Tại sao nhà Minh là triều đại “ô nhục” nhất lịch sử Trung Hoa?

Tại sao nhà Minh là triều đại “ô nhục” nhất lịch sử Trung Hoa?

Ngày nay, hễ nhắc đến nhà Minh, rất nhiều người lập tức rơi vào một trạng thái tự hào mang tính phản xạ, như thể bản thân triều đại ấy là một thứ “vinh dự dân tộc” bất khả xâm phạm. Chỉ cần ai đó nói một câu rằng nhà Minh không tốt, lập tức sẽ vấp phải những phản ứng dữ dội: nào là “Hán gian”, nào là “tàn dư Mãn Thanh”, nào là “sâu bọ”. Cảm giác như người ta không còn bàn về lịch sử nữa, mà đang chạm vào một tín điều không được phép nghi ngờ.

Nhưng vấn đề nằm chính ở đó: nhà Minh có thật sự tốt đẹp như trong tưởng tượng hay không? Nếu triều đại ấy quả thực vĩ đại đến vậy, vì sao chính người dân đương thời lại đứng lên lật đổ nó? Vì sao người sống trong thời Minh từng oán ghét nó đến tận xương tủy, còn hậu thế lại bỗng dưng đồng loạt hoài niệm? Và vì sao hầu như mọi công trình sử học nghiêm túc đều dành cho thể chế Minh một cái nhìn đầy phê phán?

Muốn trả lời những câu hỏi ấy, chỉ có một cách: gạt bỏ khẩu hiệu và lập trường, trở về với bản thân thể chế và trình độ văn minh, để nhìn lại xem triều đại này thực sự đã làm gì.

Cái gọi là “khôi phục Trung Hoa” thực ra là một trong những huyền thoại lớn nhất suốt 600 năm lịch sử. Rất nhiều người sùng bái Chu Nguyên Chương thường khẳng định ông là vị anh hùng đã “phục hưng Trung Hoa”. Nhưng luận điệu ấy không chịu nổi bất kỳ sự phân tích nghiêm túc nào.

Trước hết, cần làm rõ một khái niệm thường xuyên bị cố tình đánh tráo: “Trung Hoa” chưa bao giờ chỉ là một khái niệm địa lý. Đó là một khái niệm văn minh, được cấu thành bởi thể chế chính trị, truyền thống quản trị, hình thái văn hóa, ngôn ngữ, chữ viết, lễ nghi và phục sức. Nếu chỉ cần chiếm được thiên hạ và để một người Hán ngồi lên ngai vàng là đủ để gọi là “khôi phục Trung Hoa”, thì khái niệm ấy quả thật quá nông cạn.

Xét về lãnh thổ, nhà Minh cũng không hề khôi phục hoàn toàn cương vực thời Hán Đường. Xét về thể chế, tình hình còn ngược lại. Từ thời Hán đến Tống, đặc trưng căn bản của chính trị Trung Hoa là sự cân bằng tương đối giữa hoàng quyền và tướng quyền, giữa hoàng đế và tầng lớp sĩ đại phu. Nhưng việc lớn đầu tiên Chu Nguyên Chương làm sau khi lên ngôi chính là bãi bỏ chế độ tể tướng, tập trung toàn bộ quyền lực vào tay hoàng đế.

Từ đó, Trung Quốc bước hẳn vào thời đại quân chủ chuyên chế tuyệt đối. Quốc gia không còn là một hệ thống quản trị công cộng, mà dần trở thành tài sản chính trị riêng của hoàng tộc. Để duy trì sự phục tùng của bộ máy quan liêu trong một trật tự không còn cơ chế đồng trị, Chu Nguyên Chương chỉ dựa vào một thứ: nỗi sợ hãi.

Ông biến triều đình từ nơi các đại thần có thể ngồi bàn quốc sự thành nơi quần thần phải quỳ nghe thánh chỉ. Ông đặt ra chế độ đình trượng, công khai làm nhục và trừng phạt thể xác quan lại ngay giữa triều đường. Rồi đến Cẩm y vệ, sau này phát triển thành Đông Xưởng, Tây Xưởng và Nội Hành Xưởng, tạo nên hệ thống mật vụ chặt chẽ và đáng sợ bậc nhất trong lịch sử Trung Hoa.

Khi phẩm giá bị tước đoạt một cách có hệ thống, khi đời tư có thể bị lôi ra bất cứ lúc nào để trở thành cái cớ trừng phạt, thì cái gọi là “trung thành” thực chất chỉ là phản xạ của sự sợ hãi. Đó không phải là khôi phục Trung Hoa, mà là bóp méo Trung Hoa.

