Bình luận
0
Trong số các danh nhân dòng họ Phan Huy, Dụ Am Phan Huy Ích có vị trí nổi bật. Ông thuộc đời thứ 8 của dòng họ, là con cả của Phan Huy Cận, và là thân phụ của danh nhân Phan Huy Chú.
Dòng dõi thi thư
Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, Phan Huy Ích hiệu là Dụ Am. Tên thật của ông là Phan Công Huệ, sinh năm Canh Ngọ (1751), tại làng Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (tỉnh Hà Tĩnh ngày nay). Do kiêng húy của Tuyên phi Đặng Thị Huệ nên về sau ông đổi tên là Phan Huy Ích.
Theo PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Phan Huy Ích là con trai cả của Tiến sĩ Phan Huy Cận (còn đọc là Phan Huy Cẩn) - một danh thần, nhà sử học thời Lê Trung hưng chuyển cư ra vùng đất Sài Sơn.
Dòng họ Phan Huy Sài Sơn vốn có nguồn gốc từ dòng họ Phan Huy nổi tiếng khoa bảng xứ Nghệ. Đến đời thứ 7, cụ Phan Huy Cận chuyển cư đến xã Thụy Khuê, huyện Yên Sơn, phủ Quốc Oai (nay thuộc Hà Nội).
Từ nhỏ cho đến năm 20 tuổi, Phan Huy Ích sống và học tại quê cha đất tổ làng Thu Hoạch. Năm 1771, ông đỗ Hương nguyên trường Nghệ An. Sau khi đỗ, ông được trao một chức quan nhỏ tại trấn Sơn Nam. Ông trở thành học trò rồi thành con rể của danh nho Ngô Thì Sĩ.
Năm 1775, Phan Huy Ích đỗ Hội nguyên tiến sĩ. Khoa này, triều đình lấy đỗ 18 tiến sĩ, không lấy ai đỗ Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa và Hoàng giáp. Anh vợ của Phan Huy Ích là Ngô Thì Nhậm cũng cùng đỗ tiến sĩ trong khoa thi này.
Năm 1776, ông tiếp tục thi đỗ kỳ thi Ứng chế và được triều đình bổ làm Hàn lâm Viện Thừa chỉ, rồi làm Đốc đồng tỉnh Thanh Hóa. Năm 1777, ông được lệnh mang ấn kiếm, sắc phong tước Cung quận công của vua Lê ban cho Nguyễn Nhạc. Tuy nhiên khi đến Phú Xuân, tướng Phạm Ngô Cầu cản giữ ông lại rồi sai Nguyễn Hữu Chỉnh đi vào Quảng Nam phong cho Nguyễn Nhạc.
Năm 1780, con trưởng của chúa Trịnh Sâm là Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã âm mưu làm chính biến nhưng không thành. Trịnh Sâm đã tiến hành một cuộc đàn áp khốc liệt, nhiều đại thần bị bức tử. Bấy giờ, vì là con rể của Ngô Thì Sĩ và là em rể của Ngô Thì Nhậm nên Phan Huy Ích cũng bị công kích từ nhiều phe.
Ông bèn cáo bệnh xin từ quan nhưng không được chấp thuận. Vì thế, ông liền đóng bè ở dưới sông, xa lánh mọi đồng liêu và thuộc chức, mỗi tháng chỉ đến công đường một lần. Năm 1785, khi tình hình tương đối tạm ổn định, Phan Huy Ích mới trở lại với việc quan. Cuối năm đó, ông được trao chức Hiến sát Thanh Hoa.
Công thần Tây Sơn
Năm 1786, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đã ồ ạt tiến ra Bắc. Chúa Trịnh Tông bị bắt và tự tử dọc đường áp giải. Vua Lê lúc bấy giờ hèn yếu và bạc nhược, không đủ khả năng và uy tín để điều khiển hoạt động của triều đình. Chính sự lại một phen rối ren.
Khi Nguyễn Huệ rút đại quân về Nam, phe đảng họ Trịnh lại nổi lên. Sau những cuộc tranh giành khốc liệt, Trịnh Bồng nắm được ngôi chúa, đó chính là Yến Đô Vương. Trong thời gian ngắn ngủi này, Phan Huy Ích được trao chức Đô cấp sự trung, kiêm Thiêm sai ở Phủ chúa.
