Lễ hội Khai hạ lớn nhất Việt Nam có nguồn gốc ở đâu?

Lễ hội Khai hạ - Từ cái nôi của người Mường Việt Nam

Nhắc đến vùng đất Hòa Bình cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, người ta thường nhớ ngay đến công trình thủy điện Hòa Bình hùng vĩ trên dòng sông Đà hay nền Văn hóa Hòa Bình nổi tiếng trong lịch sử nhân loại.

Ít ai biết rằng, cách đây từ 18.000 đến 7.500 năm, con người đã cư trú trên vùng đất này, tạo nên một trong những nền văn hóa khảo cổ học tiêu biểu nhất Đông Nam Á. Đây cũng được xem là chiếc nôi hình thành và phát triển của nhiều giá trị văn hóa Việt cổ.

Trong suốt chiều dài lịch sử, Hòa Bình là nơi cư trú tập trung đông nhất của đồng bào dân tộc Mường. Người Mường chiếm khoảng 60% dân số toàn tỉnh, tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt và đặc sắc cho vùng đất này.

Chính bởi vậy, trong lịch sử, Hòa Bình từng được gọi là “tỉnh Mường” – vùng đất của những bản Mường cổ trải dài từ chân núi đến các thung lũng màu mỡ.

Người Mường ở đây sinh sống tập trung tại bốn vùng Mường nổi tiếng gồm Bi, Vang, Thàng và Động. Mỗi vùng đều lưu giữ những nét văn hóa riêng nhưng cùng chung cội nguồn và hệ thống tín ngưỡng nông nghiệp lâu đời.

Trong đó, Mường Bi được xem là vùng Mường cổ nhất, nơi còn bảo tồn nhiều giá trị văn hóa nguyên sơ như Mo Mường, chiêng Mường, hát ví, lịch Đoi cùng nhiều phong tục tập quán truyền thống.

Cũng chính tại vùng đất này đã ra đời Lễ hội Khai hạ – lễ hội lớn nhất của cộng đồng người Mường Việt Nam.

Lễ hội Khai hạ - Lễ hội gắn với nền nông nghiệp lúa nước hàng nghìn năm

Người Mường gọi Lễ hội Khai hạ bằng nhiều tên khác nhau như Khuống mùa, Thuống tồông (xuống mùa, xuống đồng).

Đây là nghi lễ mở đầu cho một năm lao động sản xuất mới, đánh dấu thời điểm người dân chính thức bước vào vụ cấy đầu tiên sau những ngày Tết Nguyên đán.

Khác với nhiều lễ hội dân gian chỉ mang ý nghĩa vui xuân, Khai hạ mang đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước.

Trong quan niệm của người Mường, mọi hoạt động sản xuất đều phải được sự chứng giám của thần linh và tổ tiên. Trước khi xuống đồng, người dân phải làm lễ báo cáo với các vị thần cai quản núi rừng, sông suối, đất đai, đồng thời tưởng nhớ những người có công khai phá đất đai, lập làng, lập mường.

Vì thế, lễ hội không đơn thuần là một hoạt động văn hóa mà còn là nghi thức tâm linh quan trọng, gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.

Hàng trăm năm qua, dù trải qua nhiều biến động lịch sử, Lễ hội Khai hạ vẫn được đồng bào Mường gìn giữ như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần.

Truyền thuyết Vua Bà và nguồn gốc lễ hội

Theo các bậc cao niên ở Mường Bi, nguồn gốc của Lễ hội Khai hạ bắt đầu từ truyền thuyết về Vua Bà – vị thần được nhân dân tôn kính như Thành hoàng của vùng đất Mường Bi.

Thầy mo Bùi Hồng Bào, người nhiều năm nghiên cứu văn hóa Mường, kể rằng từ xa xưa, Vua Bà đi từ vùng núi Tản, sông Đà đến khu vực suối Mảng thuộc Mường Bi ngày nay.

Khi ấy trời mưa lớn, nước suối dâng cao. Vua Bà hóa thân thành một người phụ nữ nghèo khổ, áo quần rách rưới để thử lòng dân.

Trên cánh đồng lúc đó có hai gia đình đang cày ruộng.

Gia đình thứ nhất chỉ có một con trâu. Khi được nhờ đưa qua suối, họ từ chối vì bận công việc.

Gia đình thứ hai đang cày bằng tám con trâu. Dù công việc nhiều hơn nhưng họ lập tức cử người đưa Vua Bà qua suối.

Sau khi sang bờ bên kia, Vua Bà ban lời chúc:

“Từ nay nhà ta giàu thêm có thặm đấy”.

Người Mường hiểu rằng đó là lời ban phúc cho gia đình biết giúp đỡ người khác. Từ đó, gia đình này ngày càng khá giả, làm ăn phát đạt.

Tiếp tục hành trình, Vua Bà đến xóm Khung. Một gia đình trong làng tiếp đón bà chu đáo nên được ban cho thửa ruộng Nà Mằn nổi tiếng màu mỡ, quanh năm được mùa.

Ở một gia đình khác, Vua Bà ban cho một người con trai tên Ngãi. Nhưng sau này, khi thử lòng bằng cách treo túi vàng trước cổng, thấy gia đình tham lam lấy cắp túi vàng, Vua Bà đã thu lại đứa trẻ.

Từ câu chuyện ấy, dân gian Mường lưu truyền câu nói: “Tham vàng bỏ Ngãi”.

Những câu chuyện tưởng như huyền thoại ấy lại trở thành bài học đạo đức sâu sắc về lòng nhân ái, sự trung thực và cách đối nhân xử thế trong cộng đồng.

