Bình luận
0
Trong số các danh nhân dòng họ Phan Huy, Dụ Am Phan Huy Ích có vị trí nổi bật. Ông thuộc đời thứ 8 của dòng họ, là con cả của Phan Huy Cận, và là thân phụ của danh nhân Phan Huy Chú.
Dòng dõi thi thư
Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, Phan Huy Ích hiệu là Dụ Am. Tên thật của ông là Phan Công Huệ, sinh năm Canh Ngọ (1751), tại làng Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An (tỉnh Hà Tĩnh ngày nay). Do kiêng húy của Tuyên phi Đặng Thị Huệ nên về sau ông đổi tên là Phan Huy Ích.
Theo PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Phan Huy Ích là con trai cả của Tiến sĩ Phan Huy Cận (còn đọc là Phan Huy Cẩn) - một danh thần, nhà sử học thời Lê Trung hưng chuyển cư ra vùng đất Sài Sơn.
Dòng họ Phan Huy Sài Sơn vốn có nguồn gốc từ dòng họ Phan Huy nổi tiếng khoa bảng xứ Nghệ. Đến đời thứ 7, cụ Phan Huy Cận chuyển cư đến xã Thụy Khuê, huyện Yên Sơn, phủ Quốc Oai (nay thuộc Hà Nội).
Từ nhỏ cho đến năm 20 tuổi, Phan Huy Ích sống và học tại quê cha đất tổ làng Thu Hoạch. Năm 1771, ông đỗ Hương nguyên trường Nghệ An. Sau khi đỗ, ông được trao một chức quan nhỏ tại trấn Sơn Nam. Ông trở thành học trò rồi thành con rể của danh nho Ngô Thì Sĩ.
Năm 1775, Phan Huy Ích đỗ Hội nguyên tiến sĩ. Khoa này, triều đình lấy đỗ 18 tiến sĩ, không lấy ai đỗ Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa và Hoàng giáp. Anh vợ của Phan Huy Ích là Ngô Thì Nhậm cũng cùng đỗ tiến sĩ trong khoa thi này.
Năm 1776, ông tiếp tục thi đỗ kỳ thi Ứng chế và được triều đình bổ làm Hàn lâm Viện Thừa chỉ, rồi làm Đốc đồng tỉnh Thanh Hóa. Năm 1777, ông được lệnh mang ấn kiếm, sắc phong tước Cung quận công của vua Lê ban cho Nguyễn Nhạc. Tuy nhiên khi đến Phú Xuân, tướng Phạm Ngô Cầu cản giữ ông lại rồi sai Nguyễn Hữu Chỉnh đi vào Quảng Nam phong cho Nguyễn Nhạc.
Năm 1780, con trưởng của chúa Trịnh Sâm là Trịnh Tông (tức Trịnh Khải) đã âm mưu làm chính biến nhưng không thành. Trịnh Sâm đã tiến hành một cuộc đàn áp khốc liệt, nhiều đại thần bị bức tử. Bấy giờ, vì là con rể của Ngô Thì Sĩ và là em rể của Ngô Thì Nhậm nên Phan Huy Ích cũng bị công kích từ nhiều phe.
Ông bèn cáo bệnh xin từ quan nhưng không được chấp thuận. Vì thế, ông liền đóng bè ở dưới sông, xa lánh mọi đồng liêu và thuộc chức, mỗi tháng chỉ đến công đường một lần. Năm 1785, khi tình hình tương đối tạm ổn định, Phan Huy Ích mới trở lại với việc quan. Cuối năm đó, ông được trao chức Hiến sát Thanh Hoa.
Công thần Tây Sơn
Năm 1786, quân Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đã ồ ạt tiến ra Bắc. Chúa Trịnh Tông bị bắt và tự tử dọc đường áp giải. Vua Lê lúc bấy giờ hèn yếu và bạc nhược, không đủ khả năng và uy tín để điều khiển hoạt động của triều đình. Chính sự lại một phen rối ren.
Khi Nguyễn Huệ rút đại quân về Nam, phe đảng họ Trịnh lại nổi lên. Sau những cuộc tranh giành khốc liệt, Trịnh Bồng nắm được ngôi chúa, đó chính là Yến Đô Vương. Trong thời gian ngắn ngủi này, Phan Huy Ích được trao chức Đô cấp sự trung, kiêm Thiêm sai ở Phủ chúa.
