành năng lực quốc gia, điều quan trọng không phải chỉ “hô khẩu hiệu công nghiệp văn hóa”, mà phải thiết kế lại hệ sinh thái công nghiệp văn hóa bằng thể chế, bằng đầu tư, bằng đào tạo và bằng một tư duy kiến tạo đúng nghĩa.

Luật Điện ảnh (sửa đổi) năm 2022, Luật Di sản văn hóa, Luật Quảng cáo được xem là một dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế cho công nghiệp văn hóa. Sự hoàn thiện về mặt pháp lý đã mở ra những cơ hội mới nào cho nền văn hóa Việt Nam trong việc vừa phát triển kinh tế sáng tạo, vừa thực hiện chức năng giáo dục, định hướng thẩm mỹ và giá trị sống cho công chúng, thưa ông?

- Tôi cho rằng, trong lĩnh vực văn hóa, có một nguyên lý rất quan trọng: muốn văn hóa phát triển bền vững thì phải bắt đầu từ thể chế. Bởi văn hóa không chỉ là cảm hứng, không chỉ là sáng tạo, mà còn là một không gian vận hành của quyền lực mềm, của thị trường, của bản quyền, của công nghệ, của dòng tiền và của các chuẩn mực xã hội. Khi không có hành lang pháp lý đủ rõ, đủ mở và đủ hiện đại, thì mọi tài năng, mọi ý tưởng sáng tạo đều có thể bị “mắc kẹt” trong cơ chế, hoặc bị đẩy vào tình trạng phát triển tự phát.

Chính vì vậy, việc Quốc hội thông qua và sửa đổi những luật quan trọng như Luật Điện ảnh, Luật Di sản văn hóa, cũng như điều chỉnh các quy định liên quan đến Luật Quảng cáo, theo tôi, không đơn thuần là việc “chỉnh sửa văn bản pháp luật”, mà là một bước chuyển rất đáng chú ý trong tư duy quản trị văn hóa: chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, chuyển từ “giữ văn hóa” sang “làm cho văn hóa có giá trị”.

Từ sự hoàn thiện pháp lý đó, tôi nhìn thấy ít nhất ba cơ hội rất lớn. Trước hết, đó là cơ hội để hình thành và vận hành thị trường văn hóa một cách chính danh, minh bạch, chuyên nghiệp hơn. Luật Điện ảnh sửa đổi, nếu nhìn sâu, không chỉ điều chỉnh hoạt động sản xuất phim, mà còn chạm tới những yếu tố cốt lõi của công nghiệp điện ảnh: cơ chế phổ biến phim, hợp tác quốc tế, khai thác không gian số, phát triển dịch vụ điện ảnh… Tức là lần đầu tiên, điện ảnh Việt Nam được đặt đúng vào bản chất của nó: một ngành công nghiệp sáng tạo, nơi sản phẩm nghệ thuật phải đồng thời là sản phẩm kinh tế, và ngược lại, giá trị kinh tế phải được dẫn dắt bởi trách nhiệm xã hội và chiều sâu văn hóa.

Với Luật Di sản văn hóa, điều quan trọng không chỉ là “bảo tồn”, mà là mở rộng tầm nhìn về di sản như một nguồn lực phát triển. Khi di sản được luật hóa tốt hơn, các nguyên tắc bảo vệ, phát huy, xã hội hóa, số hóa, gắn di sản với du lịch văn hóa, với giáo dục cộng đồng… sẽ có cơ sở vững chắc hơn để triển khai. Nói cách khác, luật pháp đang mở đường để di sản bước ra khỏi “bảo tàng”, bước ra khỏi không gian tĩnh, để trở thành một phần sống động của nền kinh tế sáng tạo, của bản sắc đô thị, của trải nghiệm du lịch và của truyền cảm hứng cho giới trẻ.

Cơ hội thứ hai, theo tôi, là cơ hội để thúc đẩy mạnh mẽ quá trình chuyên nghiệp hóa hoạt động sáng tạo, đặc biệt trong các ngành công nghiệp văn hóa. Khi luật lệ rõ ràng, nghệ sĩ, nhà sản xuất, doanh nghiệp văn hóa có thể yên tâm đầu tư dài hạn hơn; các mô hình hợp tác – liên kết cũng dễ triển khai hơn; và quan trọng nhất là các chuẩn mực nghề nghiệp được nâng cao. Đây là điều rất cần, bởi công nghiệp văn hóa không thể phát triển bằng “ngẫu hứng”, mà phải phát triển bằng chất lượng, chuẩn hóa, kỹ năng quản trị, quản lý dự án, quản trị truyền thông, quản trị khán giả.

