Thành Điếu Ngư có gì lợi hại mà khiến Đại Hãn Mông Kha tử trận?

Thành Điếu Ngư có gì lợi hại mà khiến Đại Hãn Mông Kha tử trận?

Trong lịch sử quân sự Trung Hoa thời Trung cổ, hiếm có một pháo đài nào nhỏ bé về diện tích nhưng lại tạo ra chấn động lớn như Thành Điếu Ngư. Nằm trên núi Điếu Ngư ở bờ nam sông Gia Lăng, cách quận Hợp Xuyên khoảng 5 km và cách trung tâm Trùng Khánh 68 km, tòa thành này từng khiến đại hãn hùng mạnh của đế quốc Mông Cổ là Mông Kha thân chinh mang theo 10 vạn quân công phá suốt nhiều tháng nhưng vẫn không thể hạ. Không những vậy, chính ông còn tử trận tại đây năm 1259, biến nơi này thành “Nơi bẻ roi của Thượng đế” trong con mắt sử gia Á – Âu.

Điều đầu tiên khiến Điếu Ngư trở thành pháo đài gần như bất khả xâm phạm chính là vị trí địa lý. Thành nằm trên một ngọn núi cao hơn 390 mét so với mực nước biển, chu vi đỉnh núi hơn 13 dặm, diện tích khoảng 2,5 km². Ba mặt được bao bọc bởi sông Gia Lăng, sông Cừ và sông Phù hợp lưu ngay dưới chân núi, tạo thành hào nước tự nhiên khổng lồ. Từ trên cao nhìn xuống, ba con sông uốn quanh như những dải lụa siết chặt chân thành. Đối với kỵ binh Mông Cổ vốn quen tung hoành trên thảo nguyên rộng mở, địa hình núi cao, vách đá dựng đứng và sông sâu cuồn cuộn là trở ngại chí mạng.

Không chỉ hiểm yếu về tự nhiên, Điếu Ngư còn giữ vị trí chiến lược bậc nhất vùng Ba Thục. Từ đây có thể khống chế toàn bộ thủy đạo ba con sông, kiểm soát tuyến giao thông huyết mạch dẫn về Trùng Khánh – trung tâm phòng thủ tây nam của Nam Tống. Phía tây nam nhìn xuống thành Hợp Châu, xuôi dòng hơn trăm dặm là trọng trấn Trường Giang. Nếu Điếu Ngư thất thủ, cánh cửa phía tây nam của nhà Tống gần như mở toang. Chính vì vậy, từ năm 1242, chế trí sử Tứ Xuyên là Dư Giới đã cho xây dựng hệ thống sơn thành tại đây để đối phó với Mông Cổ.

Hệ thống phòng thủ của thành không đơn thuần là tường đá. Đỉnh núi được san bằng thành nhiều lớp nền, tạo nên các bậc phòng ngự liên hoàn. Trên núi có đất canh tác, giếng nước, kho lương, bến thuyền thủy quân, thao trường và các tháp canh. Hang Thiên Tuyền – một khe đá tự nhiên dài khoảng 20 mét, rộng 10 mét – vừa là nơi trữ nước vừa là không gian ẩn nấp an toàn. Nhờ vậy, quân phòng thủ có thể cố thủ lâu dài mà không phụ thuộc hoàn toàn vào tiếp tế bên ngoài. Mông Cổ có thể bao vây, nhưng khó lòng khiến quân trong thành cạn lương nhanh chóng.

Khí hậu cận nhiệt đới gió mùa cũng góp phần làm suy yếu đối phương. Khu vực này nhiều mây, sương mù dày đặc, mưa nhiều, mùa hè nóng ẩm. Đối với đội quân viễn chinh vốn quen khí hậu khô lạnh phương bắc, việc đóng quân lâu dài giữa sương ẩm và địa hình dốc đứng dễ phát sinh dịch bệnh. Không ít giả thuyết cho rằng chính điều kiện khí hậu và vệ sinh kém trong chiến dịch đã góp phần dẫn tới cái chết của Mông Kha, bên cạnh khả năng ông bị trúng tên hoặc đá khi vây thành.