Trong lĩnh vực văn hóa và tư tưởng, sự thụt lùi ấy còn rõ rệt hơn. Chu Nguyên Chương trực tiếp cắt bỏ trong Mạnh Tử những câu như “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh” hay “Quân thị thần như thổ giới, tắc thần thị quân như khấu thù”, tức những tư tưởng có khả năng hạn chế quyền lực quân chủ. Chu Đệ tiếp tục biên soạn Tứ thư đại toàn, Ngũ kinh đại toàn, độc quyền hóa việc giải thích kinh điển.

Khoa cử vốn từng là nơi cho phép thảo luận học thuật dưới thời Đường Tống, đến thời Minh bị biến dạng thành chế độ bát cổ văn. Sĩ tử chỉ được phép “nói thay thánh hiền”, không được trình bày quan điểm riêng, càng không được bàn đến chính trị hay dân sinh. Kết hợp với văn tự ngục và tội danh ngôn luận, toàn bộ xã hội dần rơi vào câm lặng. Sức sáng tạo tư tưởng và văn học cũng theo đó mà suy kiệt.

Về kinh tế, nhà Minh đi ngược hẳn xu thế phát triển của thời Tống Nguyên. Khi ấy, Trung Quốc đã là một xã hội thương mại hóa cao, với ngoại thương, đô thị và thủ công nghiệp phát triển mạnh. Thế nhưng Chu Nguyên Chương lại lấy “trọng nông ức thương” làm quốc sách, đồng thời thi hành hải cấm, cắt đứt giao thương biển. Chế độ hộ tịch còn trói buộc thợ thủ công thành các hộ nghề cha truyền con nối, tước đoạt khả năng tham gia thị trường và hưởng lợi từ thành quả lao động.

Nói cách khác, Chu Nguyên Chương không hề “khôi phục Trung Hoa”. Ông đã kéo bánh xe lịch sử lùi lại đúng vào thời điểm nhân loại đang bước vào một kỷ nguyên mới của phân công, giao lưu và kiểm soát quyền lực.

Người ta thường nói: Chu Nguyên Chương xuất thân nông dân nên đặc biệt tốt với nông dân. Nhưng nếu đem câu ấy nói với một người nông dân thời Minh, rất có thể bạn sẽ bị họ liều mạng phản bác.

Thực tế, Chu Nguyên Chương là một trong những vị hoàng đế kiểm soát nông dân chặt chẽ nhất, bóc lột nặng nề nhất trong lịch sử Trung Quốc. Ông rất giỏi diễn vai một vị vua gần dân. Những câu như “Trẫm vốn là nông phu, hiểu rõ nỗi gian nan của nghề nông” hay “Trẫm vốn là nông phu, thấu hiểu nỗi khổ dân gian” quả thật dễ làm người nghe xúc động. Nhưng vấn đề là, ông chưa bao giờ có ý định chịu trách nhiệm thực sự cho những lời ấy.

Ông hiểu rõ sức mạnh của việc xây dựng hình tượng. Xuất thân bần hàn trở thành công cụ tạo dựng tính chính danh về đạo đức. Còn lời hứa có được thực hiện hay không, lại là chuyện khác.

Công cụ quan trọng nhất để kiểm soát dân chúng là hệ thống Hoàng sách và Ngư lân đồ sách. Dưới chế độ này, toàn bộ dân cư bị phân loại chặt chẽ thành quân hộ, dân hộ, tượng hộ… và gần như bị cố định theo hình thức cha truyền con nối. Thợ rèn đời đời rèn sắt, người nuôi ngựa đời đời nuôi ngựa, thợ dệt đời đời dệt vải.

Đó không chỉ là phân công lao động, mà là một dạng nô dịch được thể chế hóa. Cá nhân không còn là thành viên của xã hội, mà trở thành một linh kiện trong cỗ máy nhà nước. Muốn thay đổi số phận, gần như chỉ có cách trốn chạy khỏi hộ tịch, đánh đổi bằng nguy cơ tan cửa nát nhà.

Cái gọi là “thuế nhẹ” của nhà Minh cũng chỉ là một huyền thoại. Mức thuế chính thức quả có vẻ thấp, nhưng gánh nặng thực tế lại vô cùng lớn. Ngoài thuế ruộng, nông dân còn phải gánh đủ loại khoản phụ thu ngoài pháp định, phải nuôi bộ máy quan lại, phải cung cấp lộc mễ cho tông thất ngày càng phình to, và phải chịu vô số lao dịch không công.

Lương quan lại bị cố tình duy trì ở mức thấp, tạo ra môi trường mà thanh liêm gần như bất khả thi. Hệ quả là tham nhũng trở thành một phần cấu trúc của bộ máy. Cuối cùng, mọi chi phí đều được chuyển xuống đầu người nông dân.

Bởi vậy, cái gọi là “nhân chính” nhanh chóng biến thành một hệ thống áp bức tổng hợp. Đến trung và hậu kỳ nhà Minh, lưu dân đầy rẫy, khởi nghĩa liên miên. Sự oán hận tích tụ lâu ngày cuối cùng bùng nổ thành làn sóng thanh toán tông thất khi triều đại sụp đổ.