Cũng trong thời Yến Đô Vương, Phan Huy Ích còn được trao chức Đốc thị ở trấn Nghệ An kiêm Tán lý quân vụ ở trấn Thanh Hoa. Với chức vụ đó, ông được sai cầm quân đi đánh Nguyễn Hữu Chỉnh nhưng lại bị bắt sống. Nhờ có bạn cũ là Nguyễn Kim Khuê ra sức tìm cách cứu giúp, ông mới được tha.
Cuối năm 1787, quân Tây Sơn kéo ra Bắc Hà lần hai. Khi đó vua Lê Chiêu Thống chạy sang Trung Quốc cầu cứu viện binh nhà Thanh. Trước tình hình nhiều biến loạn, Phan Huy Ích bỏ lên Sài Sơn, chấm dứt 14 năm làm quan với chính quyền nhà Lê.
Giữa năm 1788, khi Nguyễn Huệ trực tiếp cầm quân ra hỏi tội viên tướng thuộc quyền của mình là Vũ Văn Nhậm. Cùng với một số nho sĩ khác như: Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Thế Lịch, Nguyễn Bá Lan, Ninh Tốn, Đoàn Nguyễn Tuấn, Vũ Huy Tấn… đã ra hợp tác với Tây Sơn. Ông được Nguyễn Huệ trao chức Tả Thị lang bộ Hộ, tước Thụy Nham hầu.
Sau khi nhận chức tước, Phan Huy Ích theo Nguyễn Huệ vào Phú Xuân. “Hoàng Lê nhất thống chí” và các tác phẩm của Phan Huy Ích cũng xác nhận điều này. Cuối năm 1788, Lê Chiêu Thống rước quân Mãn Thanh sang hòng dựng lại cơ đồ nhà Lê. Để trả thù những người theo Tây Sơn, Lê Chiêu Thống đã sai đục bỏ tên của Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích trên bia Tiến sĩ.
Sau khi phá được quân Thanh, Phan Huy Ích và Ngô Thì Nhậm được Quang Trung giao trọng trách thiết lập mối quan hệ bang giao với nhà Thanh. Cuối tháng 2 năm 1790, Phan Huy Ích cùng với Đại tư mã Ngô Văn Sở được cử trong phái đoàn do Phạm Công Trị đóng giả vua Quang Trung dẫn đầu sang Trung Quốc mừng vua Càn Long 80 tuổi.
Thăng trầm đời làm quan
Nhiều nguồn sử liệu cho biết, để đón tiếp đoàn sứ do Quang Trung giả dẫn đầu, vua Càn Long đã chi tới 800 nghìn lượng bạc. Kết quả, đoàn sứ bộ của vua Quang Trung giả được vua Càn Long tiếp đón nồng hậu, thậm chí còn biếu nhiều vật phẩm quý báu.
Tác phẩm “Tinh sà kỷ hành” của Phan Huy Ích viết trong thời điểm đi sứ đã miêu tả tường tận nghi lễ đón tiếp long trọng của triều đình nhà Thanh. Tất cả hành trình từ ải Nam Quan đến Yên Kinh, sứ đoàn nước ta cũng được một đội quân hộ tống.
Đến địa phương nào, Tuần phủ các tỉnh phải ra nghênh đón, mở yến tiệc chiêu đãi. Đích thân Tuần phủ phải đi theo đoàn sứ để sắp xếp nhằm đảm bảo an toàn cho sứ bộ. Nghi thức đón tiếp này được thực hiện nghiêm túc trong suốt cuộc hành trình cả đi lẫn về.
Năm 1792, sau khi về nước, Phan Huy Ích được thăng chức Thị trung ngự sử ở tòa Nội các, rồi lại được phong làm Thượng thư bộ Lễ. Cũng trong năm này, vua Quang Trung mất đột ngột. Ông đã cố gắng phò tá vị vua trẻ là Quang Toản, hòa giải mâu thuẫn giữa các tướng nhưng không ngăn nổi đà suy vi của Tây Sơn.
Năm 1802, Nguyễn Ánh đem quân ra Bắc. Phan Huy Ích bị bắt cùng với Ngô Thì Nhậm và Nguyễn Gia Phan, sau đó bị đem ra đánh đòn tại Văn Miếu. Sau trận đòn, Ngô Thì Nhậm qua đời do bị đánh bằng gậy có tẩm thuốc độc.
