Số hóa di sản văn hóa phi vật thể ở dân tộc thiểu số: “Di sản sống” đang dần thưa... vắng! (Bài 1)

Lời tòa soạn:

Trong bối cảnh Đề án Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu số hóa ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, câu hỏi không còn là “có làm hay không” mà là “làm đến đâu và làm như thế nào cho hiệu quả”.

Thực tế cho thấy, nhiều di sản quý đang đứng trước nguy cơ mai một khi các “di sản sống”, "kho tư liệu sống" – những nghệ nhân cao tuổi dần vắng bóng, trong khi công tác số hóa còn chậm, thiếu đồng bộ và chưa gắn với đời sống.

Loạt bài này được thực hiện nhằm đi sâu phản ánh thực trạng, chỉ ra những khoảng trống, bất cập trong quá trình số hóa, đồng thời tìm kiếm các giải pháp khả thi để di sản không chỉ được “lưu trữ” mà còn được “sống” trong không gian số, tiếp tục lan tỏa trong cộng đồng.

Nhiều "di sản sống" đã khuất núi khi chưa kịp "số hóa"

Trong dòng chảy bất tận của đời sống hiện đại, những giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là di sản văn hóa phi vật thể đang đứng trước nhiều thách thức chưa từng có.

Di sản văn hóa phi vật thể theo cách hiểu đơn giản nhất là những giá trị sống tồn tại trong đời sống lao động – sản xuất, sinh hoạt, tập quán, tín ngưỡng, nghệ thuật và tri thức dân gian của cộng đồng. Không giống di tích hay hiện vật có thể lưu giữ trong bảo tàng, di sản văn hóa phi vật thể “sống” nhờ con người và chỉ thực sự tồn tại khi được thực hành.

Cũng chính vì thế, khi các “kho tư liệu sống”, “người giữ ký ức” dần vắng bóng, nhiều di sản văn hóa phi vật thể cũng đối diện nguy cơ bị mai một hoặc lãng quên, đặc biệt là ở cộng đồng các dân tộc thiểu số.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ đã phê duyệt Đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa, đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể của đồng bào dân tộc thiểu số được lưu trữ trong các hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành như một bước đi mang tính chiến lược trong phát triển và bảo tồn văn hóa, đồng thời là lời cảnh báo về sự cấp bách của việc bảo tồn.

Theo thống kê của Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Việt Nam hiện có 62.283 di sản văn hóa phi vật thể đã được kiểm kê. Có 571 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong đó có nhiều di sản của đồng bào dân tộc thiểu số.

Đặc biệt, trong 17 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh, có ít nhất 6 di sản gắn liền trực tiếp với văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số hoặc cộng đồng dân cư đặc thù tại các vùng miền. Cụ thể là Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên; Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; Nghệ thuật Xoè Thái; Nghệ thuật làm Gốm của người Chăm; Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Mặc dù vậy, trong thời gian qua, công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể ở cộng đồng các đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề. Ở nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, không khó để bắt gặp những câu chuyện về một làn điệu dân ca chỉ còn vài người biết hát, một nghi lễ cổ truyền chỉ còn một nghệ nhân nắm giữ hay những tri thức dân gian đang dần thất truyền vì không còn người kế tục.

Quá trình đô thị hóa, di cư lao động, sự thay đổi trong lối sống và thị hiếu của giới trẻ… đã khiến mạch truyền thống bị đứt gãy. Nhiều người trẻ không còn nói thành thạo tiếng mẹ đẻ, không còn mặn mà với các sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng mình. Trong khi đó, những nghệ nhân là những “báu vật sống”, “kho tư liệu sống” của di sản phần lớn đều đã bước qua tuổi xế chiều. Thậm chí, có nhiều nghệ nhân ra đi mà chưa kịp trao truyền lại vốn quý mình nắm giữ, điều này đồng nghĩa với việc một phần di sản văn hóa cũng vĩnh viễn mất đi.

Trao đổi với Dân Việt, GS.TS Nguyễn Chí Bền – nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam cho rằng: “Di sản văn hóa phi vật thể khác với di sản văn hóa vật thể ở điểm rất tiêu biểu là nó gắn với những con người cụ thể. Những con người ấy lưu trữ di sản trong ký ức của họ, trong bộ nhớ của họ.

