Sau sầu riêng, trái chuối có thể mang về hàng tỷ USD cho Việt Nam

Sáng 13/12, tại TP.HCM, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Báo Nông nghiệp và Môi trường và Viện Nghiên cứu Rau quả, phối hợp tổ chức Diễn đàn “Giải pháp phòng trừ bệnh héo vàng hại chuối”.

Hướng đến ngành hàng tỷ USD

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh - Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và BVTV, chuối là một trong những cây ăn trái chủ lực của nước ta. Tính đến năm 2025, diện tích chuối cả nước trên 163.000 ha, sản lượng ước đạt 2,75 triệu tấn.

Chuối hiện là một trong những loại trái cây xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu chuối là 380 triệu USD, đứng thứ 4 sau sầu riêng, thanh long và dừa.

Với tiềm năng, giá trị của chuối mang lại, ngày 27/10/2022, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã ban hành Quyết định số 4085 phê duyệt Đề án Phát triển cây ăn quả chủ lực đến năm 2025 và 2030. Theo đó, cùng với thanh long, xoài, vải, nhãn, cam, bưởi, dứa, chôm chôm, sầu riêng, mít, chanh dây, bơ, na, chuối được xác định là 1 trong 14 loại trái cây chủ lực của Việt Nam.

Ông Phạm Quốc Liêm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Tổng Giám đốc Tổng Giám đốc Unifarm cho hay, thị trường chuối toàn cầu đang rộng mở đối với ngành chuối Việt Nam. Báo cáo của Modor Intelligence, quy mô thị trường chuối toàn cầu đạt 139,51 tỷ USD vào năm 2024 và dự kiến đạt 175,51 tỷ USD vào năm 2029.

Trong bối cảnh sầu riêng - mặt hàng tỷ USD của Việt Nam - đang gặp khó khăn xuất khẩu nửa đầu năm 2025, và thanh long đã tụt khỏi mốc 1 tỷ USD, ngành nông nghiệp đang cần những trụ cột tăng trưởng mới. Chuối, với tiềm năng lớn và khả năng thích ứng cao, được kỳ vọng trở thành điểm tựa tiếp theo.

"Với nhu cầu lớn của thị trường thế giới và tiềm năng phát triển của cây chuối ở Việt Nam, xuất khẩu chuối hoàn toàn có thể đạt mốc 1 tỷ USD thời gian tới và hoàn toàn có thể đạt giá trị xuất khẩu 4 tỷ USD trong tương lai không xa", ông Liêm nói.

Theo PGS.TS Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, năm 2022, Bộ đã ban hành Đề án phát triển cây ăn quả chủ lực, trong đó xác định chuối là một trong những mặt hàng trọng tâm. Mục tiêu của đề án là đưa kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 5 tỷ USD vào năm 2025 và 6,5 tỷ USD vào năm 2030. Tuy nhiên, thực tế đến năm nay, xuất khẩu rau quả của Việt Nam đã vượt mốc 8 tỷ USD, cao hơn đáng kể so với kịch bản ban đầu.

Trong thực tế, thời gian qua đã xuất hiện một số doanh nghiệp đầu tư bài bản vào ngành chuối, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, áp dụng quy trình kỹ thuật đồng bộ và hướng đến thị trường xuất khẩu, góp phần mang về cho Việt Nam kim ngạch xuất khẩu hàng trăm triệu USD. Tuy nhiên, con số này chưa tương xứng với quy mô sản xuất và tiềm năng của cây chuối, đặc biệt khi so sánh với các quốc gia trong khu vực đã xây dựng được chuỗi giá trị chuối xuất khẩu ổn định, gắn với tiêu chuẩn chất lượng và kiểm soát dịch bệnh nghiêm ngặt.

Ông Doanh cho rằng, không chỉ chuối mà nhiều nhóm cây khác như cây có múi, dứa hay các loại cây ăn quả nhiệt đới đều cần được đánh giá lại về tiềm năng, hiệu quả kinh tế và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu thị trường.

Đưa giống chuối kháng bệnh Panama vao sản xuất

Dù sản xuất và xuất khẩu chuối đạt nhiều kết quả khả quan, tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, quá trình phát triển của ngành chuối vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Tổ chức sản xuất chưa thực sự hiệu quả, quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, manh mún, gây trở ngại cho việc đầu tư đồng bộ, quản lý chất lượng, tiêu thụ sản phẩm và xây dựng các liên kết chuỗi.