Vào năm 1804, Gia Long muốn định lại tên nước, bèn cử Phan Huy Ích soạn một bài tuyên cáo. Nội dung được ông chép lại trong“Dụ Am thi văn tập”, có đoạn: “Xuống chiếu cho thần dân trong thiên hạ đều biết: Trẫm nghĩ, xưa nay các bậc đế vương dựng nước, ắt có đặt quốc hiệu để tỏ sự đổi mới, hoặc nhân tên đất lúc mới khởi lên, hoặc dùng chữ nghĩa tốt đẹp, xét trong sử sách chứng cớ đã rõ ràng…
Xem qua sổ sách, trẫm xét núi sông nên đặt tên tốt để truyền lâu dài… Ban đổi tên An Nam làm nước Việt Nam. Từ nay trở đi, cõi viêm bang bền vững, tên hiệu tốt đẹp gọi truyền, ở trong bờ cõi đều hưởng phước thanh ninh”.
Năm 1814, Phan Huy Ích trở về quê ở làng Thu Hoạch sống bằng nghề dạy học, sau đó lại ra Sài Sơn an dưỡng, nhưng vẫn cố vấn về bang giao với nhà Thanh cho triều vua Gia Long, thảo những văn kiện gửi nhà Thanh. Cũng trong khoảng thời gian này, ông đã hoàn chỉnh bản dịch tác phẩm “Chinh phụ ngâm” của Đặng Trần Côn - mà người diễn Nôm đầu tiên là Đoàn Thị Điểm.
TS Nguyễn Hữu Mùi - nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm cho biết: “Sau Lê Quý Đôn, có lẽ Phan Huy Ích là người để lại nhiều trước tác văn họa. Về thơ, theo thống kê chưa đầy đủ có tới 600 bài. Về văn,ông cũng để lại nhiều tác phẩm đồ sộ với hàng trăm bài. Ngoài ra, ông còn để lại nhiều văn bia, bi ký. Ông mất ngày 13/3/1822 tại quê nhà”.
Làm quan trải ba triều đại, không tránh khỏi những lúc thăng trầm. Tuy nhiên, giới sử học luôn đánh giá ông là người có nhiều đóng góp cho đất nước hậu thế tôn kính và thờ phụng nghiêm cẩn tại nhà thờ dòng họ Phan Huy. Tên của ông cũng được đặt cho các con phố ở các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng…
Hồ Thanh Ngưu là một trong những thần y nổi bật trong thế giới kiếm hiệp của Kim Dung, để lại ấn tượng sâu sắc nhất trong lòng độc giả.
Chia sẻ
Theo Đông y, loại thịt này tính bình, bổ ngũ tạng, thích hợp cho người mới ốm dậy, phụ nữ sau sinh và trẻ suy dinh dưỡng. Bạn đừng bỏ lỡ!
Chia sẻ
Trên lý thuyết, một đội bất bại trước 2 ông lớn từng vô địch World Cup là Tây Ban Nha và Uruguay, đội bóng đó có thể vô địch thế giới.
Chia sẻ
Đau bụng âm ỉ, phòng khám chẩn đoán, theo dõi viêm ruột thừa đến khi đau đớn gia tăng, nhập viện cấp cứu, ruột đã có dấu hiệu viêm nhiễm nặng, phải cắt bỏ.
Chia sẻ
Cục Đường bộ Việt Nam vừa trình Bộ Xây dựng thẩm định điều chỉnh Quy hoạch mạng lưới đường bộ thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Chia sẻ
Hàng chục hộ dân trên đường Trần Bình Trọng (phường Vườn Lài) chủ động tháo dỡ nhà cửa, bàn giao mặt bằng để mở rộng tuyến đường lên gấp gần 5 lần.
Chia sẻ
Mới đây, Nghệ sĩ Ưu tú Ngọc Huyền chia sẻ loạt hình ảnh về bữa tiệc được tổ chức tại biệt thự trị giá 2 triệu USD ở Mỹ nhằm chúc mừng con gái lớn Hà Tiên tốt nghiệp.