Chúng ta đang nói rất nhiều về chuyện làm phim hay, tổ chức concert lớn, phát triển nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp… Nhưng nếu không có môi trường pháp lý khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ quyền tác giả, bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư và nghệ sĩ, thì rất khó tạo ra các “cú bứt phá” mang tính ngành.

Cơ hội thứ ba, và theo tôi cũng là cơ hội sâu sắc nhất – đó là: pháp luật tạo điều kiện để văn hóa vừa phát triển kinh tế, vừa làm tốt hơn chức năng định hướng thẩm mỹ, giáo dục giá trị và xây dựng nhân cách con người.

Văn hóa, nếu chỉ chạy theo thị trường, sẽ rất dễ trượt vào xu hướng giải trí dễ dãi. Nhưng văn hóa, nếu chỉ đứng trong không gian tuyên truyền khô cứng, cũng sẽ khó hấp dẫn công chúng trong kỷ nguyên số. Vì vậy, vai trò của luật pháp là cực kỳ quan trọng: luật không chỉ quy định cái gì được phép, cái gì bị cấm; mà phải tạo ra những cơ chế để “cái hay – cái đẹp – cái tử tế” có điều kiện nở hoa trong đời sống xã hội.

Tóm lại, tôi cho rằng sự hoàn thiện pháp lý trong nhiệm kỳ Đại hội XIII đã mở ra một cơ hội rất lớn: đó là cơ hội để chúng ta bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi văn hóa không chỉ là “vẻ đẹp tinh thần”, mà còn là nguồn lực cạnh tranh quốc gia, là động lực tăng trưởng mới, đồng thời vẫn giữ trọn sứ mệnh cao quý của mình: nuôi dưỡng con người, định hướng giá trị, làm lành mạnh đời sống xã hội và khơi dậy lòng tự hào dân tộc.

Điểm nhấn đáng chú ý trong nhiệm kỳ này là việc xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa. Theo ông, các chương trình này đã và sẽ tạo ra dư địa như thế nào cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa, cũng như cho việc thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền?

- Tôi cho rằng, việc xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa trong nhiệm kỳ Đại hội XIII là một dấu ấn rất đáng chú ý, bởi nó thể hiện một điều quan trọng: Đảng và Nhà nước đã nhìn văn hóa bằng tư duy của chiến lược quốc gia, chứ không còn coi văn hóa là hợp phần phụ thuộc, làm “theo phong trào” hay “tùy điều kiện từng nơi”.

Chúng ta đều biết rằng: Trong nhiều năm, điều khiến văn hóa phát triển chưa tương xứng không phải vì ta thiếu tinh thần, thiếu khát vọng hay thiếu tài nguyên văn hóa, mà nằm ở chỗ thiếu nguồn lực đủ mạnh và thiếu một cơ chế đầu tư đủ dài hơi. Văn hóa, nếu chỉ trông vào nguồn kinh phí thường xuyên, vào những khoản phân bổ nhỏ lẻ, manh mún, thì rất khó tạo ra những công trình, dự án, sản phẩm đủ tầm. Vì vậy, chương trình mục tiêu quốc gia chính là bước đi tạo ra “cú hích về nguồn lực” đồng thời tạo ra “khuôn khổ đầu tư” để văn hóa có thể phát triển theo cách bài bản, bền vững và công bằng hơn.

Từ góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, tôi nhìn thấy chương trình này mở ra ít nhất ba dư địa lớn.

Thứ nhất, dư địa về hạ tầng và không gian phát triển. Công nghiệp văn hóa không thể chỉ dựa vào ý tưởng, mà cần nơi chốn để vận hành: nhà hát, trung tâm biểu diễn, rạp chiếu, bảo tàng, thư viện, không gian sáng tạo, thiết chế văn hóa cơ sở… Trong nhiều năm, điểm nghẽn lớn nhất của văn hóa ở nhiều địa phương chính là thiếu thiết chế hoặc có nhưng xuống cấp, lạc hậu, không đủ điều kiện cho sáng tạo và hưởng thụ. Khi chương trình mục tiêu quốc gia ưu tiên đầu tư thiết chế, nâng cấp hạ tầng, số hóa hệ thống, thì đó là nền tảng rất quan trọng để công nghiệp văn hóa có thể mở rộng không gian phát triển ra khỏi các đô thị lớn, tạo điều kiện để địa phương cũng hình thành thị trường văn hóa của mình.