Cũng trong thời Yến Đô Vương, Phan Huy Ích còn được trao chức Đốc thị ở trấn Nghệ An kiêm Tán lý quân vụ ở trấn Thanh Hoa. Với chức vụ đó, ông được sai cầm quân đi đánh Nguyễn Hữu Chỉnh nhưng lại bị bắt sống. Nhờ có bạn cũ là Nguyễn Kim Khuê ra sức tìm cách cứu giúp, ông mới được tha.
Cuối năm 1787, quân Tây Sơn kéo ra Bắc Hà lần hai. Khi đó vua Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc cầu cứu viện binh nhà Thanh. Trước tình hình nhiều biến loạn, Phan Huy Ích bỏ lên Sài Sơn, chấm dứt 14 năm làm quan với chính quyền nhà Lê.
Giữa năm 1788, khi Nguyễn Huệ trực tiếp cầm quân ra hỏi tội viên tướng thuộc quyền của mình là Vũ Văn Nhậm. Cùng với một số nho sĩ khác như: Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thế Lịch, Nguyễn Bá Lan, Ninh Tốn, Đoàn Nguyễn Tuấn, Vũ Huy Tấn… đã ra hợp tác với Tây Sơn. Ông được Nguyễn Huệ trao chức Tả Thị lang bộ Hộ, tước Thụy Nham hầu.
Sau khi nhận chức tước, Phan Huy Ích theo Nguyễn Huệ vào Phú Xuân. “Hoàng Lê nhất thống chí” và các tác phẩm của Phan Huy Ích cũng xác nhận điều này. Cuối năm 1788, Lê Chiêu Thống rước quân Mãn Thanh sang hòng dựng lại cơ đồ nhà Lê. Để trả thù những người theo Tây Sơn, Lê Chiêu Thống đã sai đục bỏ tên của Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích trên bia Tiến sĩ.
Sau khi phá được quân Thanh, Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm được Quang Trung giao trọng trách thiết lập mối quan hệ bang giao với nhà Thanh. Cuối tháng 2 năm 1790, Phan Huy Ích cùng với Đại tư mã Ngô Văn Sở được cử trong phái đoàn do Phạm Công Trị đóng giả vua Quang Trung dẫn đầu sang Trung Quốc mừng vua Càn Long 80 tuổi.
Thăng trầm đời làm quan
Nhiều nguồn sử liệu cho biết, để đón tiếp đoàn sứ do Quang Trung giả dẫn đầu, vua Càn Long đã chi tới 800 nghìn lượng bạc. Kết quả, đoàn sứ bộ của vua Quang Trung giả được vua Càn Long tiếp đón nồng hậu, thậm chí còn biếu nhiều vật phẩm quý báu.
Tác phẩm “Tinh sà kỷ hành” của Phan Huy Ích viết trong thời điểm đi sứ đã miêu tả tường tận nghi lễ đón tiếp long trọng của triều đình nhà Thanh. Tất cả hành trình từ ải Nam Quan đến Yên Kinh, sứ đoàn nước ta cũng được một đội quân hộ tống.
Đến địa phương nào, Tuần phủ các tỉnh phải ra nghênh đón, mở yến tiệc chiêu đãi. Đích thân Tuần phủ phải đi theo đoàn sứ để sắp xếp nhằm đảm bảo an toàn cho sứ bộ. Nghi thức đón tiếp này được thực hiện nghiêm túc trong suốt cuộc hành trình cả đi lẫn về.
Năm 1792, sau khi về nước, Phan Huy Ích được thăng chức Thị trung ngự sử ở tòa Nội các, rồi lại được phong làm Thượng thư bộ Lễ. Cũng trong năm này, vua Quang Trung mất đột ngột. Ông đã cố gắng phò tá vị vua trẻ là Quang Toản, hòa giải mâu thuẫn giữa các tướng nhưng không ngăn nổi đà suy vi của Tây Sơn.
Năm 1802, Nguyễn Ánh đem quân ra Bắc. Phan Huy Ích bị bắt cùng với Ngô Thì Nhậm và Nguyễn Gia Phan, sau đó bị đem ra đánh đòn tại Văn Miếu. Sau trận đòn, Ngô Thì Nhậm qua đời do bị đánh bằng gậy có tẩm thuốc độc.