Chia sẻ
Từ ngày 1/7/2026, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định, trẻ em dưới 10 tuổi và có chiều cao dưới 1,35m khi đi ô tô phải được sử dụng thiết bị an toàn (ghế trẻ em trên xe ô tô) phù hợp, tuy nhiên, tuy nhiên, Cục Đăng kiểm cho biết, vẫn chưa có tổ chức thử nghiệm, chứng nhận thiết bị này đủ điều kiện hoạt động.
Chia sẻ
Phòng Cảnh sát PCCC và CNCH Công an TP.HCM dừng tiếp nhận, giải quyết các thủ tục liên quan đến nghiệm thu, kiểm tra công tác nghiệm thu và phục hồi hoạt động từ ngày 20/6.
Chia sẻ
Sau khi nhận phiếu báo điểm thi vào lớp 10 Hà Nội năm 2026, thí sinh và phụ huynh cần lưu ý một số mốc thời gian quan trọng để đảm bảo quyền lợi xét tuyển.
Chia sẻ
Tại lễ kỷ niệm 80 năm Ngày truyền thống Học viện An ninh nhân dân, sáng 22/6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã trao danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân lần thứ ba cho nhà trường, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong đào tạo, nghiên cứu khoa học và bảo vệ an ninh quốc gia.
Chia sẻ
Trao đổi với PV Dân Việt, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, các chính sách đãi ngộ nhân lực y tế mà HĐND TP Hà Nội vừa thông qua, cùng với Nghị định số 192/2026/NĐ-CP của Chính phủ về một số chế độ phụ cấp đặc thù trong lĩnh vực y tế, là những bước đi rất kịp thời, đúng hướng và có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt. Muốn y tế cơ sở đủ sức “giữ cửa” cho hệ thống y tế thì phải có cơ chế đủ mạnh để thu hút, giữ chân và tạo động lực cho đội ngũ thầy thuốc, nhân viên y tế gắn bó với địa bàn.
Chia sẻ
Kubi, con trai của Khánh Thi và Phan Hiển, vừa hoàn thành chương trình tiểu học và chuẩn bị bước vào một hành trình học tập mới. Từ nhỏ, cậu bé đã nhận được nhiều kỳ vọng sẽ tiếp nối sự nghiệp dancesport của bố mẹ.
Chia sẻ
Sau trận hòa 0-0 trước Ecuador tại lượt trận thứ 2 bảng E World Cup 2026, thủ môn kỳ cựu Eloy Room đã dành màn trình diễn xuất thần của mình để tưởng nhớ người đồng đội cũ Jairzinho Pieter, người đột ngột qua đời trong màu áo ĐT Curacao vào tháng 9/2019.
Chia sẻ
DJ Koo Jun Yup gây tranh cãi khi liên tục xuất hiện trên truyền thông với những câu chuyện về nữ diễn viên bạc mệnh Từ Hy Viên.
Chia sẻ
Hành khách đi 135 tuyến xe buýt nội tỉnh tại TP.HCM dự kiến được miễn vé hoàn toàn trong 3 tháng đầu không cần định danh, trước khi chuyển sang bắt buộc xác thực điện tử vào cuối năm.
Chia sẻ
Với việc phong tỏa cơ sở hạ tầng và các cuộc tấn công trực tiếp vào các trung tâm hậu cần ở eo biển Kerch, Ukraine đã áp dụng chiến lược tiêu thổ. Một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào ngày 21 tháng 6 đã làm tê liệt tuyến đường huyết mạch nối Crimea với đất liền. Không chỉ các tàu dân sự mà toàn bộ nguồn cung cấp nhiên liệu của bán đảo cũng bị đe dọa.
Chia sẻ
Sử dụng vốn sai mục đích huy động vốn lô trái phiếu mệnh giá 600 tỷ đồng, Tổng Công ty CP Đầu tư Phát triển Xây dựng (DIC Corp, mã DIG, sàn HOSE) bị phạt 175 triệu đồng và buộc hoàn trả tiền cho trái chủ.
Chia sẻ
Từng đi vào lịch sử với tư cách đội bóng châu Phi đầu tiên tham dự World Cup, 7 lần vô địch châu Phi nhưng Ai Cập chưa thắng trận nào ở các VCK World Cup... Cho đến sáng 22/6/2026, đội bóng này mới có trận thắng đầu tiên trong lịch sử tham dự các VCK World Cup.