Thứ hai, dư địa về nguồn lực con người. Công nghiệp văn hóa suy cho cùng là kinh tế của tài năng. Nhưng tài năng không thể tự nhiên nở rộ nếu thiếu môi trường đào tạo, thiếu cơ chế bồi dưỡng, thiếu sân chơi, thiếu cơ hội nghề nghiệp. Chương trình mục tiêu quốc gia nếu được triển khai đúng tinh thần “đầu tư cho con người”, thì sẽ góp phần nuôi dưỡng nghệ sĩ, nhà sáng tạo, cán bộ quản lý văn hóa, các lực lượng làm nghề. Đây là điều rất cần, bởi chúng ta đang thiếu trầm trọng nhân lực vừa có chuyên môn nghệ thuật vừa có tư duy công nghiệp: quản trị sản xuất, quản trị bản quyền, marketing, vận hành sự kiện, phân phối nội dung số…

Thứ ba, dư địa về đặt hàng và dẫn dắt thị trường. Đây là điểm rất quan trọng. Bởi Nhà nước không nên làm thay thị trường, nhưng Nhà nước hoàn toàn có thể đóng vai trò “người khởi tạo”, “người dẫn dắt” bằng các cơ chế đặt hàng, đấu thầu sáng tạo, hỗ trợ sản phẩm văn hóa có giá trị, khuyến khích dự án gắn với di sản, lịch sử, khát vọng phát triển đất nước. Nếu chương trình mục tiêu quốc gia vận hành theo tinh thần đó, thì chúng ta sẽ có điều kiện để tạo ra những “sản phẩm văn hóa mang tính quốc gia”, những dự án đủ lớn, đủ chiều sâu – vừa có giá trị kinh tế, vừa có tác động giáo dục, định hướng thẩm mỹ, lan tỏa giá trị sống tốt đẹp trong xã hội.

Còn về thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền, tôi cho rằng đây chính là ý nghĩa nhân văn sâu xa nhất của chương trình. Bởi thực tế lâu nay cho thấy, khoảng cách hưởng thụ văn hóa ở nước ta vẫn còn khá rõ: giữa thành thị và nông thôn, giữa vùng thuận lợi và vùng sâu vùng xa, giữa các trung tâm lớn và miền núi, biên giới, hải đảo. Nhiều nơi trẻ em rất thiếu sân chơi, thiếu không gian đọc sách, thiếu hoạt động nghệ thuật, thiếu cơ hội tiếp cận các chương trình biểu diễn có chất lượng. Khoảng cách đó nếu kéo dài sẽ tạo ra sự chênh lệch về năng lực văn hóa, về thói quen thẩm mỹ, về trình độ hưởng thụ – mà suy cho cùng, đó là chênh lệch về chất lượng phát triển con người.

Chương trình mục tiêu quốc gia, nếu làm tốt, sẽ tạo ra một bước chuyển căn bản: để văn hóa đến được với mọi người dân như một quyền lợi chính đáng, chứ không phải một đặc ân của nơi giàu điều kiện. Khi thiết chế văn hóa cơ sở được đầu tư tốt hơn, khi thư viện – nhà văn hóa – điểm sinh hoạt cộng đồng được số hóa, khi các chương trình nghệ thuật lưu động, nghệ thuật học đường, các hoạt động truyền dạy di sản được triển khai rộng rãi, thì văn hóa sẽ thật sự trở thành một dòng chảy lan tỏa, bồi đắp con người từ gốc.

Ở góc nhìn dài hạn, tôi nghĩ chương trình mục tiêu quốc gia còn mang một thông điệp rất quan trọng: đầu tư cho văn hóa chính là đầu tư cho phát triển bền vững. Bởi phát triển mà thiếu văn hóa thì dễ lệch chuẩn; tăng trưởng mà thiếu nền tảng giá trị thì dễ trả giá; hiện đại hóa mà thiếu bản sắc thì rất dễ mất mình.

Vì vậy, tôi kỳ vọng rằng các chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa sẽ không chỉ là một gói đầu tư, mà sẽ trở thành một hệ thống cam kết chính sách để: ở bất cứ vùng miền nào, người dân cũng được sống trong môi trường văn hóa lành mạnh; ở bất cứ địa phương nào, bản sắc văn hóa cũng được trân trọng và làm giàu; và ở tầm quốc gia, công nghiệp văn hóa có đủ dư địa để cất cánh, góp phần nâng tầm sức mạnh mềm Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Cảm ơn những chia sẻ của PGS.TS Bùi Hoài Sơn!

×