Trung Quốc mua nhiều nhất, xuất khẩu tôm đạt hơn 1 tỷ USD, tôm Ấn Độ, Ecuador đang cạnh tranh gay gắt với tôm Việt Nam

Ngành tôm trước áp lực cạnh tranh từ Ecuador và Ấn Độ

Theo báo cáo của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, quý I/2026, xuất khẩu tôm Việt Nam đạt 1,069 tỷ USD, tăng 17,5% so với cùng kỳ năm 2025. Trong bối cảnh thị trường thế giới phục hồi chưa đồng đều và cạnh tranh ngày càng khốc liệt, đây là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, đà tăng này không phản ánh sự phục hồi rộng khắp, mà chủ yếu đến từ một số thị trường và nhóm sản phẩm cụ thể.

Xét theo cơ cấu, tôm chân trắng tiếp tục là trụ cột với 573 triệu USD, chiếm 53,6% tổng kim ngạch, tăng 6,3%. Tôm sú đạt 80,7 triệu USD, tăng 10,8%. Đáng chú ý, nhóm “tôm loại khác” đạt gần 415 triệu USD, tăng mạnh 39,3%; trong đó riêng tôm hùm đạt 345,5 triệu USD, tăng tới 57,4%, trở thành động lực tăng trưởng lớn nhất của toàn ngành.

Về thị trường, Trung Quốc và Hongkong (Trung Quốc) tiếp tục giữ vai trò đầu tàu với kim ngạch 440 triệu USD, tăng 57,2%, chiếm hơn 41% tổng xuất khẩu tôm. Riêng tôm hùm xuất sang thị trường này đạt 341,6 triệu USD, tăng 58,4%, tương đương 77,6% tổng kim ngạch tôm xuất khẩu sang khu vực. Diễn biến này cho thấy mức độ phụ thuộc ngày càng lớn vào một số thị trường trọng điểm, đồng thời đặt ra yêu cầu đa dạng hóa thị trường để giảm rủi ro trong dài hạn.

Có thể khẳng định, ngành tôm là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu thủy sản. Tuy nhiên, ngành cũng đang đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ Ecuador và Ấn Độ - hai quốc gia dẫn đầu về chi phí và quy mô sản xuất.

Ông Nguyễn Tấn Ngoan, Giám đốc Công ty TNHHTMDV Đào tạo tư vấn toàn cầu cho rằng, ngành tôm Việt Nam cần nhìn thẳng vào những hạn chế trong mô hình tăng trưởng hiện tại. Theo đó, Việt Nam đã không còn là vùng đất của chi phí thấp; lợi thế về nhân công và tài nguyên đang dần cạn kiệt.

"Ngành tôm Việt Nam không còn giữ vị thế độc tôn về sản lượng khi các quốc gia xuất khẩu trọng điểm, Ecuador, Ấn Độ,... đang trỗi dậy với nguồn cung dồi dào", ông Ngoan cho hay.

TS. Nguyễn Duy Hòa, Phó Giám đốc kỹ thuật Tập đoàn Cargill thông tin, Ecuador hiện dẫn đầu về chi phí thấp, trong khi Ấn Độ giữ lợi thế về quy mô sản xuất. Việt Nam tuy có năng suất cao nhờ nuôi thâm canh, nhưng quy mô nhỏ lẻ, chi phí cao và rủi ro dịch bệnh lớn.

Cụ thể, mật độ nuôi tại Việt Nam dao động 100–300 con/m², năng suất 15–25 tấn/ha, cao hơn đáng kể so với Ấn Độ (6–10 tấn/ha) và Ecuador (4–8 tấn/ha). Tuy nhiên, mật độ cao kéo theo rủi ro lớn về dịch bệnh và biến động môi trường. Trong khi đó, Ecuador với mô hình quảng canh mật độ thấp lại có lợi thế về ổn định và chất lượng.

Ngoài ra, quy mô sản xuất của Việt Nam còn phân tán, ao nuôi nhỏ (0,1–1 ha), gây khó khăn cho tiêu chuẩn hóa. Chất lượng tôm thiếu đồng đều, chuỗi liên kết từ giống, thức ăn, nuôi trồng, chế biến, thị trường chưa chặt chẽ. Trong khi đó, Ecuador đã xây dựng hệ thống tích hợp đồng bộ từ giống, thức ăn đến chế biến và thương hiệu.

