Vì sao "phao cứu sinh" 100 tỷ USD của Iran bị đóng băng gần 50 năm, hiện đang mắc kẹt ở những nước nào?

Nguồn gốc kéo dài hàng thập kỷ của việc phong tỏa tài sản Iran

Câu chuyện về tài sản bị đóng băng của Iran bắt đầu từ năm 1979, khi cuộc Cách mạng Hồi giáo nổ ra, lật đổ Quốc vương Mohammad Reza Pahlavi và thiết lập một trật tự chính trị hoàn toàn mới tại Tehran. Biến cố này nhanh chóng đẩy quan hệ giữa Iran và Mỹ vào trạng thái đối đầu gay gắt.

Đỉnh điểm của căng thẳng là cuộc khủng hoảng con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran. Các sinh viên Iran đã tấn công cơ quan ngoại giao này, bắt giữ 66 công dân Mỹ. Sau một thời gian, một số người được thả, nhưng 52 con tin còn lại bị giam giữ suốt 444 ngày.

Sự kiện này đã khiến Mỹ lần đầu tiên áp đặt các biện pháp trừng phạt mạnh tay đối với Iran, bao gồm việc đóng băng tài sản với lý do đe dọa an ninh quốc gia. Đây được xem là bước khởi đầu của chuỗi biện pháp hạn chế tài chính kéo dài hàng thập kỷ sau đó.

Đến năm 1981, thông qua trung gian là Algeria, hai bên ký kết Thỏa thuận Algiers. Một phần tài sản của Iran được giải phóng, đổi lại việc các con tin được trả tự do. Tuy nhiên, thỏa thuận này không thể khôi phục quan hệ song phương, và các lệnh trừng phạt tiếp tục được duy trì dưới nhiều hình thức.

Trong các thập kỷ tiếp theo, những lo ngại của phương Tây về chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran khiến các biện pháp trừng phạt không những không được dỡ bỏ mà còn mở rộng. Hệ quả là Iran ngày càng bị hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế, khiến nguồn thu từ xuất khẩu, đặc biệt là dầu mỏ, khó có thể luân chuyển về trong nước.

Một bước ngoặt quan trọng xuất hiện vào năm 2015, khi Iran ký Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) với nhóm P5+1. Theo thỏa thuận này, Iran chấp nhận hạn chế chương trình hạt nhân để đổi lấy việc nới lỏng trừng phạt. Khi đó, Tehran đã có thể tiếp cận lại một phần đáng kể tài sản ở nước ngoài, mở ra kỳ vọng phục hồi kinh tế.

Tuy nhiên, tiến trình này nhanh chóng bị đảo ngược. Năm 2018, chính quyền Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi JCPOA và tái áp đặt các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt. Các dòng tiền của Iran, đặc biệt là doanh thu từ xuất khẩu dầu, một lần nữa bị “đóng băng” trong hệ thống tài chính quốc tế.

Đến năm 2023, Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận trao đổi tù nhân, trong đó Tehran thả 5 công dân Mỹ gốc Iran để đổi lấy việc Mỹ cho phép tiếp cận khoảng 6 tỷ USD doanh thu dầu mỏ bị đóng băng tại Hàn Quốc. Số tiền này sau đó được chuyển sang Qatar để giám sát.

Tuy nhiên, diễn biến địa chính trị tiếp tục khiến tình hình đảo chiều. Sau các căng thẳng mới tại Trung Đông, Mỹ đã áp đặt thêm các lệnh trừng phạt vào năm 2024, khiến Iran lại mất quyền tiếp cận khoản tiền này dù nó đã được chuyển đến Doha.

Đến năm 2026, tài sản tiếp tục là vấn đề trung tâm trong đàm phán khi Mỹ cân nhắc giải phóng thêm khoảng 20 tỷ USD để đổi lấy việc Iran hạn chế làm giàu uranium.

Song song với Mỹ, Liên minh châu Âu cũng áp dụng các biện pháp đóng băng tài sản đối với Iran, với các lý do liên quan đến nhân quyền, chương trình hạt nhân và các cáo buộc hỗ trợ hoạt động quân sự.

Hơn 100 tỷ USD “mắc kẹt” và phân tán ở nhiều quốc gia

Mặc dù không có con số chính thức tuyệt đối, nhiều báo cáo và chuyên gia ước tính tổng tài sản bị đóng băng của Iran ở nước ngoài lên tới hơn 100 tỷ USD. Đây là một khoản tiền khổng lồ, tương đương khoảng ba lần doanh thu hàng năm từ xuất khẩu hydrocarbon của nước này.

Tuy nhiên, không phải toàn bộ số tiền này đều có thể được giải phóng ngay cả khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ. Theo các đánh giá trước đây của giới chức Mỹ, một phần đáng kể tài sản đã được Iran cam kết cho các khoản đầu tư hoặc nghĩa vụ tài chính từ trước, nên khả năng tiếp cận thực tế chỉ ở mức khoảng một nửa.

Số tài sản bị đóng băng này không nằm tập trung ở một nơi mà phân tán tại nhiều quốc gia. Theo các nguồn tin, Trung Quốc đang nắm giữ ít nhất 20 tỷ USD, Ấn Độ khoảng 7 tỷ USD, Iraq khoảng 6 tỷ USD, Nhật Bản khoảng 1,5 tỷ USD.