Từ miếu thờ Vua Bà đến ngày hội lớn nhất xứ Mường

Sau khi chứng kiến nhiều điều linh ứng, Lang Cun Pi – người đứng đầu vùng Mường Bi khi đó – đã lập miếu thờ Vua Bà và tôn bà làm Thành hoàng làng.

Từ đó, hằng năm vào ngày mùng 7 và mùng 8 tháng Giêng âm lịch, người dân khắp vùng Mường Bi lại mang lễ vật đến dâng hương tưởng nhớ công lao của Vua Bà tại xã Mường Bi.

Lễ vật chủ yếu là sản vật địa phương như gạo nếp, gà, lợn, rượu cần và các loại bánh truyền thống.

Điều đặc biệt là gạo dùng trong lễ cúng phải được thu hoạch từ cánh đồng Nà Mằn – nơi gắn với truyền thuyết Vua Bà ban phúc.

Sau ngày mùng 8 tháng Giêng, người dân mới chính thức được xuống đồng cày cấy. Vì thế, lễ hội được gọi là lễ “xuống mùa” hay “khai hạ”.

Theo thời gian, từ một nghi thức tín ngưỡng của cộng đồng nhỏ, lễ hội dần lan rộng ra toàn bộ bốn vùng Mường lớn gồm Bi, Vang, Thàng, Động và trở thành lễ hội truyền thống lớn nhất của người Mường.

Những nghi lễ độc đáo còn được bảo tồn đến ngày nay

Điểm đặc sắc nhất của Lễ hội Khai hạ nằm ở phần lễ với nhiều nghi thức mang đậm tín ngưỡng nông nghiệp cổ truyền.

Từ sáng sớm, đoàn rước kiệu trong trang phục truyền thống sẽ đưa bài vị các vị thần từ đền, miếu đến khu vực tổ chức lễ hội.

Tiếp đó là nghi lễ cúng thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân làng bình an.

Một trong những nghi thức quan trọng nhất là lễ cày đường cày đầu tiên của năm mới. Người được chọn cày thường là người có uy tín, gia đình hạnh phúc, làm ăn thuận lợi để mang lại điềm lành cho cả cộng đồng.

Ngày trước, hầu hết các vùng Mường đều có tục rước nước từ các mó nước thiêng và làm lễ xin mạ trước khi xuống đồng. Ngày nay, nhiều nghi thức đã mai một nhưng vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn ở Mường Bi, Mường Thàng và một số địa phương khác.

Những nghi lễ ấy phản ánh sinh động tín ngưỡng phồn thực và khát vọng chinh phục thiên nhiên của cư dân nông nghiệp từ hàng trăm năm trước.

Không gian hội tưng bừng sắc màu văn hóa Mường

Nếu phần lễ mang không khí trang nghiêm thì phần hội lại là bức tranh sống động của văn hóa dân gian Mường. Tiếng chiêng ngân vang khắp các bản làng báo hiệu mùa xuân mới bắt đầu.

Những cuộc thi đánh chiêng, ném còn, bắn nỏ, kéo co, đánh cù, giã gạo, đánh mảng thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia. Đặc biệt, những làn điệu hát đối, hát sắc bùa, hát thường rang – bộ mẹng vang lên giữa núi rừng tạo nên không gian văn hóa đậm chất Mường.

Đây không chỉ là dịp vui chơi mà còn là cơ hội để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, thắt chặt tình đoàn kết sau một năm lao động vất vả.

Nhiều du khách khi tham dự lễ hội đã ví đây như một “bảo tàng sống” của văn hóa Mường, nơi những giá trị truyền thống vẫn hiện diện sinh động trong đời sống cộng đồng.

Trải qua nhiều thế kỷ, Lễ hội Khai hạ không chỉ giữ nguyên giá trị tín ngưỡng mà còn trở thành biểu tượng văn hóa của người Mường.

Nhận thấy ý nghĩa đặc biệt của lễ hội, năm 2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa Lễ hội Khai hạ dân tộc Mường tỉnh Hòa Bình vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Sự kiện này không chỉ ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa của lễ hội mà còn mở ra cơ hội lớn cho công tác bảo tồn và phát huy di sản.

Đối với người Mường, đây là niềm tự hào to lớn bởi những giá trị văn hóa cha ông để lại đã được Nhà nước chính thức vinh danh.

Hành trình gìn giữ hồn cốt văn hóa Mường

Trong dòng chảy hiện đại hóa, nhiều lễ hội truyền thống đang dần bị mai một. Thế nhưng Lễ hội Khai hạ vẫn giữ được sức sống mạnh mẽ nhờ sự gìn giữ của cộng đồng.

Từ các già làng, trưởng bản, nghệ nhân dân gian đến lớp trẻ đều ý thức được trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Những tiếng chiêng ngân vang mỗi độ xuân về, những nghi lễ cầu mùa, những câu chuyện về Vua Bà và những cánh đồng Nà Mằn màu mỡ vẫn tiếp tục được kể cho thế hệ sau.

Hơn cả một lễ hội, Khai hạ chính là ký ức tập thể của cộng đồng người Mường, là minh chứng sống động cho lịch sử hình thành và phát triển của một trong những tộc người có nền văn hóa lâu đời nhất Việt Nam.

Và có lẽ, nguồn gốc sâu xa nhất của lễ hội lớn nhất người Mường không chỉ bắt đầu từ truyền thuyết Vua Bà hay những nghi lễ xuống đồng đầu năm, mà còn bắt nguồn từ khát vọng muôn đời của con người về cuộc sống no đủ, bình yên và sự gắn kết cộng đồng.

Đó cũng chính là lý do để sau hàng trăm năm tồn tại, Lễ hội Khai hạ vẫn sống mãi trong tâm thức người Mường và trở thành một trong những di sản văn hóa đặc sắc nhất của Việt Nam hôm nay.

×