Định vị chiến lược mới cho ngành tôm

Trước những khó khăn, áp lực trên, để định vị ngành tôm Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, theo ông Ngoan, thay vì tiếp tục tiêu tốn nguồn lực vào cuộc đua khốc liệt về giá thành và sản lượng ở phân khúc hàng hóa nguyên liệu vốn đang bị thống trị bởi các cường quốc mới nổi, ngành tôm Việt Nam cần xác lập một định vị chiến lược mới đầy bản lĩnh, đó là trở thành nhà cung cấp "Giải pháp thực phẩm tôm cao cấp, trách nhiệm và đa trải nghiệm".

Ông Ngoan cho rằng, định vị này đòi hỏi một sự chuyển dịch tư duy mạnh mẽ, đưa Việt Nam từ vị thế một "công xưởng sơ chế" trở thành "bếp ăn tinh tế của thế giới", nơi không chỉ bán con tôm thô mà bán sự tiện lợi thông qua các dòng sản phẩm chế biến sâu, tẩm ướp sẵn sàng cho những bữa ăn hiện đại.

Khi chuyển sang tư duy “ngành công nghiệp thực phẩm từ tôm”, điểm trọng tâm không còn là con tôm mà là giá trị dinh dưỡng, trải nghiệm tiêu dùng và thương hiệu sản phẩm. Điều này kéo theo ba thay đổi cốt lõi.

Thứ nhất, dịch chuyển lên chuỗi giá trị, thay vì xuất khẩu tôm đông lạnh hoặc sơ chế, ngành sẽ tập trung vào các sản phẩm chế biến sâu như thực phẩm ăn liền, thực phẩm tiện lợi, thực phẩm đặc trưng, thậm chí các dòng sản phẩm cao cấp phục vụ nhu cầu sức khỏe. Giá trị gia tăng khi đó không nằm ở khối lượng mà nằm ở công thức, công nghệ và thương hiệu.

Thứ hai, tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng tích hợp và tiêu chuẩn hóa: Để trở thành ngành thực phẩm, yêu cầu về an toàn, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng phải đạt chuẩn như các ngành FMCG toàn cầu.

Điều này buộc phải hình thành các chuỗi liên kết chặt chẽ từ con giống - nuôi trồng - thu hoạch - chế biến - phân phối, thay vì mô hình phân mảnh hiện nay. Vai trò của doanh nghiệp sẽ chuyển từ “thu mua - chế biến” sang “điều phối chuỗi giá trị”.

Thứ ba, chuyển từ B2B sang kết hợp mạnh B2C, tức là xây dựng thương hiệu trực tiếp với người tiêu dùng cuối cùng thay vì phụ thuộc vào nhà nhập khẩu. Khi đó, ngành tôm Việt Nam không chỉ bán sản phẩm mà còn bán câu chuyện: Tôm sạch, bền vững, dinh dưỡng cao, phù hợp lối sống hiện đại. Đây chính là cách các quốc gia phát triển trong ngành thực phẩm gia tăng giá trị gấp nhiều lần so với xuất khẩu nguyên liệu.

Còn theo PGS.TS Đặng Thị Lụa, Giám đốc Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam, việc làm chủ nguồn giống bố mẹ là "chìa khóa" để thực hiện mục tiêu đạt sản lượng thủy sản vào năm 2030. Theo đó, cần tập trung vào các đối tượng chủ lực để chọn tạo các dòng tôm, cá tra có khả năng kháng bệnh (đặc biệt là các biến chủng mới) và chịu mặn/nhiệt độ cao trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Ngoài ra, cần đẩy mạnh ứng dụng giải trình tự gen, chỉ thị phân tử (Marker-assisted selection - MAS), chỉnh sửa gen (CRISPR) để tạo giống bố mẹ kháng bệnh, tăng trưởng nhanh cho các đối tượng chủ lực (tôm, cá tra, cá biển).

"Chúng ta cần hướng tới cải thiện di truyền giống theo hướng tạo ra giống sạch bệnh, kháng bệnh tốt, nâng tỷ lệ sống thay vì chỉ chạy theo năng suất. Đồng thời, tối ưu hóa hệ số chuyển đổi thức ăn (FCR), coi thức ăn không chỉ là chi phí mà là công cụ tạo lợi nhuận", bà Lụa cho hay.

Về phía quản lý nhà nước, ông Nguyễn Quang Hùng, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư cho biết, trong giai đoạn tới, Cục sẽ tập trung phát triển giống thủy sản chủ lực sạch bệnh, tăng trưởng nhanh; ứng dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học, công nghệ số; phát triển nuôi trồng thủy sản thông minh; hiện đại hóa khai thác, giảm tổn thất sau thu hoạch; phát triển kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh trong thủy sản.

×