Tuy nhiên, địa lợi chỉ là một nửa câu chuyện. Nửa còn lại nằm ở con người. Trong suốt 36 năm từ 1243 đến 1279, Điếu Ngư trải qua hơn 200 cuộc giao tranh. Các tướng lĩnh như Vương Kiên, Mã Thiên, Trương Giác, Vương Lập đã biến nơi đây thành biểu tượng “kháng cự dai dẳng”. Đặc biệt năm 1259, khi Mông Kha trực tiếp chỉ huy 10 vạn quân vây hãm, thành chỉ có vài nghìn quân Tống do Vương Kiên chỉ huy. Sự chênh lệch lực lượng khổng lồ ấy lẽ ra phải tạo nên một chiến thắng dễ dàng cho Mông Cổ, nhưng thực tế lại trái ngược.

Chiến thuật của quân Tống tại Điếu Ngư không phải là xuất kích quyết chiến, mà là tận dụng địa hình để tiêu hao. Tường thành dựng trên vách đá khiến thang công thành khó tiếp cận. Đá lớn từ trên cao có thể lăn xuống phá vỡ đội hình đối phương. Cung nỏ từ trên cao bắn xuống có ưu thế tuyệt đối. Nhiều tài liệu chép rằng Mông Kha bị thương trong một đợt công kích khi áp sát thành. Dù nguyên nhân cụ thể là trúng tên, trúng đá hay bệnh tật, cái chết của ông vào ngày 11 tháng 8 năm 1259 ngay tại khu vực vây hãm đã làm đảo lộn toàn bộ cục diện.

Cái chết của Mông Kha không chỉ là tổn thất của một chiến dịch. Ông là đại hãn thứ tư của đế quốc Mông Cổ, cháu nội Thành Cát Tư Hãn, anh của Hốt Tất Liệt và Húc Liệt Ngột. Khi ông tử trận, Húc Liệt Ngột buộc phải rút quân từ Tây Á về tranh đoạt ngôi vị, khiến chiến dịch ở Syria – Ai Cập dang dở. Đế quốc Mông Cổ rơi vào nội chiến giữa các nhánh hoàng tộc, làm chậm lại đà bành trướng từng quét qua châu Âu và Trung Đông. Vì thế, nhiều sử gia coi Điếu Ngư là một trong ba chiến trường lớn thời Trung cổ, nơi cục diện thế giới gián tiếp thay đổi.

Điều trớ trêu là trước đó, quân Mông Cổ từng liên tiếp thắng lợi. Họ phá Kiev, tấn công Hungary, tiêu diệt nhiều vương quốc Hồi giáo. Tại Trung Hoa, họ đánh Đại Lý, xâm lược Đại Việt năm 1258 nhưng phải chịu thất bại ở Đông Bộ Đầu trước nhà Trần. Thế nhưng, tại một sơn thành nhỏ bé ở Ba Thục, 10 vạn quân thiện chiến lại bị chặn đứng bởi vài nghìn người cố thủ. Sự thất bại ấy không chỉ do vũ lực, mà do đánh giá sai sức bền của một hệ thống phòng ngự được chuẩn bị kỹ lưỡng suốt nhiều năm.

Ngày nay, trên đỉnh núi vẫn còn Điếu Ngư Đài – tảng đá bằng phẳng gắn với truyền thuyết vị thần câu cá cứu dân. Ba hòn đá rùa sừng sững trên vách bắc như ba chứng nhân câm lặng. Hang Thiên Tuyền với giếng trời rọi ánh sáng xuống dòng nước trong vắt càng làm nổi bật vẻ đẹp nên thơ của địa thế từng thấm đẫm khói lửa. Chính sự kết hợp giữa thiên nhiên hùng vĩ và ý chí con người đã tạo nên một pháo đài đặc biệt: vừa là thắng cảnh, vừa là biểu tượng kháng cự.

Thành Điếu Ngư không rộng, không đông quân, nhưng hội tụ đủ thiên thời, địa lợi và nhân hòa. Nó khống chế thủy đạo, tự cấp tự túc lương thực, tận dụng địa hình để bù đắp chênh lệch lực lượng, và quan trọng nhất là có những người chỉ huy không dao động trước áp lực khổng lồ. Khi Mông Kha ngã xuống dưới chân thành, uy danh “vô địch” của đế quốc Mông Cổ lần đầu tiên bị sứt mẻ nghiêm trọng. Một pháo đài nhỏ đã buộc bánh xe lịch sử phải đổi hướng, và vì thế, Điếu Ngư mãi được nhớ đến như nơi đã bẻ gãy cây roi quyền lực tưởng chừng không gì cản nổi của một đế chế từng làm rung chuyển cả lục địa Á – Âu.

×