Nghị quyết 79 và câu chuyện “tam nông”: Kinh tế nhà nước phải trở thành bệ đỡ thật sự cho nông dân (bài 4)

LTS: Từ những đòi hỏi bứt thiết đổi mới toàn diện các nguồn lực của các thành phần kinh tế nhằm đưa đất nước tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới, ngày 6/1, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước.
Bên cạnh sự thừa nhận vai trò to lớn, những đóng góp đặc biệt cho chặng đường 80 năm phát triển, 40 năm đổi mới, Nghị quyết của Bộ Chính trị “nhìn thẳng, nói rõ và vạch tên” những vấn đề “thâm căn, cố đế” của khu vực kinh tế Nhà nước trong thời gian qua, đồng thời cụ thể hoá các tư duy đột phá, quan điểm chiến lược nhằm "cởi trói" cho khu vực kinh tế quan trọng này trước đòi hỏi, thách thức rất lớn giai đoạn tới.
Báo Dân Việt tổ chức loạt bài chuyên đề "Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị - Tái định vị vị thế của kinh tế Nhà nước" - phỏng vấn, phân tích từ các chuyên gia kinh tế, học giả, đại biểu Quốc hội nhằm làm sáng tỏ những tư tưởng, quan điểm và cách thức đổi thay từ tư duy, đến hành động của Bộ Chính trị nhằm khơi dậy tiềm lực hàng triệu tỷ đồng của kinh tế Nhà nước phát triển chưa xứng tầm, còn ngủ quên thời gian qua.

Hiểu đúng “kinh tế nhà nước”: không chỉ là DNNN

Điểm mới quan trọng của Nghị quyết 79 là xác định phạm vi kinh tế nhà nước rộng hơn cách hiểu thông thường. Nền tảng của kinh tế nhà nước bao gồm đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư, ngân sách, dự trữ quốc gia, các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, DNNN, tổ chức tín dụng nhà nước, vốn nhà nước tại doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp công lập… Cách nhìn này rất sát thực tế nông thôn. Bởi nông dân “đụng” kinh tế nhà nước mỗi ngày, qua: đường – điện – nước – thủy lợi – logistics (hạ tầng); tín dụng, bảo hiểm, thanh toán (tổ chức tín dụng nhà nước và hệ thống tài chính); dự trữ và bình ổn (dự trữ quốc gia, chính sách can thiệp khi cần); dịch vụ công (khuyến nông, thú y, y tế, giáo dục, chuyển đổi số nông thôn). Nếu coi kinh tế nhà nước chỉ là “mấy ông tập đoàn”, ta sẽ bỏ lỡ đúng “đòn bẩy” có thể làm thay đổi đời sống nông dân.

“Chủ đạo” không phải đặc quyền: chủ đạo là trách nhiệm giữ ổn định và kiến tạo

Nghị quyết 79 khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo để bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn, quốc phòng – an ninh và có năng lực can thiệp khi phát sinh yêu cầu cấp bách. Nhưng đồng thời, Nghị quyết nhấn rất rõ Kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực khác; hợp tác và cạnh tranh lành mạnh; tiếp cận công khai, minh bạch nguồn lực và cơ hội phát triển. Thông điệp này “trúng” tâm lý xã hội chủ đạo không phải là xin thêm ưu đãi, mà là làm tốt phần việc thị trường không tự làm được hoặc làm không hiệu quả : Đầu tư hạ tầng nền tảng, dài hạn; Bảo đảm an ninh năng lượng – an ninh lương thực – an ninh nguồn nước; Bình ổn khi có cú sốc; Mở đường cho công nghệ và chuẩn mực quản trị. Với nông dân, “chủ đạo” phải được đo bằng những thứ rất cụ thể: giá điện – giá cước – chi phí đầu vào – lãi vay – đầu ra nông sản – chất lượng dịch vụ công.

“Đinh” cải cách: hạch toán đầy đủ tài sản công và tách bạch nhiệm vụ công – kinh doanh

Nghị quyết 79 chỉ ra một căn bệnh kinh niên: Nhiều nguồn lực, tài sản nhà nước chưa được quản lý – khai thác hiệu quả, còn lãng phí, thất thoát; thể chế chậm đổi mới; tổ chức thực hiện có nơi chưa nghiêm. Muốn chữa, Nghị quyết đặt “liều” rất mạnh: (1) Rà soát – thống kê – đánh giá – hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường đối với các nguồn lực kinh tế nhà nước; đồng thời đánh giá lợi ích–chi phí xã hội theo thông lệ quốc tế. (2) Tách bạch việc sử dụng nguồn lực nhà nước để cung cấp hàng hóa, dịch vụ công và nhiệm vụ chính trị với hoạt động kinh doanh. Đây là điểm nông dân cần quan tâm, vì khi “nhập nhằng” công – tư: Chi phí bị đội lên, cuối cùng giá dịch vụ đổ lên người dân; Thất thoát khó truy trách nhiệm; Người làm ăn chân chính chịu thiệt, còn “xin–cho” có đất sống. Tách bạch rõ sẽ tạo ra một nguyên tắc công bằng: làm nhiệm vụ công thì đặt hàng minh bạch, có định mức và kiểm toán; kinh doanh thì phải có lời–lỗ rõ ràng và chịu kỷ luật thị trường

Nghị quyết 79 sẽ “chạm” vào đời sống nông dân như thế nào?