Vào năm 1804, Gia Long muốn định lại tên nước, bèn cử Phan Huy Ích soạn một bài tuyên cáo. Nội dung được ông chép lại trong“Dụ Am thi văn tập”, có đoạn: “Xuống chiếu cho thần dân trong thiên hạ đều biết: Trẫm nghĩ, xưa nay các bậc đế vương dựng nước, ắt có đặt quốc hiệu để tỏ sự đổi mới, hoặc nhân tên đất lúc mới khởi lên, hoặc dùng chữ nghĩa tốt đẹp, xét trong sử sách chứng cớ đã rõ ràng…
Xem qua sổ sách, trẫm xét núi sông nên đặt tên tốt để truyền lâu dài… Ban đổi tên An Nam làm nước Việt Nam. Từ nay trở đi, cõi viêm bang bền vững, tên hiệu tốt đẹp gọi truyền, ở trong bờ cõi đều hưởng phước thanh ninh”.
Năm 1814, Phan Huy Ích trở về quê ở làng Thu Hoạch sống bằng nghề dạy học, sau đó lại ra Sài Sơn an dưỡng, nhưng vẫn cố vấn về bang giao với nhà Thanh cho triều vua Gia Long, thảo những văn kiện gửi nhà Thanh. Cũng trong khoảng thời gian này, ông đã hoàn chỉnh bản dịch tác phẩm “Chinh phụ ngâm” của Đặng Trần Côn - mà người diễn Nôm đầu tiên là Đoàn Thị Điểm.
TS Nguyễn Hữu Mùi - nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm cho biết: “Sau Lê Quý Đôn, có lẽ Phan Huy Ích là người để lại nhiều trước tác văn họa. Về thơ, theo thống kê chưa đầy đủ có tới 600 bài. Về văn,ông cũng để lại nhiều tác phẩm đồ sộ với hàng trăm bài. Ngoài ra, ông còn để lại nhiều văn bia, bi ký. Ông mất ngày 13/3/1822 tại quê nhà”.
Làm quan trải ba triều đại, không tránh khỏi những lúc thăng trầm. Tuy nhiên, giới sử học luôn đánh giá ông là người có nhiều đóng góp cho đất nước hậu thế tôn kính và thờ phụng nghiêm cẩn tại nhà thờ dòng họ Phan Huy. Tên của ông cũng được đặt cho các con phố ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng…
Người mẫu Dương Vịnh Đồng, từng được mệnh danh là có đôi chân dài nhất cuộc thi Hoa hậu Hồng Kông (Trung Quốc), đã bí mật kết hôn.
Chia sẻ
Tại Hải Phòng (gồm địa phận Hải Dương trước đây0, cá rô phi đơn tính đang được xác định là đối tượng nuôi chủ lực trong lộ trình tái cơ cấu ngành thủy sản. Nhiều mô hình nuôi cá rô phi ứng dụng tiến bộ kỹ thuật tại Hải Phòng đã đạt năng suất cá rô phi hơn 20 tấn/ha, khẳng định tiềm năng đưa thành phố trở thành trung tâm cung ứng cá rô phi hàng đầu miền Bắc...
Chia sẻ
Các bác sĩ cảnh báo việc ăn các loại củ này khi không rõ nguồn gốc hoặc chế biến không đúng cách có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.
Chia sẻ
Bộ Y tế vừa có văn bản gửi Bộ Tài chính, đề nghị không sử dụng thông số thời gian trong các hướng dẫn quy trình kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh, điện quang làm căn cứ giám định, từ chối thanh toán chi phí khám chữa bệnh bảo hiểm y tế.
Chia sẻ
So với Tết năm ngoái, hoa đào các tỉnh phía Bắc về các chợ hoa xuân TP.HCM năm nay nhiều hơn. Một số công viên ê hề hoa đào, được quây bạt, quấn nilong chờ khách mua chơi Tết. Đáng chú ý, nhiều khách có nhu cầu mua đều bất ngờ khi nghe báo giá.
Chia sẻ
Chính phủ vừa ban hành Nghị định 54/2026 với nhiều điều chỉnh quan trọng về nhà ở xã hội. Đáng chú ý, thẩm quyền xác nhận thu nhập của người mua, thuê mua được chuyển sang Công an cấp xã, nhằm chuẩn hóa hồ sơ và tăng tính minh bạch.
Chia sẻ
Chỉ với một nắm các loại hạt mỗi ngày là bạn đang giúp bảo vệ tim mạch, trí não và hỗ trợ giảm cân hiệu quả. Hãy cùng khám phá những thay đổi kỳ diệu của cơ thể chỉ sau 24 giờ, 1 tuần và 1 tháng duy trì thói quen lành mạnh này.