Nếu họ không giúp mở cái đó ra để trao truyền thì khi họ về với ông bà tổ tiên cũng mang theo luôn, không truyền dạy được gì cho thế hệ trẻ cả. Và điều đó cũng đồng nghĩa với việc nhiều giá trị di sản văn hóa phi vật thể nói chung, di sản văn hóa phi vật thể ở đồng bào dân tộc thiểu số nói riêng sẽ bị thất truyền, bị biến mất. Đó là một điều rất đáng quan ngại và cần kíp phải có các giải pháp để khắc phục”.

Không ít di sản vẫn nằm ngoài "vùng phủ sóng” của quá trình số hóa di sản

Thực tế, trong những năm gần đây, nhiều địa phương, đơn vị đã bắt đầu triển khai các hoạt động số hóa di sản. Một số dự án ghi âm, ghi hình nghệ nhân, xây dựng thư viện số về dân ca, dân vũ, hay số hóa các lễ hội truyền thống đã được thực hiện.

Theo GS.TS Nguyễn Chí Bền, năm 1996, phía Nhật Bản đã hỗ trợ Viện Văn hóa – Nghệ thuật Quốc gia thực hiện chương trình sưu tầm, nghiên cứu 4 loại hình di sản. Công việc số hóa di sản thời điểm đó (trong khuôn khổ dự án) đã đạt được 70 – 80%.

Tất cả các di sản văn hóa phi vật thể mà Việt Nam trình UNESCO ghi danh là di sản đại diện nhân loại hoặc di sản cần bảo vệ khẩn cấp được Viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia (nay là Viện Văn hóa Nghệ thuật Thể thao Du lịch Việt Nam) và Viện Âm nhạc (thuộc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) sưu tầm, bảo tồn. Các di sản văn hóa phi vật thể được sưu tầm, số hóa đều có các bản điện tử, bản text, ảnh chụp, báo cáo khoa học. Mỗi di sản đều có một bộ phim 10 phút về di sản đó. Tất cả đều được lưu trữ trong ngân hàng dữ liệu của hai đơn vị trên dưới dạng điện tử, tức là dạng số hóa.

GS.TS Nguyễn Chí Bền nhấn mạnh rằng, trong thời gian qua, công tác số hóa di sản văn hóa (cả phi vật thể lẫn vật thể) đều được thực hiện ở một số địa phương nhưng còn nhiều hạn chế và tồn tại.

Việc số hóa chưa đồng bộ, thiếu liên kết giữa các địa phương dẫn đến tình trạng dữ liệu phân tán, khó khai thác. Nhiều dự án mang tính thử nghiệm, chưa có chiến lược dài hơi. Đặc biệt, ở các vùng sâu, vùng xa, nơi lưu giữ nhiều di sản quý giá thì điều kiện về hạ tầng công nghệ, nhân lực và kinh phí còn rất hạn chế.

Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không thể chỉ nhìn dưới góc độ công nghệ. Bởi lẽ, di sản văn hóa phi vật thể gắn liền với con người, với cộng đồng và với bối cảnh văn hóa cụ thể.

Nếu chỉ dừng lại ở việc “số hóa” mà thiếu đi sự tham gia của cộng đồng – chủ thể của di sản thì rất dễ dẫn đến tình trạng “bảo tồn hình thức”. Một bản ghi âm hay một video có thể lưu giữ được giọng nói, âm thanh, hình ảnh nhưng khó có thể truyền tải trọn vẹn tinh thần, cảm xúc và ý nghĩa văn hóa của di sản.

Do đó, bên cạnh việc đầu tư vào công nghệ, cần đặc biệt chú trọng đến yếu tố con người: tôn vinh, hỗ trợ nghệ nhân; khuyến khích thế hệ trẻ tham gia học tập, thực hành; tạo điều kiện để di sản tiếp tục được “sống” trong cộng đồng.

GS.TS Nguyễn Chí Bền bày tỏ rằng, Đảng và Nhà nước đều có chính sách tôn vinh nghệ nhân. Và nhiều năm qua, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam có các đợt phong tặng nghệ nhân hoặc các địa phương cũng thực hiện việc phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú… Nhưng mọi việc chỉ dừng ở việc phát cho các nghệ nhân một tấm bằng, không có thêm các chính sách hỗ trợ. Chỉ một số ít tỉnh như Bắc Ninh (cũ), Hà Nội... là có các chính sách chăm sóc tốt cho các nghệ nhân như cấp bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho nghệ nhân và hỗ trợ tháng lương cơ bản cho các nghệ nhân hoặc một số hình thức hỗ trợ khác.