Nói ngắn gọn Nghị quyết 79 không chỉ bàn chuyện “to” ở trung ương, mà hướng tới thiết kế lại cách Nhà nước dùng nguồn lực để giảm chi phí nền của nền kinh tế và nâng chất dịch vụ công. Với “tam nông”, có 5 hướng lợi ích trực tiếp: (1). Giảm chi phí logistics – mở “đường ra” cho nông sản. Nông dân không sợ làm nhiều, chỉ sợ được mùa mất giá vì tắc đầu ra, chi phí vận chuyển – kho lạnh – trung chuyển quá cao. Kinh tế nhà nước, với vai trò trong hạ tầng và các doanh nghiệp nòng cốt, phải đầu tư đúng chỗ để hình thành mạng lưới logistics nông sản, chợ đầu mối hiện đại, kho lạnh, cảng cạn… theo kỷ luật hiệu quả và công khai.

(2). Tín dụng – bảo hiểm – thanh toán: “mạch máu” của sản xuất nông nghiệp. Nghị quyết coi kinh tế nhà nước là công cụ ổn định và can thiệp khi cần, đồng thời yêu cầu quản trị hiện đại, minh bạch. Điều này mở ra kỳ vọng: hệ thống tín dụng có vốn nhà nước và các thiết chế tài chính công phải đi vào đúng “điểm nghẽn” của nông thôn: vốn mùa vụ, vốn chuyển đổi cây trồng, vốn cơ giới hóa, vốn cho hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến tại địa phương.

(3). Dự trữ – bình ổn: nông dân không thể “gánh” hết rủi ro thị trường. Khi thiên tai, dịch bệnh, đứt gãy thương mại… nông dân thường là người “chịu trận” đầu tiên. Nghị quyết nhấn vai trò kinh tế nhà nước trong ổn định vĩ mô và can thiệp kịp thời khi có tình huống cấp bách. Nhưng can thiệp thời nay phải khác có kịch bản, có ngưỡng kích hoạt, có trách nhiệm giải trình, tránh “giải cứu theo phong trào”.

(4) . Dịch vụ công ở nông thôn: phải “tinh gọn nhưng chất lượng”. Nghị quyết chỉ rõ: hệ thống đơn vị sự nghiệp công lập chưa tinh gọn; cơ chế tự chủ tài chính chậm đổi mới; chất lượng dịch vụ còn chưa đáp ứng. Với nông dân, cải cách dịch vụ công không phải khẩu hiệu, mà là: thú y cơ sở đủ năng lực chống dịch; khuyến nông “cầm tay chỉ việc” theo chuỗi giá trị; y tế – giáo dục nông thôn không bị bỏ lại phía sau; chuyển đổi số giúp minh bạch thị trường và truy xuất nguồn gốc.

(5) . DNNN phải “mở đường” công nghệ, không chỉ giữ thị phần. Nghị quyết yêu cầu kinh tế nhà nước tiên phong công nghiệp hóa, hiện đại hóa, lấy khoa học công nghệ – đổi mới sáng tạo – chuyển đổi số làm động lực, và DNNN phải xây dựng năng lực R&D, làm chủ công nghệ chiến lược, đồng thời lan tỏa công nghệ cho khu vực khác. Trong nông nghiệp, “lan tỏa” ấy có thể là giống – công nghệ chế biến – tiêu chuẩn chất lượng – dữ liệu thị trường – nền tảng thương mại điện tử nông sản.

Điều nông dân cần nhất: “lời hứa” phải có cơ chế giám sát và đo bằng kết quả

Nghị quyết 79 nhấn mạnh công khai, minh bạch, tự chủ và trách nhiệm giải trình, đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra, kiểm toán và phòng chống tham nhũng, lãng phí. Đặc biệt, Nghị quyết giao rõ vai trò cho Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể trong giám sát, phản biện xã hội đối với chính sách phát triển kinh tế nhà nước. Đây chính là “điểm chốt” để Nghị quyết đi vào cuộc sống nông thôn. Bởi nông dân không cần nghe nhiều về “quy mô vốn”, mà cần thấy: dự án hạ tầng nào làm xong, vận hành ra sao, phí dịch vụ có hợp lý không; chương trình tín dụng nào đến được đúng người, đúng thời điểm mùa vụ không; dịch vụ công nào cải thiện chất lượng thật, không chỉ “tinh gọn” trên giấy; DNNN nào đổi mới công nghệ thật, hay chỉ đổi cách trình bày báo cáo.Nếu không đo bằng kết quả và không giám sát đến nơi đến chốn, “chủ đạo” sẽ dễ trượt thành “xin cơ chế”.

Nghị quyết 79 đặt lại “hợp đồng phát triển” giữa Nhà nước và người dân. Tinh thần lớn nhất của Nghị quyết 79 là: kinh tế nhà nước phải mạnh hơn – nhưng mạnh bằng hiệu quả, minh bạch và năng lực kiến tạo, chứ không mạnh bằng đặc quyền. Với nông thôn, Nghị quyết mở ra cơ hội để giảm chi phí nền, nâng chất dịch vụ công, ổn định rủi ro, và tạo hệ sinh thái hạ tầng – tài chính – công nghệ giúp nông dân làm ăn lớn, làm ăn bền vững.Và cũng đúng với “khuôn” của một tờ báo luôn sát cánh cùng nông dân: điều quan trọng không phải Nghị quyết viết gì, mà là ai chịu trách nhiệm, làm bằng cách nào, và nông dân được lợi gì – cụ thể đến từng mùa vụ, từng tuyến đường, từng khoản vay, từng lần dịch bệnh.

×