Chia sẻ
Ngành thép Việt Nam bước vào giai đoạn tái cơ cấu với mục tiêu nâng tỷ lệ tự chủ lên 85 - 90% nhu cầu nội địa, mở rộng công suất thép thô lên 65 - 70 triệu tấn vào năm 2050 và ưu tiên phát triển các dòng thép giá trị gia tăng cao.
Chia sẻ
Xếp trên Tôn Ngộ Không trong nhóm Thất Đại Thánh, Ngu Nhung Vương là một nhân vật bao phủ nhiều bí ẩn khiến người đọc không khỏi tò mò.
Chia sẻ
Nửa kia của trung vệ Phạm Lý Đức là hoa khôi bắn sung Phí Thanh Thảo, còn bạn gái cầu thủ Phạm Minh Phúc là TikToker có gần 4 triệu người theo dõi.
Chia sẻ
Diễn ra trong hai ngày 7-8/2, sự kiện “Đổi xăng lấy điện - Cùng VinFast kiến tạo tương lai xanh” tại TP.HCM đã thu hút hàng nghìn lượt khách hàng. Với nhiều người, chỉ một vòng lái thử và vài phút so chi phí là đủ để “xuống tiền” chốt xe điện đi Tết.
Chia sẻ
Một học sinh lớp 1 tại điểm trường Lầu Tòng, Trường Tiểu học Nậm Lầu (Sơn La) được phát hiện ở lại lớp sau giờ học. Sức khỏe em hiện ổn định, vụ việc đang được xác minh.
Chia sẻ
Giữa tháng Chạp, khi không khí Tết bắt đầu lan tỏa , người dân xã Đông Thái Ninh, tỉnh Hưng Yên mới (địa phận huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình trước đây) lại tất bật xẻ cá kích thước lớn, nướng cá phục vụ thị trường Tết. Với quan niệm “không cá nướng phi thành cỗ”, cá nướng từ lâu đã trở thành món ăn quen thuộc trong mâm cỗ ngày xuân.
Chia sẻ
Dù nỗ lực tự chủ lương thực, Philippines vẫn cần nhập khẩu từ 3,8 đến 5,5 triệu tấn gạo trong năm 2026, trong đó có khoảng 80% mua từ Việt Nam.
Chia sẻ
Dù là những người đẹp nức tiếng của màn ảnh Hàn Quốc, Goo Hye Sun và Han So Hee cũng khiến đàn ông xứ kim chi sợ hãi không dám cưới.
Chia sẻ
TP.HCM ban hành kế hoạch phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực năm 2026 với yêu cầu siết chặt kỷ cương, kiểm soát quyền lực, thu hồi tài sản thất thoát, xử lý nghiêm sai phạm.
Chia sẻ
3 con giáp càng về cuối năm càng bứt phá mạnh mẽ, tài lộc khởi sắc, công việc hanh thông, hứa hẹn đón Tết trong niềm vui đủ đầy và rộn ràng lộc mới.
Chia sẻ
Ngày 11/2, trao đổi với Dân Việt, lãnh đạo UBND xã Ninh Sơn, tỉnh Khánh Hòa (huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận cũ) cho biết, đang huy động toàn bộ phương tiện, nhân công của nhà máy đường tổ chức thu mua, kéo dài thời gian sản xuất của nhà máy đường nhằm đảm bảo xử lý diện tích mía bị cháy của bà con nông dân để giảm tối đa thiệt hại…
Chia sẻ
Vay vàng rồi hoàn trả bằng tiền khi giá biến động mạnh là tranh chấp dân sự khá phổ biến. Pháp luật không căn cứ vào việc người vay lãi hay lỗ, mà dựa vào thỏa thuận và bản chất tài sản vay để xác định nghĩa vụ trả nợ. Nếu không quy định rõ ngay từ đầu, rủi ro pháp lý có thể nghiêng về bất kỳ bên nào.
Chia sẻ
Lần đầu tiên, TP.HCM được khám phá từ một độ cao hoàn toàn khác. Tour bay trực thăng ngắm thành phố mở ra trải nghiệm du lịch cao cấp, nơi bức tranh đô thị, dòng sông uốn lượn và nhịp sống hiện đại hiện lên trọn vẹn giữa tầng không.
Chia sẻ
Xảy ra va chạm nhẹ khi tham gia giao thông, nam thanh niên chặn đầu xe đạp điện của một học sinh lớp 9, sau đó đấm đá liên tiếp vào nạn nhân.