Nhà Minh là một xã hội mà hoàng tộc sống xa hoa không cần sản xuất; quan lại run rẩy làm việc trong nhục nhã; còn dân thường phải lao lực cả đời mà tiền đồ bị khóa chặt. Đó là một thời đại phân tầng cực độ, lạnh lùng và tăm tối.

Ảnh hưởng sâu xa hơn của nhà Minh còn nằm ở việc tái cấu trúc tâm lý và văn hóa xã hội. Trước thời Minh, người Hán chưa bao giờ là một dân tộc khép kín hay thiếu sức sống. Từ Hán, Đường đến Tống, ca múa, yến tiệc, thể thao và các hình thức giải trí công cộng đều vô cùng phát triển. Nhưng từ thời Minh, những truyền thống mang tính tập thể, cởi mở và giàu tính biểu đạt ấy dần bị đẩy ra khỏi đời sống công cộng.

Thay vào đó là những hoạt động tĩnh tại, riêng tư và phi thân thể như thưởng hoa, thư pháp, hội họa, thanh đàm, thiền định. Không phải người Hán tự nhiên thay đổi bản tính, mà bởi môi trường chính trị chuyên chế khiến mọi biểu hiện công khai của cảm xúc, cơ thể và sự tụ tập đều bị xem là yếu tố bất ổn.

Trong một xã hội như vậy, an toàn đến từ sự kín đáo, kiềm chế và phục tùng; còn rủi ro đến từ sự bộc lộ, phô trương và tự do biểu đạt. Dần dần, thận trọng thay thế phóng khoáng, thuận phục lấn át sáng tạo, tự bảo toàn trở thành đức hạnh hàng đầu.

Nhà Minh còn đưa đạo đức vào khuôn khổ quản trị nhà nước. Những giá trị vốn thuộc về gia đình và cộng đồng nay được chính quyền lượng hóa, khen thưởng và biến thành vốn chính trị. Khi đạo đức trở thành đối tượng biểu dương công khai, nó không còn là sự tự giác nội tâm mà dễ biến thành màn trình diễn bên ngoài. Kết quả tất yếu là đạo đức bị công cụ hóa, rồi dần dần trở nên giả tạo.

Vậy tại sao ngày nay vẫn có nhiều người hoài niệm nhà Minh? Bởi thứ họ hoài niệm không phải là lịch sử, mà là khẩu hiệu. Những câu như “không hòa thân, không bồi khoản, không cắt đất, không triều cống” hay “thiên tử giữ cửa nước, quân vương chết vì xã tắc” nghe rất hào hùng, nhưng hoàn toàn không nói gì về đời sống của dân chúng, về chi phí thể chế hay chất lượng xã hội.

Đó là những mỹ từ đứng từ góc nhìn của đế vương và văn nhân phục vụ triều đình. Chúng ca ngợi ý chí quốc gia, chứ không quan tâm đến số phận con người. Một quốc gia trưởng thành không cần hoàng đế phải thân chinh trấn thủ biên cương. Việc lấy thất bại cơ cấu của hệ thống quốc phòng để tô vẽ thành biểu tượng đạo đức chưa bao giờ là điều đáng tự hào.

Nhiều người cũng không thực sự so sánh nhà Minh với các triều đại thành công hơn, mà chỉ dùng sự mục nát của cuối Thanh để làm nền tôn vinh nhà Minh. Đó là một kiểu ngụy biện: chọn một đối tượng tồi tệ hơn để tạo ra cảm giác ưu việt tương đối.

Nhưng giá trị của một triều đại không nằm ở chỗ nó ít tệ hơn thời kỳ sụp đổ của triều đại khác, mà ở chỗ nó có mang lại một trật tự văn minh cao hơn cho xã hội hay không. Một nền văn minh tiến bộ phải bảo vệ cá nhân, hạn chế quyền lực, khuyến khích sáng tạo và dung nạp đa dạng. Chính ở những phương diện ấy, nhà Minh lại thể hiện sự thoái lui rõ rệt.

Bởi vậy, nhiều người ngày nay yêu mến nhà Minh không phải vì họ hiểu nhà Minh, mà vì họ chưa từng thực sự bước vào bản chất của lịch sử. Họ nhìn thấy ánh đèn sân khấu của những khẩu hiệu hào hùng, nhưng cố tình lảng tránh cái giá thể chế chất đống phía sau hậu trường. Họ say mê vẻ ngoài của đế quốc, mà không mấy bận tâm đến chất lượng sống của người bình thường.

Và một xã hội, khi đã quen dùng nhiệt huyết thay cho nhận thức, dùng khẩu hiệu thay cho lịch sử, thì khoảng cách từ việc ngợi ca quá khứ đến việc lặp lại chính những sai lầm của quá khứ, thực ra không hề xa.

×