Ngoài ra, Mỹ trực tiếp nắm giữ khoảng 2 tỷ USD tài sản của Iran, trong khi một số quốc gia châu Âu như Luxembourg cũng giữ khoảng 1,6 tỷ USD. Qatar hiện đang nắm giữ khoảng 6 tỷ USD – khoản tiền từng được chuyển từ Hàn Quốc sang nhưng sau đó lại bị phong tỏa.

Nguồn gốc của phần lớn số tiền này đến từ hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran. Dù bị trừng phạt, Iran vẫn được phép bán một lượng dầu hạn chế cho một số quốc gia nhất định. Tuy nhiên, doanh thu từ các giao dịch này thường bị giữ lại trong các ngân hàng tại nước mua dầu, thay vì được chuyển về Tehran.

Nguyên nhân là do các lệnh trừng phạt tài chính của Mỹ cấm việc chuyển tiền trực tiếp. Điều này khiến dòng tiền của Iran tồn tại dưới dạng “tài sản bị khóa” – vẫn thuộc quyền sở hữu nhưng không thể sử dụng.

Vì sao việc giải phóng tài sản lại mang ý nghĩa sống còn với Iran?

Đối với Iran, số tài sản bị đóng băng không chỉ là con số trên giấy tờ, mà còn là nguồn lực tài chính, "phao cứu sinh" có thể tạo ra tác động tức thì đối với nền kinh tế trong nước.

Sau nhiều năm chịu trừng phạt, nền kinh tế Iran rơi vào tình trạng khó khăn kéo dài. Xuất khẩu dầu bị hạn chế, đầu tư nước ngoài sụt giảm, trong khi cơ sở hạ tầng và công nghiệp không được nâng cấp đúng mức. Đồng nội tệ mất giá mạnh, lạm phát tăng cao đã gây ra nhiều bất ổn xã hội.

Trong bối cảnh đó, việc giải phóng tài sản bị đóng băng có thể mang lại nguồn ngoại tệ quan trọng, giúp Iran ổn định tỷ giá, kiểm soát lạm phát và cải thiện đời sống người dân. Đây cũng là nguồn vốn để đầu tư vào các lĩnh vực thiết yếu như năng lượng, nước sạch và hệ thống điện.

Các chuyên gia cho rằng nhiều dự án tại Iran đang bị đình trệ do thiếu vốn, từ công nghiệp ô tô đến khai thác dầu khí. Nếu có thể tiếp cận nguồn tài sản bị đóng băng, Tehran có thể nhanh chóng tái khởi động các dự án này, đồng thời mua sắm thiết bị và công nghệ cần thiết từ nước ngoài.

Ngoài ra, ngành hàng không của Iran cũng đang cần được hiện đại hóa khi đội bay đã cũ và thiếu phụ tùng thay thế. Nguồn tiền này có thể giúp nước này đầu tư vào việc nâng cấp đội bay và đảm bảo an toàn vận hành.

Dù vậy, vẫn tồn tại những lo ngại từ phía phương Tây rằng Iran có thể sử dụng nguồn tiền này để tài trợ cho các lực lượng đồng minh trong khu vực. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định rằng trong bối cảnh hiện tại, ưu tiên lớn nhất của Iran vẫn là ổn định kinh tế trong nước và tạo việc làm.

Ở góc độ ngoại giao, việc giải tỏa tài sản bị đóng băng còn mang ý nghĩa như một tín hiệu chính trị. Nếu Mỹ hoặc các nước phương Tây nới lỏng kiểm soát, điều đó có thể mở ra cơ hội đối thoại và hợp tác, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của các đối tác quốc tế khác vào nền kinh tế Iran.

Ngược lại, việc tiếp tục duy trì phong tỏa tài sản sẽ khiến áp lực kinh tế đối với Tehran ngày càng lớn, đồng thời làm gia tăng căng thẳng trong khu vực.

Tài sản bị đóng băng, xét về bản chất, là những nguồn lực tài chính bị hạn chế quyền sử dụng bởi các quyết định chính trị hoặc pháp lý. Trong trường hợp của Iran, đây là kết quả của nhiều thập kỷ xung đột, nghi kỵ và cạnh tranh địa chính trị.

Cho đến nay, câu hỏi về việc liệu Iran có thể tiếp cận lại toàn bộ “phao cứu sinh” hơn 100 tỷ USD hay không vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Nhưng chắc chắn, số tiền này sẽ tiếp tục đóng vai trò then chốt trong mọi tính toán kinh tế và ngoại giao của Tehran trong thời gian tới.

Tài sản bị đóng băng là thuật ngữ chỉ tiền, tài sản hoặc các khoản nắm giữ tài chính mà một quốc gia hoặc cơ quan có thẩm quyền ngăn cấm quốc gia khác sử dụng.

Khi chính phủ đóng băng tài sản, họ ngăn chặn khả năng rút tiền, chuyển nhượng hoặc chi tiêu số tiền đó của chủ sở hữu. Các quốc gia thường áp đặt những hạn chế này do lệnh trừng phạt, phán quyết của tòa án hoặc cáo buộc về các hoạt động bất hợp pháp. Biện pháp này thường nhắm vào các chính phủ bị cáo buộc vi phạm luật quốc tế, hỗ trợ khủng bố hoặc theo đuổi các chương trình vũ khí gây tranh cãi.

×