Bên cạnh đó, tác động của biến đổi khí hậu như khô hạn, xâm nhập mặn cùng với diễn biến phức tạp của sâu bệnh hại đang ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng chuối. Hạ tầng phục vụ sản xuất tập trung chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi khâu bảo quản, sơ chế, đóng gói dù đã được cải thiện nhưng vẫn chủ yếu ở quy mô nhỏ.

Thông tin thị trường đến với người sản xuất còn hạn chế, giá cả biến động khó lường, đặc biệt với các lô hàng chưa đủ điều kiện xuất khẩu nên giá bán thiếu ổn định. Ngoài ra, các rào cản kỹ thuật từ thị trường nhập khẩu, nhất là yêu cầu về kiểm dịch thực vật và dư lượng hóa chất an toàn thực phẩm, cũng tạo áp lực không nhỏ cho người trồng và doanh nghiệp.

Còn TS. Trần Ngọc Hùng, Bộ môn Công nghệ Sinh học, Viện Nghiên cứu Rau quả cho rằng, sự phát triển của cây chuối Việt Nam đang gặp một số thách thức không nhỏ, nhất là dịch bệnh Panama.

Bệnh Panama (hay bệnh héo Fusarium) là một loại bệnh lây nhiễm trên chuối, gây ra bởi nấm Fusarium oxysporum f. sp. Cubense (Foc). Loại nấm bệnh này có khả năng kháng rất cao so với các loại thuốc trừ nấm và giải pháp để kiểm soát thường gói gọn trong việc vệ sinh khử trùng dịch tễ.

Bệnh được ghi nhận lần đầu tiên tại Panama, sau đó bùng phát sang các nước lân cận ở phía Bắc như Costa Rica, Guatemala và các nước ở phía Nam như Colombia và Ecuador, gây ra một cơn khủng hoảng nghiêm trọng trong ngành chuối vào thập niên 50 của thế kỷ trước. Tại thời điểm đó, dịch bệnh gây ra cho giống chuối thương mại Gros Michel là chủng Tropical Race 1 (TR1).

Sau đó, giống chuối Gros Michel được thay thế bởi giống chuối tiêu/già (Cavendish), tuy nhiên, giống chuối Cavendish lại bị đe dọa bởi chủng Tropical Race 4 (TR4) tại hầu hết các quốc gia trồng chuối trên thế giới hiện nay.

Ở Việt Nam, bệnh Panama đã hủy diệt gần như toàn bộ nhiều vùng trồng chuối tiêu, khiến nông dân phải thay bằng cây trồng khác. Để ứng phó với bệnh Panama, giải pháp hiệu quả nhất hiện nay là phát triển giống chuối có khả năng kháng bệnh. Trong Chương trình giống quốc gia đến 2025 và tầm nhìn đến năm 2030, về giống chuối, đã xác định: Ưu tiên phát triển giống chuối có năng suất cao, chất lượng tốt, kháng bệnh (nhất là bệnh vàng lá Panama).

Trong thời gian qua, công tác chọn tạo giống chuối kháng bệnh Panama đã được quan tâm, đẩy mạnh ở Việt Nam. Đến nay, đã có một số giống qua thử nghiệm đã chứng tỏ được khả năng kháng bệnh Panama với tỷ lệ cao, mà điển hình là các giống UNI 126 của Unifarm, Furi 5 của Viện Nghiên cứu Rau quả.

Trao đổi với Dân Việt, Nông dân Việt Nam xuất sắc Võ Quan Huy - người được mệnh danh là “Vua chuối” - trong bối cảnh thị trường chuối tươi ngày càng cạnh tranh, việc phát triển sản phẩm chế biến sâu và phụ phẩm là bước đi tất yếu nếu Việt Nam muốn nâng tầm ngành chuối và tránh phụ thuộc vào một vài thị trường xuất khẩu truyền thống.

Hiện nay, phần lớn chuối Việt Nam được xuất khẩu dưới dạng quả tươi, chủ yếu sang Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và một số nước Trung Đông. Trong khi đó, các sản phẩm như chuối sấy, chuối ép, rượu chuối, bánh chuối hay bột chuối xanh, vốn có giá trị cao hơn, vẫn chỉ ở quy mô nhỏ lẻ, manh mún.

Để khai mở tiềm năng này, “Vua chuối” Võ Quan Huy đề xuất có chính sách ưu tiên phát triển công nghiệp chế biến chuối, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, khoa học công nghệ và thị trường tiêu thụ trong và ngoài nước. Đồng thời, cần có chương trình nghiên cứu, chuyển giao công nghệ nhằm tận dụng tối đa phế, phụ phẩm từ cây chuối, thay vì vứt bỏ gây lãng phí hoặc ô nhiễm môi trường như hiện nay.

×