Chia sẻ
Công an xã Bà Điểm, TP.HCM đang phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ khẩn trương điều tra, truy xét nhóm đối tượng có hành vi đập phá ô tô của doanh nghiệp thực phẩm nông sản khu vực ngã tư Phan Văn Hớn – Nguyễn Ảnh Thủ.
Chia sẻ
CLB CAHN chiêu mộ tuyển thủ ĐT Iraq đang dự World Cup 2026?; Neymar hoàn thành buổi tập đầu tiên với ĐT Brazil; HLV Thomas Tuchel áp dụng kỷ luật sắt đá tại ĐT Anh.
Chia sẻ
Becamex (trực thuộc UBND TP.HCM) dự kiến làm Lễ khởi công cụm dự án nhà ở xã hội với tổng số 6.229 căn vào ngày 26/6, hướng tới kỷ niệm 50 năm ngày thành phố Sài Gòn - Gia Định được mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2/7/1976 – 2/7/2026).
Chia sẻ
Nhiều người tò mò về nguồn gốc và cấu tạo thực sự của chiếc vòng kim cô của Tôn Ngộ Không.
Chia sẻ
Kể từ lần đầu tham dự năm 1934, trận thắng trước New Zealand hôm nay chính là khoảnh khắc lịch sử, mang về chiến thắng đầu tiên cho Ai Cập tại sân chơi World Cup. Một khoảnh khắc mà họ đã chờ đợi 92 năm.
Chia sẻ
Xã Hùng Hòa, tỉnh Vĩnh Long mới (địa phận huyện Tiểu Cần, tỉnh Trà Vinh cũ) vừa tổ chức hội nghị công bố, trao quyết định giải quyết chế độ nghỉ việc cho 18 người hoạt động không chuyên trách cấp xã, chế độ, chính sachhưởng theo Nghị định số 154/2025/NĐ-CP của Chính phủ.
Chia sẻ
Bộ Công Thương vừa khởi động đợt rà soát cuối kỳ đối với biện pháp chống bán phá giá áp dụng cho thép hình chữ H nhập khẩu từ Trung Quốc. Kết quả đánh giá sẽ là cơ sở để xem xét việc tiếp tục duy trì hay chấm dứt biện pháp phòng vệ thương mại này trong thời gian tới.
Chia sẻ
Theo AP, Đảng Cộng sản Cuba đã thông qua gói cứu trợ kinh tế khẩn cấp với các biện pháp tự do kinh tế chưa từng có tiền lệ, nhằm mở cửa nền kinh tế đang gặp khó khăn của hòn đảo này.
Chia sẻ
Bệnh nhân nam, 37 tuổi (Phú Thọ) bị dị vật lớn, là thanh xà beng dài khoảng 1,5 mét đâm xuyên vùng đùi trong quá trình lao động.
Chia sẻ
Thành phố Hà Nội vừa khởi công 3 dự án nhà ở cho thuê với tổng quy mô hơn 8.000 căn hộ, tổng vốn đầu tư dự kiến trên 30.000 tỷ đồng; trong đó có 2 dự án sử dụng nguồn lực công để tạo lập quỹ nhà ở cho thuê phục vụ nhu cầu của người dân và 1 dự án do doanh nghiệp chủ động đề xuất đầu tư với quy mô lớn.
Chia sẻ
Với quyết tâm đua vô địch Giải Futsal HDBank 2026 ở giai đoạn lượt về, các tuyển thủ futsal đành "nhịn" xem World Cup 2026 để đảm bảo sức khỏe để tập luyện và thi đấu.
Chia sẻ
Thời sự 
Thế giới 
Nhà nông 
Hội và Cuộc sống 
Đại đoàn kết dân tộc 
Kinh tế 
Thể thao 
Văn hóa - Giải trí 
Xã hội 
Bạn đọc 
Nhà đất 
Media 
Chuyển động Sài Gòn 
Pháp luật 
Dân Việt trò chuyện 
Gia đình 
Đông Tây - Kim Cổ 
Khoa học Công nghệ 
Radio Nông dân 
Doanh nghiệp 
Đăng nhập
Trần Siêu (Theo Báo Giáo dục và Thời đại)