“Các cụ xưa nói, có thực mới vực được đạo. Các nghệ nhân có tâm huyết với di sản của cha ông đến đâu cũng phải có cơm ăn, có nước uống rồi mới truyền dạy được. Không ai có thể bỏ hết việc đồng áng ruộng đồng mà đi trao truyền di sản hết ngày này đến năm khác được cả”, GS Nguyễn Chí Bền bộc bạch.

Ngoài ra, theo GS Nguyễn Chí Bền, một trong những điều kiện cần và đủ của truyền dạy si sản là phải có đối tượng để truyền dạy và không gian để truyền dạy. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương hiện vẫn chưa có nổi một không gian để truyền dạy di sản. Chẳng hạn ở làng quan họ Bắc Ninh, có một nơi để truyền dạy nghề gọi là nhà chứa. Đó là nơi để các nghệ nhân truyền dạy cách hát, cách pha trà, cách têm trầu, cách chít khăn mỏ quạ…

Theo nhiều chuyên gia, có một thực tế khác cũng rất đáng lo ngại là có rất nhiều báo cáo với những con số tích cực về việc số hóa di sản như hàng trăm giờ ghi âm, hàng nghìn tư liệu hình ảnh, nhiều cơ sở dữ liệu được xây dựng. Tuy nhiên, phía sau những con số ấy là nhiều di sản vẫn chưa được chạm tới, nhiều dữ liệu sau khi số hóa gần như “ngủ yên” trong các ổ cứng, còn cộng đồng – chủ thể của di sản lại đứng ngoài cuộc.

Lý do thường được nhắc đến nhiều nhất là thiếu kinh phí. Quả thực, việc số hóa di sản, đặc biệt ở những vùng sâu, vùng xa, đòi hỏi chi phí không nhỏ: thiết bị ghi hình, lưu trữ dữ liệu, nhân lực chuyên môn, di chuyển… nhưng nếu chỉ đổ lỗi cho thiếu tiền có lẽ là chưa đủ.

Thực tế cho thấy, không ít dự án được đầu tư nhưng hiệu quả lại không tương xứng. Có nơi ghi hình hàng chục nghi lễ, phỏng vấn nhiều nghệ nhân, nhưng sau đó tư liệu chỉ dừng lại ở mức “lưu trữ nội bộ”, không được công bố, không được khai thác, cũng không quay trở lại phục vụ chính cộng đồng.

Số hóa di sản không đơn thuần là công việc kỹ thuật. Nó đòi hỏi những con người vừa hiểu sâu về văn hóa, vừa có khả năng sử dụng công nghệ. Nhưng đây lại chính là khoảng trống lớn nhất hiện nay.

Ở nhiều địa phương, cán bộ văn hóa am hiểu phong tục, tập quán nhưng lại hạn chế về kỹ năng số. Ngược lại, những người làm công nghệ lại thiếu nền tảng văn hóa để hiểu đúng, ghi đúng và truyền tải đúng giá trị của di sản. Điều này khiến nhiều tư liệu được ghi lại một cách rời rạc, thiếu bối cảnh, thiếu chiều sâu. Một điệu hát được ghi âm nhưng không có lời giải thích về ý nghĩa; một nghi lễ được quay lại nhưng không rõ trình tự, không gian văn hóa đi kèm. Và di sản bị “cắt rời” khỏi môi trường sống của nó, trở thành những mảnh dữ liệu thiếu hồn.

Ngoài ra, một trong những thách thức lớn mà các chuyên gia nhắc đến đó là rào cản ngôn ngữ. Nhiều di sản phi vật thể của đồng bào dân tộc thiểu số tồn tại bằng tiếng mẹ đẻ, những ngôn ngữ mà không phải ai cũng hiểu.

Việc ghi âm, ghi hình nếu không đi kèm với dịch thuật, chú giải thì rất khó để khai thác. Trong khi đó, đội ngũ có thể vừa hiểu ngôn ngữ bản địa, vừa có khả năng chuyển ngữ, lại rất hiếm. Bên cạnh đó, địa hình cách trở cũng khiến việc tiếp cận di sản trở nên khó khăn. Nhiều bản làng nằm sâu trong núi, giao thông không thuận lợi, việc mang theo thiết bị, tổ chức ghi hình, lưu trữ dữ liệu… đều gặp trở ngại.

Chính những yếu tố này khiến không ít di sản vẫn nằm ngoài “vùng phủ sóng” của quá trình số hóa.

Còn tiếp

×