Chia sẻ
Mỗi độ Tết đến, Xuân về, bên cạnh niềm vui sum họp, vẫn còn đó những gia đình nghèo, cận nghèo đang chật vật lo cái Tết đủ đầy. Thấu hiểu điều đó, Hội Nông dân xã Văn Hán, tỉnh Thái Nguyên đã tổ chức chương trình “Bánh chưng xanh- Tết vì người nghèo” Xuân Bính Ngọ 2026, mang hơi ấm yêu thương đến với hàng trăm hộ khó khăn trên địa bàn.
Chia sẻ
Sáng nay (11/2), tại Nhà Văn hóa Thanh niên TP.HCM, hàng nghìn sinh viên, công nhân và lao động nghèo đã nghẹn ngào lên những chuyến xe "Mang Tết về nhà". Với họ, tấm vé miễn phí không chỉ là một chuyến đi, mà là chiếc cầu nối chở bao nhọc nhằn, mong ngóng sau một năm bươn chải nơi đất khách.
Chia sẻ
Giữa những ngày cuối năm Ất Tỵ tất bật, phố Hoàng Hoa Thám bỗng hóa thành “biển hoa giữa lòng Hà Nội”. Hàng nghìn chậu cây, khóm hoa rực rỡ nối dài hơn 2km, hòa cùng dòng người tấp nập mua sắm, ngắm nhìn đã tạo nên không khí xuân sớm rộn ràng. Từ lan hồ điệp sang trọng, cẩm tú cầu nhiều sắc màu, quất bonsai mini đến những cành hoa mận Sơn La mang hơi thở núi rừng Tây Bắc – tất cả vẽ nên bức tranh Tết Bính Ngọ 2026 vừa hiện đại, vừa đậm bản sắc truyền thống.
Chia sẻ
Trưa 10/2, tàu du lịch cao cấp Le Jacques Cartier thuộc hãng Compagnie du Ponant (quốc tịch Pháp) đã cập cảng Bến Đầm-đặc khu Côn Đảo (đặc khu duy nhất, xa đất liền nhất của TPHCM, trước đây thuộc tỉnh Bà Rịa-Vũng Tàu). Hơn 100 du khách quốc tế từ nhiều nước đã xuống tàu tham quan, khám phá Côn Đảo.
Chia sẻ
Liên đoàn bóng đá và Uỷ ban Olympic châu Á xác nhận Việt Nam và Thái Lan là 2 đại diện hiếm hoi của khu vực Đông Nam Á được tham dự ASIAD 2026 (diễn ra vào tháng 8 tại Nhật Bản).
Chia sẻ
TP.HCM triển khai đề án tăng cường quản lý thú y giai đoạn 2026–2030, siết chặt thuốc, dịch vụ thú y và phòng, chống kháng kháng sinh. Mục tiêu không chỉ xử lý sai phạm, mà còn minh bạch thị trường, bảo vệ doanh nghiệp làm ăn đúng luật.
Chia sẻ
Chủ tịch Đà Nẵng yêu cầu "Không có vùng cấm, không có ngoại lệ" khi xử lý vi phạm giao thông dịp Tết Bính Ngọ, đây là một trong những chỉ đạo nổi bật của Chủ tịch UBND TP.Đà Nẵng về đảm bảo an toàn giao thông dịp Tết cổ truyền 2026.
Chia sẻ
Tỷ giá USD/VND hôm nay 11/2 tại thị trường chợ đen giao dịch ở mức 26.220 - 26.270 đồng/USD, giảm 200 đồng chiều mua và 270 đồng chiều bán so với sáng qua.
Chia sẻ
Lực lượng chức năng đã khống chế đối tượng, giải cứu cho người đàn ông. Hiện, nạn nhân đã được đưa đến cơ sở y tế để kiểm tra sức khỏe. Đối tượng có nhiều biểu hiện bất thường, nghi “ngáo đá”.
Chia sẻ
Thời sự 
Thế giới 
Nhà nông 
Hội và Cuộc sống 
Đại đoàn kết dân tộc 
Kinh tế 
Thể thao 
Văn hóa - Giải trí 
Xã hội 
Bạn đọc 
Nhà đất 
Media 
Chuyển động Sài Gòn 
Pháp luật 
Dân Việt trò chuyện 
Gia đình 
Đông Tây - Kim Cổ 
Hà Nội hôm nay 
Radio Nông dân 
Doanh nghiệp 
Đăng nhập
Trần Siêu (Theo Báo Giáo dục và Thời đại)
